Ziyosfera

Avtonom robot

Автоном робот – бу инсон бошқарувисиз ҳаракат қиладиган робот. Унинг тарихий мисолларига космик зондлар киради. Замонавий мисоллари эса ўзи ҳаракатланувчи чангютгичлар ва ўзи юрадиган автомобиллардир.

Заводлардаги конвеер линияларида ишлайдиган саноат робот қўллари ҳам автоном роботлар ҳисобланиши мумкин, аммо уларнинг автономлиги юқори даражада ташкил этилган муҳит ва ҳаракатланиш қобилиятининг йўқлиги туфайли чекланган.

Роботлар автономиясининг таркибий қисмлари ва мезонлари

Ўзини зарядлаш

Тўлиқ жисмоний автономиянинг биринчи шарти роботнинг ўзини зарядлай олиш хусусиятидир. Бугунги кунда бозорда мавжуд бўлган батареяда ишловчи роботларнинг кўпчилиги зарядлаш стансиясини топиб, унга уланиб заряд олади, Сонй компаниясининг Аибо каби айрим ўйинчоқ роботлари эса ўз батареяларини зарядлаш учун тўлиқ мустақил равишда док стансиясига аниқ жойлашиб уланадиган қобилиятга эга.

Ўзини зарядлаш „проприоцепсия“га, яъни ўзининг ички ҳолатини сезишга асосланади. Батареяни қувватлаш мисолида робот проприоцептив тарзда батарея қуввати камайганини сезади ва қувватлагични излайди. Яна бир кенг тарқалган проприоцептив сенсор иссиқликни назорат қилиш учун мўлжалланган. Роботлар одамлар яқинида ва мураккаб шароитларда автоном тарзда ишлаши учун проприоцепсияни янада такомиллаштириш зарур. Кенг тарқалган проприоцептив сенсорларга иссиқлик, оптик ва тактил сезгирлар, шунингдек, Холл эффекти (электр) киради.

Атроф-муҳитни идрок этиш

Экстеросепсия – бу атроф-муҳитни идрок этишдир. Автоном роботлар ўз вазифаларини бажариш ва муаммолардан қочиш учун турли хил атроф-муҳит сенсорларига эга бўлиши шарт. Автоном роботлар сенсор носозликларини аниқлай олади ва бу носозликлар туфайли юзага келадиган ишлаш самарадорлигига таъсирни камайтиришга қодир[1].

  • Кенг тарқалган экстрорецептив сенсорларга электромагнит спектр, товуш, тегиниш, кимёвий (ҳид), ҳарорат, турли обектларгача бўлган масофа ва баландликни ўлчаш воситалари киради.

Баъзи роботлаштирилган ўт ўриш машиналари ўтнинг ўсиш тезлигини аниқлаш орқали ўз дастурларини мослаштириб, майсазорни мукаммал даражада сақлаб туради. Шунингдек, баъзи чангютгич роботларида ифлослик детекторлари мавжуд бўлиб, улар қанча ифлослик йиғилаётганини сезади ва бу маълумотдан фойдаланиб, маълум бир жойда узоқроқ тозалаш кераклигини белгилайди.

Вазифани бажариш

Автоном хатти-ҳаракатнинг кейинги босқичи амалда жисмоний вазифани бажаришдир. Тижорат истиқболини кўрсатаётган янги соҳа уй-рўзғор роботлари бўлиб, 2002-йилда иРобот ва Элеcтролух компаниялари томонидан кичик чангютгич роботларни оммавий ишлаб чиқариш бошланган. Бу тизимлардаги интеллект даражаси юқори бўлмаса-да, улар контактли ва контакциз сенсорлар ёрдамида кенг майдонлар бўйлаб ҳаракатланади ва уйлардаги тор жойларда йўналиш олади. Бу роботларнинг иккаласи ҳам оддий тасодифий ҳаракатланишдан кўра қамровни ошириш учун махсус алгоритмлардан фойдаланади.

Автоном вазифаларни бажаришнинг кейинги даражаси роботдан шартли вазифаларни бажаришни талаб этади. Масалан, хавфсизлик роботлари бузғунчиларни аниқлаш ва уларнинг жойлашувига қараб маълум тарзда жавоб қайтариш учун дастурлаштирилиши мумкин. Мисол учун, Амазон компанияси 2021-йил сентябр ойида уйни кузатиш, хавфсизликни таъминлаш ва кексаларга ғамхўрлик қилиш учун ўзининг Астро роботини ишга туширди.

Автоном робототехникадаги очиқ муаммолар

Автоном робототехникадаги бир қатор очиқ муаммолар сунъий интеллектни ривожлантиришдаги умумий йўналишга эмас, балки соҳанинг ўзига хос хусусиятларига тегишлидир. Георге А. Бекейнинг „Аутономоус Робоц: Фром Биологиcал Инспиратион то Имплементатион анд Cонтрол“ („Автоном роботлар: биологик илҳомдан амалга ошириш ва назоратгача“) китобида таъкидланишича, бу муаммолар роботнинг тўғри ишлашини ва мустақил равишда тўсиқларга дуч келмаслигини таъминлаш каби масалаларни ўз ичига олади. Автоном роботларнинг ҳаракатланишини назорат қилиш ва режалаштириш учун, айниқса улар гуруҳ бўлиб ҳамкорликда ишлаётганда, кучайтирувчи ўрганиш усули қўлланилган[2].

Энергия автономияси ва озуқа излаш

Ҳақиқий сунъий ҳаётни яратиш билан шуғулланадиган тадқиқотчилар нафақат ақлли бошқарув, балки роботнинг озуқа излаш (бу энергия ва эҳтиёт қисмларни ўз ичига олади) орқали ўз ресурсларини топиш қобилияти билан ҳам қизиқади.

Бу масала хулқ-атвор экологияси, ижтимоий антропология ва инсон хулқ-атвори экологияси фанларидаги автоном озуқа излаш муаммоси билан боғлиқ; шунингдек, робототехника, сунъий интеллект ва сун’ий ҳаёт соҳаларига ҳам тааллуқлидир[3].

Тизимли барқарорлик ва реал шароитлардаги мўртлик

Автоном роботлар ҳақиқий дунёдаги кутилмаган ўзгаришларга ҳамон жуда таъсирчанлигича қолмоқда. Ҳаттоки қуёш нурининг тўсатдан тушиши натижасида кўриш тизимларининг ишдан чиқиши ёки кутилмаган жой релефи нотекисликлари каби кичик ўзгаришлар ҳам бутун тизимнинг ишдан чиқишига олиб келиши мумкин. Бу мўртлик робототехниканинг тизимли муаммо эканидан келиб чиқади, бунда исталган модулдаги (идрок этиш, режалаштириш, ҳаракатга келтириш) камчилик бутун роботнинг ишига путур етказиши мумкин[4].

Манбалар

  1. ↑ Феррелл, Cйнтҳиа (Марч 1994). "Фаилуре Реcогнитион анд Фаулт Толеранcе оф ан Аутономоус Робот". Адаптиве Беҳавиор 2 (4): 375–398. дои:10.1177/105971239400200403. ИССН 1059-7123. ҳттп://дх.дои.орг/10.1177/105971239400200403. 
  2. ↑ Матзлиач, Бароуч; Бен-Гал, Ирад; Каган, Эвгенй (2022). "Детеcтион оф Статиc анд Мобиле Таргец бй ан Аутономоус Агент wитҳ Деэп Қ-Леарнинг Абилитиэс". Энтропй 24 (8): 1168. дои:10.3390/э24081168. ПМИД 36010832. ПМC 9407070. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=9407070. 
  3. ↑ Каган Э., Бен-Гал, И., (2015). Сеарч анд Форагинг: Индивидуал Мотион анд Сwарм Дйнамиcс (268 Пагес) (PDF ПДФ), CРC Пресс, Тайлор анд Франcис, 23 Жуне 2015. 
  4. ↑ Брондмо, Ҳанс Петер. „Инсиде Гоогле'с 7-Еар Миссион то Гиве АИ а Робот Бодй“. Wиред (инглизча). ИССН 1059-1028. Қаралди: 2025-08-25.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi