Baliliklar
Бали (Индонезия. Суку Бали)-Индонезиянинг Бали ва Ломбок оролларида яшовчи халқ . Умумий сони 4,2 млн. киши
| Балиликлар | |
|---|---|
 | |
|
Жами: 4,2 млн.(2000) | |
| Тил | Бали, Индонез |
| Дини | Ҳиндуисм |
| Этник гуруҳлар |
 АҚСҲ 200 |
(2000.[1]
Тили
Бали оролининг расмий тили Индонезия тили сифатида тан олинган (шунингдек,Баҳаса Индонезия номи билан ҳам танилган), чунки у Индонезиянинг бир қисмидир. У давлат тузилмаси, ички сиёсат, қонунчилик, мактаб ва олий ўқув юртларида қўлланади. Кундалик ҳаётда оролликлар балий ёки баҳаса бали тилида гаплашади. У давлат тили мақомига эга. Тилда сўзловчилар ёнма-ён қўлланадиган иккита диалект мавжуд: „юқори“, баса алус, асосан, динда қўлланади, „паст“, кундалик нутқда қўлланадиган баса касар. Уларнинг бирикмалари бали тилининг бир неча оралиқ даражаларини ташкил қилади; суҳбат учун даражалардан бирини танлаш вазиятга, суҳбатдошларнинг ижтимоий ҳолатига ва ҳоказоларга боғлиқ. б.[2]
Дини
Бали оролида сиз турли миллат ва дин вакилларини учратишингиз мумкин. Бироқ,Балидаги асосий дин ҳиндуизмдир.[3] Ҳиндуизмнинг балий тилидаги версияси Ҳинду-Бали деб аталади. Балиликлар орасида Ҳиндистондан келган худолар-Шива, Браҳма,Вишну ва бошқалар. б. топиниш табиат кучларига (осмон, она ер, шоли худосига) сиғиниш, аждодлар руҳига сиғиниш ва жинларга ишониш билан бирга яшайди.
Кичкина оролда 20 000 дан ортиқ Бали ибодатхоналари мавжуд-бу биринчи навбатда байрам тадбирлари учун жой ва черковларда профессионал раққосалар гуруҳлари мавжуд.[4]
Тарихи
Замонавий балияликларнинг аксарияти ХВИ аср бошларида ислом босими остида қулаган Ява империясидан келган муҳожирларнинг авлодларидир.[5] 1343-йилда Мажапахит империясига кирган, у қулаганидан кейин Бали Индонезиядаги ҳиндуизмнинг асосий таянчи бўлиб қолган. ХВ аср ўрталарида Балида алоҳида князликлар ташкил топди,ХХ аср бошида эса Голландияга бўйсунди. Бали голланд мустамлакачиларига қаттиқ қаршилик кўрсатди.
1906-йилда голландлар бутун Балини забт этишга қарор қилишди ва натижада уларнинг қўшинлари Денпасар томон йўл олишди. Шаҳар кўчалари бўйлаб юрган голландларнинг олдинга силжишига ҳеч ким қаршилик қилмади, улар квартал ва кўчаларда ҳеч кимни учратмади. Европаликлар Ража саройига яқинлашганда, улар ҳақиқий зарбани бошдан кечирдилар.
Маҳаллий аҳоли сарой деворлари ташқарисида тўпланиб, оммавий ўз жонига қасд қилишнинг даҳшатли маросимини ўтказишди. Қироллик оиласи аъзолари ва оддий балияликлар ўз фарзандларини ўлдиришди, чунки улар учун қуллик ўлимдан ҳам ёмонроқ эди. Бу манзара голландларни тўхтатди, улар кўплаб орол қўшниларидан фарқли ўлароқ, балияликларни мажбуран қул қилиш мумкин эмаслигини тан олишлари керак эди.[6]
Касб-ҳунари
Асосий касби қишлоқ хўжалиги.Асосий экин шоли бўлиб, тоғ ён бағирлари далаларида (савахи) етиштирилади. Мураккаб суғориш тизими мавжуд. Шунингдек, тоғларда гуруч ,
маккажўхори,дуккаклилар,чой,кофе,тамаки,сабзавот, мева ва зираворлар етиштирилади. Гулчилик ривожланган. Қорамол, от, чўчқа боқади . Дурадгорлик, заргарлик, кулолчилик ривожланган. Ёғоч ва тошдан ўйилган турли буюмлар, миллий мусиқа ва рақс санъати билан кенг танилган.[7]
Юқоридагилардан ташқари, матога расм чизишнинг махсус санъати бўлган батик жуда машҳур бўлди. Батикнинг асосий марказлари Клунгкунг,Гианяр ва Сингаража каби жойлардир. Маҳаллий фабрикаларда оила ва дўстлар учун ажойиб совға сифатида сотиб олинадиган маҳсулотлар сотиладиган дўконлар мавжуд. Балида эркаклар ва аёллар ўртасида меҳнат тақсимоти мавжуд. Баъзи ҳаракатлар эркаклар ва аёллар томонидан, баъзилари эса фақат эркаклар ёки фақат аёллар томонидан амалга оширилиши мумкин.[8]
Балидаги ҳунармандларнинг маҳсулотлари ҳайратланарли нафислик ва гўзаллик билан ажралиб туради. Булар ҳайкаллар, безаклар,расмлар,заргарлик буюмлари, кийим-кечак, батик ва бошқалар. Орол бўйлаб маълум бир устахона маҳсулотларига ихтисослашган дўконлар мавжуд. Ушбу турдаги дўконларнинг концентрацияси, айниқса, Балининг маданий маркази деб аташ мумкин бўлган Убуд ҳудудида юқори. Кўплаб галереялар мавжуд, шахсий буюртмалар бўйича усталар билан шахсан учрашиш мумкин. Буюртмачининг барча истакларини инобатга олган ҳолда, ҳунармандлар мебел, безак буюмлари, ҳайкалтарошлар, заргарлик буюмлари, дастурхон ва бошқа кўплаб маҳсулотларни яратиши мумкин.[9]
Ҳаёт тарзи
Урф-одатлари
Оролнинг ҳар қандай аҳолиси ҳаётидаги биринчи маросим туғилиш билан боғлиқ. Балида болаларга қуйидаги исмлар қўйилади: оиладаги 1-фарзанд-Путу ёки Ваян, 2-чи-Кадек, 3-чи-Коменг ёки Неман, 4-чи-Кетут, сўнгра 5-чи ва ундан кейинги болаларга бир хил исмлар берилади. . Балидаги аксарият оилаларнинг бир нечта фарзандлари бор. Ҳаётнинг болалик даврида болалик ва балоғатга этиш билан боғлиқ махсус маросимлар ўтказилади.[10]
Шу пайтгача балияликлар каста тизимини сақлаб келган. Аҳоли браҳманлар (руҳонийларнинг юқори табақаси), жангчилар, савдогарлар ва деҳқонларга бўлинган. Оилада ва жамиятда аёллар ва эркаклар тенг ҳуқуқларга эга.[11]
Бали халқи катта меҳрибонлик ва меҳмондўстлик билан ажралиб туради, аммо меҳмонлар уларнинг дини ва миллий хусусиятларини ҳам ҳурмат қилишлари керак. Бармоғи ёки оёғи билан одамга ишора қилиш жуда ҳақоратли ишорадир. Маҳаллий аҳоли бош тананинг энг муҳим ва дахлсиз қисми эканлигига ишонишади, шунинг учун сиз бировнинг бошига тегиб бўлмайди.
Тўй-Бали ҳаётидаги жуда муҳим воқеа. Одатда улар эрта турмуш қуришади ва эрта фарзанд кўришади. Кастага мансублик ота-онадан болаларга, шунингдек никоҳ орқали ўтади. Турли каста аъзолари ўртасида никоҳ тузилган тақдирда, қуйи каста турмуш ўртоғи бошқа турмуш ўртоғинингкастасига кўтарилади. Оролда анъанавий никоҳнинг иккита версияси қўлланади-мападик ва нгород. Биринчиси одатий Европа тўйига ўхшайди. Иккинчиси, келинни куёв томонидан ўғирлаб кетиш, кейин тўй маросимини ўз ичига олади, шундан сўнг қизнинг ота-онаси огоҳлантирилади.
Балидаги ўлим одатда кремацияни ўз ичига олади. Қизиғи шундаки, бу ерда ушбу тадбир қўшиқ айтиш ва барча қариндошларни таклиф қилиш билан бирга келади. Кўпинча, марҳум аввал кремация маросимига тайёргарлик кўриш учун вақтинча ерга дафн этилади, сўнгра анъанага кўра куйдирилади. Лекин энг муҳими, балиликлар учун ўлим яхшироқ тақдирга эришиш учун имкониятдир.
Маданияти
Бали маданияти орол аҳолисининг диндорлиги билан чамбарчас боғлиқ. Маҳаллий санъатда диний мавзулар жуда кенг тарқалган. Худолар ва афсонавий мавжудотларнинг тасвирлари жуда машҳур бўлиб, улар нафақат черковларда, балки Бали ҳунармандларининг ҳунармандчилигида ҳам мавжуд. Бундан ташқари, ёввойи табиат мавзуси жуда кенг тарқалган — ҳайвонлар ва ўсимликлар, айниқса гуллар тасвирлари.
Бали рақслари ҳам қизиқиш уйғотади. Бошқа маҳаллий санъат турлари сингари,Бали рақси кўпинча диний воқеага асосланади. Балиликлар рақсни Осмон Раббийси Индра ихтиро қилганига ишонишади. Бу ердаги рақслар ҳамма кўриши мумкин бўлган „дунёвий“ ва „ёпиқ“ га бўлинган. Сайёҳлар асосан Баронг ва Кечуак рақсларидан баҳраманд бўлишлари мумкин. Кўплаб чет элликлар Кечуакни кўриш учун катта қоя устида жойлашган Лухур ибодатхонасига ташриф буюришади. Ундан сиз атроф-муҳит ва океандан завқланишингиз мумкин. Кешуак рақси бу ерда сайёҳлар учун қуёш ботганидан кейин ижро этилади.
Бали мусиқаси ҳам ўзига хос хусусиятларга ва қизиқишларга эга. Уни оролликларнинг махсус мусиқий оркестри — металлофонлар, торлар, пуфлама чолғу асбоблари, зарбли чолғулар-маҳаллий барабанлар, тимпани, гонглар ўз ичига олган гамелан ижро этади. Гамеланнинг асосий мақсади маросим юришларига ҳамроҳлик қилишдир. Бироқ, кўпинча гамеланлар ўз мусиқаларини айниқса сайёҳлар учун ижро этишади. Бали эътиқодларига кўра, мусиқани Олий Устоз сифатида танилган худо Батара-Гуру яратган.
Гўзал архитектурага эга ибодатхоналар мавжуд. Аҳолининг 90 % қишлоқларда яшайди, аҳоли пунктлари бир қаторда жойлашган. Пойдеворлари тош, томи сомон билан қопланган ҳар хил турдаги уйларда яшайдилар.[12]
Асосий миллий таомлар-гуруч,чўчқа гўшти ва парранда гўшти.Кийим-тикилмаган юбка (эркаклар учун камбен, аёллар учун каин), кўйлак (эркаклар учун), бажу кўйлак (аёллар учун). Ява батики кўпинча материал сифатида ишлатилади. Кўплаб безаклар (силиндрсимон сирғалар, гуллар ва бошқалар) фойдаланади. Ҳозирги вақтда эркаклар кўпинча тери белбоғли калта шим кийишади.[13]
Манбалари
- ↑ Болшая российская энсиклопедия. ҳттпс://бигенc.ру/этҳнологй/техт/1847451 (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-06-15 санасида архивланган)
- ↑ Ирина и Иван На каких язиках разговаривают на Бали? ҳттпс://зен.яндех.ру/медиа/ид/5эббфф98cд80c0598аcф718ф/на-какиҳ-иазйкаҳ-разговариваиут-на-бали-60фд379фе259б71э14д94а2ф
- ↑ Религиозная сторона острова Бали. Каким божествам поклоняюця балийси ҳттпс://балиостров.ру/религиа/религиозная-сторона-острова-бали-каким-бозҳествам-поклоняюця-балижcй.ҳтмл[сайт ишламайди]
- ↑ БАЛИ / ТРАДИЦИИ И КУЛТУРА БАЛИЙЦЕВ ҳттп://www.турлоcман.ру/индонесиа/5378
- ↑ Жители острова богов и демонов или кто же они — балийси? Валериа Ботова. ҳттп://балифорум.ру/индех.пҳп/топиc,108070.0.ҳтмл
- ↑ Бали — бейбіт арал тұрғиндари голландтардиң жаулап алуин қалай тоқтатти? ҳттпс://мусагет.ру/балийцй-кто-такиэ/
- ↑ "Қазақстан": Ұлттиқ энсклопедия / Бас редактор Ә. Нисанбаэв — Алмати „Қазақ энсиклопедияси“ Бас редаксияси, 1998 ИСБН 5-89800-123-9, ИИ том;
- ↑ Култура Бали и ээ обичаи ҳттпс://и-бали.ру/блог/cултура-и-обйчаи-бали.ҳтмл (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-29 санасида архивланган)
- ↑ Култура, традиции, религия и философия Бали ҳттпс://жоурней-ассист.cом/wорлд/асиа/индонесиа/бали/cултуре/ (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-10-21 санасида архивланган)
- ↑ Особенности балийсев ҳттпс://бали-путешествиэ.ру/традиcии-култура-искусство-и-религия/особенности-балижcев.ҳтмл
- ↑ Кто живет на Бали: националност ҳттпс://www.вотпуск.ру/cоунтрй/ревиэw.асп?и=4808
- ↑ Балийси (народ) ҳттпс://www.истмира.cом/новости-истории/15262-балижcй-народ.ҳтмл
- ↑ Әлем халиқтариниң энсиклопедияси. Балиліктер ҳттп://www.этнолог.ру/пеопле.пҳп?ид=БАЛИ