Bafra
Бафра — Самсун вилоятидаги туман. Қора денгизгадан 20 километр узоқликда, денгиз сатҳидан тахминан 20 метр баландликда жойлашган ва Қизилирмак томонидан тўпланган вайроналар текислигида қурилган аҳоли пункти. Бафра текислиги таниқли жойлардан биридир. Бафра аҳолиси 144 465 кишини ташкил этади. Бафра аҳолисининг 49,46 фоизи эркаклар ва 50,54 фоизи аёллардан иборат[1].
Тарихи
Туман номи милоддан аввалги даврга бориб тақалади. Милоддан аввалги 521-йилда Финикияликлар даврида савдо кемалари тўхтаб турган кўрфазларда ташкил этилган савдо уйлари учун „бафира“ ёки „бавра“ номидан келиб чиққан деб тахмин қилинади. Бу лувий тилида Қизилирмакга берилган „Ба-Ҳура“ (Буюк дарё) номидан келиб чиққан, деганлар ҳам бор. Туман тарихи милоддан аввалги 5000-йилларга бориб тақалади[2]. Иккизтепе харобаларида олиб борилган тадқиқотлар давомида халколит даврига оид (милоддан аввалги 5000-4000 йиллар) турар-жой излари топилган.
Маълумки, пафлагонияликлар Қизилмак водийсида милоддан аввалги 670-йилда яшаган. Милоддан аввалги 6 асрда Лидиялар томонидан босиб олинган ҳудуд милоддан аввалги 546-йилда форслар томонидан босиб олинган. Иккизтепеда эллинистик даврга оид (милоддан аввалги 330—30) мақбара ҳам бор. Бу ҳудуд милоддан аввалги 47-йилда Рим ҳукмронлиги остига ўтган (бу даврда у Гадилон ва Ҳелега номларини олди), кейин эса Византия томонидан. 1214-йилда Анадолу салжуқий ҳукмдори Иззиддин Кейкавус И туркман қабилаларини 1071-йил Манзикерт жангидан кейин салжуқийлар томонидан босиб олинган Бафрага жойлаштирди. 1243-йилда бошланган мўғул босқинлари Салжуқийлар салтанатининг емирилиши ва турк князликларининг ўрнатилишига олиб келди. Бу даврда минтақада кичик салжуқийлар беклиги бўлган Бафра беклиги ташкил топди. 1460-йилда Бафра Усмонлилар ҳукмронлиги остига ўтди.
Бафра тумани , Усмонлилар империяси даврида Трабзон вилоятининг Cаник Санжак тумани эди. Айнан қачон авария марказига айлангани номаълум. Йиллик маълумотларга кўра, у 1854-йил охирида авария марказига айланган[3][4]. Империя даврида, 1876-йилги урушдан сўнг, Қримдан кўплаб турклар Бафрага келишди. Кейинги Болқон ва Биринчи жаҳон уруши турк халқининг камайиб, қашшоқлашишига сабаб бўлди, юнонлар ва арманлар эса озчилик бўлишига қарамай, иқтисодий ҳаётни ўз қўлларига олиб, бойиб кетишди. Шунинг учун Понтус Республикасини барпо этиш истагидан руҳланган юнонлар Маври Мира жамиятини туздилар. Бироқ, 1919-йилда Қуроллик уруши бошланиши билан бу мақсадлари амалга ошмай, кейинчалик Юнонистоннинг Кавала, Драма ва Селаник минтақаларидан келган ва тамаки етиштириш ишини жуда яхши билган туркларга қарши курашди. Бафрага келган муҳожирлар Қизилмак дарёси бўйидаги қишлоқларга, айниқса туман марказининг жанубий қисмига жойлаштирилди. улар кўплаб қишлоқларга, хусусан, туман марказидаги Газипаша туманига ва Сарıкўй, Сарıкая, Қаҳраман қишлоқларига жойлаштирилди. Бафранинг қишлоқ хўжалиги, маданий ва иқтисодий ривожланишида биржаларнинг ўрни жуда муҳимдир. Курашдан кейин 1950-1951 йилларда Болгариянинг Делиорман вилоятидан оз сонли турклар Бафрага жойлашдилар. Бироқ, Бафрада бошдан кечирган ижтимоий ва иқтисодий муаммолар туфайли уларнинг кўпчилиги муҳожирлар зичроқ яшайдиган ҳудудларга ёки саноат шаҳарларига жойлашди. Кейинчалик Алаçам тумани қишлоқлари ва Шарқий Қораденгиз, Токат, Сивас ва Анадолунинг турли вилоятларидан келганлар туманга жойлашдилар.
Географияси
Манзили
Туманнинг шарқида Самсун марказий тумани ва Ондокузмайис тумани, шимолда Қора денгиз, ғарбда Алаçам, жанубда Кавак, Ҳавза ва Везиркöпрü туманлари билан ўралган. Унинг майдони 175 минг гектарни ташкил қилади. Самсунгача бўлган масофа 51 км.
Қизилирмак делтасини қоплаган Бафра текислиги жанубда тоғлар билан ўралган. Улардан энг баланди 1224 м билан Небиян тоғидир. Бу тоғлар Cаник тоғларининг давоми ҳисобланади. Бафранинг энг катта ва Туркиянинг энг узун дарёси Қизилирмак бу тоғлардан чуқур водийдан ўтиб, текисликка етиб боради. Бафра текислиги бутунлай Қизıлıрмак таъсирида шаклланган. Дарёнинг денгизга яқин қисмларида кўплаб кўллар ҳосил бўлган. Небиян тоғининг этаклари платолардир.
Иқлими
Туманда ҳукмрон шамоллар одатда фаслларга қараб фарқ қилади. Ёзда Қораденгиз минтақасида маҳаллий юқори босим маркази ва Анадолуда маҳаллий паст босим маркази пайдо бўлади. Шу сабабли, Қора денгиздан антисиклон марказига қараб оқиб ўтадиган шамоллар ҳосил бўлади ва булар шимоли-шарқий ва шимоли-ғарбий шамоллардир. Қишда у вақтинчалик паст босим марказларининг таъсири остида. Туманда жануби-ғарбий ва жанубдан эсаётган қуруқ ва иссиқ шамоллар туманда намликни пасайтиради. Туман бўйича ўртача намлик 73% ни ташкил қилади. Айниқса, апрел ва май ойларида бу кўрсаткич ўртача 77-79 фоизга етади. Декабр ойида у 70% гача тушади. Туманнинг мутлақ намлиги йилига ўртача 5,0 граммни ташкил қилади. Мутлақ намлик ҳароратга тўғридан-тўғри пропорционал бўлгани учун ёз ойларида у энг юқори қийматга этади. Туманда энг кўп ёғингарчилик ноябрда, энг ками эса май ойида тушади. Йилига ўртача 700 ёғин тушади мм атрофида. Ёмғирли кунларнинг ўртача сони йилига 100 кун[5].
Спорт
Бафрада туманни ифодаловчи 1930 Бафраспор номли футбол жамоаси бор[6].
Манбалар
- ↑ „Бафра Нüфус Мüдüрлüğü“. 21 эким 2014да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3 эйлüл 2012.
- ↑ „Бафрамıз Ҳаккıнда | БАФРАЛИЛАР КÜЛТÜР ВЕ ЙАРДИМЛАŞМА ДЕРНЕĞİ“. www.бафдер.орг. 12 аğустос 2015да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 касıм 2020.
- ↑ „Бафра тариҳ билгиси“. 31 аралıк 2014да асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Бафра тариҳи“. 15 эйлüл 2014да асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Бафра İклими“. 4 нисан 2013да асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Бафра Нüфусу Самсун“. www.нуфусу.cом. 16 аğустос 2014да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 касıм 2020.