Ziyosfera

Bahrom I

Баҳром И (шунингдек , Ваҳром И ёки Вараҳрон И деб ёзилган; ўрта форсча: 𐭥𐭫𐭧𐭫𐭠𐭭) 274—271-йиллардаги Эрон сосоний шаҳаншоҳларининг тўртинчи шоҳи. У Шопур И нинг тўнғич ўғли эди (ҳ. 240–270) ва бир йил ҳукмронлик қилган укаси Ҳормуз И нинг (ҳ. 270–271) ўрнини эгаллаган.

Баҳром И
𐭥𐭫𐭧𐭫𐭠𐭭
Ҳукмронлигининг бошланиши: 271-йил июн
Ҳукмронлигининг тугаши: 274-йил сентябр
Бошқа титуллар:Сосонийлар давлати шаҳаншоҳи
Монарҳ:Эрон ва Эрондан ташқари ҳудудлар шаҳаншоҳи[а]
Ўтмишдош: Ҳормуз И
Ворис:Баҳром ИИ
Туғилган санаси:
Фарзандлари:Баҳром ИИ
Ҳормуз И Кушоншоҳ
Сулола:Сосонийлар хонадони
Отаси:Шопур И

Баҳром И ҳукмронлиги сосонийларнинг монийликка нисбатан бағрикенглиги барҳам топди ва 274-йилда нуфузли зардуштий руҳоний Картир кўмагида Монийни қамоққа ташлаб, қатл қилди. Баҳром И ҳукмронлиги асосан воқеаларсиз кечган. Ундан кейин тахтга ўғли Бахром ИИ ўтирган.

Исми

Теофорик исм „Баҳром“ (بهرام یکم) ўрта форсча Вараҳроннинг (шунингдек, Ваҳрāм деб ҳам аталади) янги форсча шакли бўлиб, у қадимги Эронча Вṛтҳрагнадан олинган[1]. Авесточа эквиваленти Вератрагна бўлиб, қадимги Эрон ғалаба худосининг номи, Парфия тилидаги версияси эса *Wартҳагн эди[1]. Исм юнон тилида Баранес[2], арманча транслитерацияси эса Ваҳагн/Врāм деб таржима қилинган[1]. Бу ном грузин тилида Барам[3] ва лотинча Вараранес деб тасдиқланган[4].

Дастлабки ҳаёти

Шапур И олтин динори

Баҳром И Сосонийлар империясининг иккинчи шоҳи Шопур И нинг тўнғич ўғли эди. Унинг учта укаси бор эди: Ҳормуз-Ардашир, Нарсе ва Шопур Мешаншоҳ. Шопурнинг ўғилларининг энг каттаси бўлса-да, Баҳром И укаларидан пастроқ бўлган ва бу онасининг зоти паст эканлиги билан боғлиқ бўлиши мумкин: у ё вояга етмаган малика ёки канизак эди[5][6]. Шопур ҳукмронлиги даврида Баҳром И Каспий денгизининг жануби-ғарбий соҳилида жойлашган, янги босиб олинган Гилон вилоятининг ҳокими вазифасини бажарган[6][7]. У Гилоншоҳ („Гилон шоҳи“) унвонига эга эди. Эрон жанубидаги Персепол яқинидаги Нақши Рустамдаги Зардуштийлар Ка'баси деворига Шопур И ўз ўғилларини исм ва унвонларини келтириш орқали улуғлаш мақсадида яратган ёзувда у ҳақида тилга олинади[7].

Шопур И 270-йилда вафот этди ва унинг ўрнига Ҳормуз-Ардашир (У Ҳормуз И номи билан машҳур бўлган) тахтга ўтирди, у 270-йилнинг май ойидан 271-йил июнида вафотигача ҳукмронлик қилди. Отаси ҳеч қачон тахт ворислигига номзод деб ҳисобламаган Баҳром И зардуштийлик руҳонийси Картирнинг ёрдами билан кўтарилган[8]. Кейин у Рим ва Сосоний империялари ўртасидаги доимий уруш манбаи бўлган Арманистоннинг муҳим чегара вилоятининг ҳокимлиги эвазига тахтга чиқиш ҳуқуқидан воз кечишга рози бўлган Нарсе билан келишув тузган[5]. Шунга қарамай, Нарсе бу қарорга қарамай, Баҳромни ўзбошимча сифатида кўрган бўлиши мумкин[8].

Ҳукмронлиги

Моний қатл қилингани тўғрисидаги 14-аср тасвири

Аввалги сосоний шоҳлар, жумладан, Шопур И империядаги зардуштий бўлмаган озчиликларга нисбатан диний бағрикенглик сиёсатини олиб борган. Шопур И ўз динининг таълимотига эътиқод қилган ва зардуштийлик руҳонийларини рағбатлантирган бўлса-да, яҳудийлар, насронийлар, буддистлар ва ҳиндуларга ўз динларини эркин эътиқод қилишларига рухсат берган[7]. У, шунингдек, монийлик асосчиси Моний ибн Фатак билан дўстона муносабатда бўлган, унга эркин ваъз қилиш ва ҳатто Шопурнинг ҳарбий экспедицияларида ҳамроҳлик қилиш учун рухсат берилган[7]. Баҳром И тахтга ўтиргач, зардуштийлик руҳонийларининг обрў-эътибори юксалиши ва Картирнинг таъсири кучайиши билан бу ҳолат ўзгарди. Моний Гундишопур шаҳрига етиб келганида, худди Исонинг Қуддусга кириши каби шов-шув кўтарилган[9]. Картир ва бошқа зардуштий руҳонийларининг норозиликларидан сўнг Баҳром И 274-йилда ўлимга ҳукм қилинган Монийни қамоққа ташлашга кўндирди[9][8].

Моний ўлимидан сўнг унинг тарафдорлари Картир ва зардуштий руҳонийлари томонидан таъқибга учради, улар салтанатдаги диний озчиликларга қарши ҳаракат қилиб, уларнинг таъсирини кучайтириш ва тарқатиш учун ҳаракат қилдилар[7]. Зардуштийлик руҳонийлари назарида Моний яҳудий, буддист ва насронийлик ғоялари билан булғанган зардуштийлик ҳақидаги ноаниқ тасаввурни тақдим этувчи турли хил файласуф ва таҳдид солувчи бутпараст сифатида кўрилган[7]. Баҳром И нинг дастаклари билан Картир зардуштийлик давлат ибодатхонасига асос солди[8][7], бу эса Баҳромнинг сосонийларга асосланган манбаларда „меҳрибон ва муносиб подшоҳ“ сифатида олқишланишига сабаб бўлди[8]. Шундай бўлса-да, И Баҳром ўзидан олдингилар каби „илиқ зардуштий“ эди[10].

Баҳром И 274-йил сентябрда вафот этди ва унинг ўрнига унинг ўғли Баҳром ИИ ўтди[8]. Баҳром И нинг яна бир ўғли Ҳормуз И Кушоншоҳ шарқдаги Кушоний-Сосонийлар салтанатини бошқарган ва кейинчалик Баҳром ИИ га қарши қўзғолонга бошчилик қилган ва бу қўзғолон муваффақияцизликка учраган[11]. Баҳром И авлоди Сосонийлар салтанатини 293-йилгача, Нарсе сўнгги набираси Баҳром ИИИ ни тахтдан ағдариб, ўзини янги шоҳ деб эълон қилгунига қадар бошқарган[5]. Шу тариқа ҳукмдорлик Нарсе ва унинг авлодларига кўчди, улар 651-йилда империя қулагунига қадар ҳукмронлик қилишда давом этдилар[12].

Тангалар, ташқи кўриниш ва одатлар

Баҳром И даврида тангаларнинг тескари томони Шопур И даврида зарб қилинган вариантга ўзгартирилди, икки хизматкор ёнма-ён оташкадага юз ўгирган[13]. Баҳром И тангаларининг олд томонида унинг фаришталар илоҳийлиги Митранинг ўзига хос тожи кийгани тасвирланган; нур шаклидаги бошоқлар билан безатилган бош кийим[8]. Баҳром тангаси Бақтриядаги Балхда зарб қилинган бўлиб, бу уни Кушон империясининг собиқ ҳудудларида зарб қилинган биринчи императорлик сосоний тангаси (яъни Кушон-Сосоний эмас) қилади ва Баҳром И даврида минтақада тўғридан-тўғри сосонийлар ҳукмронлигини тасдиқлайди[13]. Йўқолган "Сосоний подшоҳлари портретлари китоби" да Баҳром И „тик турган, ўнг қўлида найза тутган, чап қўлида қиличга суяниб турган, эгнида қизил халат ва шим, тепасида осмон кўк рангдаги глобусли тилла тож кийган ҳолда тасвирланган“[8].

Баҳром И жангга, овга, зиёфатга иштиёқманд бўлиб, буни ўзи яхшилик деб биларди[8].

Тош релефи

Қадимги Бишопур шаҳрида зардуштийлик олий худоси Ахура Маздадан қироллик диадемаси қабул қилинган Баҳром И нинг қоя релефи.

Ардашир И ва Шопур И прецедентларидан кейин Баҳром И қоя релефида унинг қўшилиши тасвири ўйилган эди. У отда ўтирган ҳолда тасвирланган зардуштийларнинг олий худоси Ахура Маздадан шоҳлик диадемини қабул қилиб, отда тасвирланган[8]. Релефда ўрта форсча битик ёзилган[8]. Археолог Эрич Шмидтнинг сўзларига кўра, релеф „бадиий жиҳатдан Сосоний қоятош ҳайкалининг энг жозибали намунасидир“[8]. Нарсе 293-йилда тахтга ўтирганида, тош релефини ўзгартириб, Баҳром номини ўз номи билан алмаштирган[8].

Эслатмалар

  1. ↑ Алсо спеллед "Эронийлар ва эроний бўлмаган халқларнинг шаҳаншоҳи" деб айтилган.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Мултипле аутҳорс 1988.
  2. ↑ Wиэсеҳöфер 2018.
  3. ↑ Рапп 2014.
  4. ↑ Мартиндале, Жонес & Моррис 1971.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Wебер 2016.
  6. ↑ 6,0 6,1 Фре 1983.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 Киа 2016.
  8. ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 Шаҳбази 1988.
  9. ↑ 9,0 9,1 Даряээ 2009.
  10. ↑ Скжæрвø 2011.
  11. ↑ Шаҳбази 2004.
  12. ↑ Шаҳбази 2005.
  13. ↑ 13,0 13,1 Cуртис & Стеwарт 2008.

Адабиётлар

Қўшимча ўқиш учун

  • Тҳе Ҳисторй оф Ал-Ṭабарī Яр-Шатер: . Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс.  (40 волумес)
  • Раwлинсон, Георге „Чаптер ХХИИ“, . Тҳе Севен Греат Монарчиэс оф тҳе Анcиэнт Эастерн Wорлд. Тҳе Ноттингҳам Соcиэтй, 1875. 
Баҳром И
 Вафоти: 274-йил сентябр
Олдингиси Эрон ва Эрондан ташқари ҳудудлар шаҳаншоҳи
271–274 		Кейингиси 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi