Atrof muhitda radiy va radon sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:US_homes_over_recommended_radon_levels.gif|thumb|U. s bashorat ulushi. uylar 4 pCi/L EPK ning tavsiya harakat darajasini cheksiz radon konsentrasiyalari bor]]
[[Radiy]] va [[radon]] atrof-muhit radioaktivligining muhim omilidir. Radon tabiiy ravishda tuproqdagi [[Radioaktiv parchalanish|radioaktiv]] elementlarning parchalanishi natijasida paydo boʻladi va u bunday parchalanish paydo boʻlgan joylarda qurilgan uylarda yigʻlishi mumkin. Radon asosan saraton kasalligini keltirib chiqaradi. Yevropada saraton bilan bogʻliq barcha oʻlimlarning ~ 2% ga toʻgʻri kelishi taxmin qilinmoqda.<ref>{{jurnal manbasi|title=Radon in homes and risk of lung cancer: collaborative analysis of individual data from 13 European case-control studies|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2005-01-29_330_7485/page/223|last=Darby|date=29-yanvar 2005-yil|journal=British Medical Journal|volume=330|issue=7485|page=223|doi=10.1136/bmj.38308.477650.63|pmid=15613366|pmc=546066|display-authors=etal}}</ref>

Radiy, radon kabi, radioaktivdir va tabiatda kam miqdorda uchraydi va radiatsiya yiliga 20-50 mSv/dan ortib ketsa, hayot uchun xavflidir. Radiy uran va toriyning parchalanish mahsulotidir.[[Uran (kimyoviy unsur)|[1]]] [[Toriy|Radiy atrof-muhitga inson faoliyati bilan ham chiqarilishi mumkin, masalan, radioluminesans boʻyoq bilan]] boʻyalgan<ref>Kirby et al. p. 3</ref>

== Radiy ==

=== Neft va gaz sanoatida ===
[[Neft]] va [[Tabiiy gazlar|gaz]] sanoatida qolgan qoldiqlar koʻpincha [[radiy]] va mayda kukunlarini oʻz ichiga oladi. Neft qudugʻidagi sulfat shkalasi juda radiyga toyingan boʻlishi mumkin. Neft konidagi suv koʻpincha [[stronsiy]], [[bariy]] va [[Radiy|radiyga]] juda boy, dengiz suvda sulfat juda koʻp boʻladi, shuning sababli neft qudugʻidan suv dengizga quyilsa yoki

dengiz suvi bilan aralashsa, radiy eritmadan chiqariladi. [[Kataliz|tashuvchi]] choʻkma vazifasini bajaradigan bariy/stronsiy sulfat.<ref name="profile">{{Kitob manbasi|title=Toxicological Profile for Radon|last=Keith|first=S|publisher=Agency for Toxic Substances and Disease Registry (US)|date=2012-yil may|location=Atlanta (GA)}}</ref>

=== Radioluminesans (qorongʻida porlash) mahsulotlar ===
Notoʻgʻri uzatilgan radiy asosidagi radiolyuminestsent boʻyoqlardan mahalliy ifloslanish nomaʼlum.<ref>{{Veb manbasi|nashriyot=U.S. Radium Corp.|sarlavha=EPA REGION 2, Congressional District(s): 10, Essex, City of Orange|sana=5-fevral 2010-yil|url=http://www.epa.gov/region02/superfund/npl/0200772c.pdf|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120714234109/http://www.epa.gov/region02/superfund/npl/0200772c.pdf|arxivsana=July 14, 2012}}</ref>

=== Radioaktiv shrotda ===
Eben Byers badavlat amerikalik sotsialist boʻlib, u1932-yilda Radithor deb nomlangan radioaktiv mahsulotdan foydalanish natijasida vafot etishidir. Raditor har bir shishada ~1 mCi (40 kBq) <sup>226</sup> Ra va 1 mCi <sup>228</sup> Ra ni oʻz ichiga olgan. Raditor ogʻiz orqali qabul qilingan va radiy [[Kalsiy|kaltsiyga]] taqlid boʻlib, [[Suyak|suyakda]] juda uzoq biologik yarim umrga ega.<ref>{{jurnal manbasi|title=Radiation Therapy Pursuit Leads to Unearthing of "Hot Bones"|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_1990-11-07_82_21/page/1667|last=Vanchieri|first1=Cori|date=7-noyabr 1990-yil|journal=Journal of the National Cancer Institute|doi=10.1093/jnci/82.21.1667|volume=82|issue=21|page=1667}}</ref>

== Radon ==
[[Fayl:Radon_decay_in_a_cloud_chamber.jpg|thumb| Havodagi [[radon]] [[Vilson kamerasi|bulutli kamerada]] kuzatilishi mumkin boʻlgan fon radiatsiyasining bir qismini tashkil qiladi]]
Dozaning yirik qismi <sup>222</sup> Rn ning [[poloniy]] (<sup>218</sup> Po) va [[Qoʻrgʻoshin|qoʻrgʻoshin]] (<sup>214</sup> Pb)qisimlarning parchalanishiga bogʻliq boʻladi. Qisimlarning taʼsirini nazorat qilish orqali [[Teri|teriga]] va [[Oʻpka|oʻpkaga]] radioaktiv dozani kamida 90% ga kamaytirish mumkin. bu orqali changga qarshi himoyalanish va toʻliq tanani yopish uchun kostyum kiyish orqali amalga oshiriladi. Eʼtibor berish kerakki, [[radon]] va radon qizlari bilan bir vaqtda tutunga taʼsir qilish radonning zararli taʼsirini oshiradi. Uran qazib oluvchilarda radon chekuvchilarda chekmaydiganlarga qaraganda koʻproq kanserogen ekanligi aniqlangan.<ref name="profile">{{Kitob manbasi|title=Toxicological Profile for Radon|last=Keith|first=S|publisher=Agency for Toxic Substances and Disease Registry (US)|date=2012-yil may|location=Atlanta (GA)}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKeith2012">Keith, S; et&nbsp;al. (May 2012). ''Toxicological Profile for Radon''. Atlanta (GA): Agency for Toxic Substances and Disease Registry (US).</cite></ref>
[[Fayl:Decay_chain(4n+2,_Uranium_series).svg|alt=Uranium series|thumb| Radiy yoki uran seriyasi.]]

=== Hodisa ===
Ochiq havoda radon kontsentratsiyasi 1 dan 100 Bq m <sup>-3</sup> gacha oʻzgarib turadi.<ref>{{jurnal manbasi|title=Daily variation of the radon concentration indoors and outdoors and the influence of meteorological parameters.|last=Porstendörfer|first1=J.|date=1994-yil sentabr|journal=Health Physics|doi=10.1097/00004032-199409000-00011|pmid=8056597|volume=67|issue=3|pages=283–287|display-authors=etal}}</ref> Radonni baʼzi [[Buloqlar|buloq suvlarida]] va issiq buloqlarda topish mumkin.

Radon tabiiy ravishda erdan chiqariladi, ayniqsa maʼlum hududlarda, ayniqsa, nafaqat [[granit]] tuproqli hududlarda. Hamma granit mintaqalar ham radonning yuqori emissiyasiga moyil emas, masalan, [[Aberdin]] joylashgan tosh juda radiyga boy boʻlsa, unda radon koʻchib oʻtishi uchun zarur boʻlgan yoriqlar yoʻq.

Radon [[Radiy|radiyning]] parchalanish mahsuloti boʻlib, u oʻz navbatida uranning parchalanish mahsulotidir.

Uy tagidagi yani poydevor [[Tuproq|tuproqgʻida va]] [[Togʻ jinslari|toshdagi]] yuqori uran har doim ham havodagi yuqori radon darajasiga olib kelmasa-da, tuproqdagi uran miqdori va havodagi radon darajasi oʻrtasida ijobiy bogʻliqlik borligini koʻrish mumkin.

=== Havoda ===
Radon koʻplab uylarda ichki havo sifatiga zarar etkazadi.

Havoga tarqalgan radon (<sup>222</sup> Rn) [[Qoʻrgʻoshin|<sup>210</sup> Pb]] va shu kabi radioizotoplarga boʻlinadi va <sup>210</sup> Pb darajasini oʻlchash mumkin. shuni aytish kerakki, ushbu radioizotopning choʻkish tezligi mavsumga juda bogʻliq. Bu yerda [[Yaponiya|Yaponiyada]] kuzatilgan choʻkma tezligining grafigi.<ref>{{jurnal manbasi|title=Seasonal and spatial variation of atmospheric 210Pb and 7Be deposition: features of the Japan Sea side of Japan|last=Yamamoto|first1=Masayoshi|date=21-sentabr 2005-yil|journal=Journal of Environmental Radioactivity|doi=10.1016/j.jenvrad.2005.08.001|pmid=16181712|issue=1|pages=110–131|volume=86|display-authors=etal}}</ref>

== Manbalar ==