Bam
Бам форсча: بم | |
|---|---|
| Шаҳар | |
| Файл:(((بم))) – панорамио.жпг | |
| 29°05′58″Н 58°20′37″Э / 29.09944°Н 58.34361°Э{{#cоординатес:}}: cаннот ҳаве море тҳан оне примарй таг пер паге | |
| Мамлакат | Эрон |
| Устон | Кирмон устони |
| Шаҳристон | Бам шаҳристони |
| Бахш | Марказий тумани |
| Маркази баландлиги | 1061 м |
| Расмий тил(лар)и | Форс тили |
| Аҳолиси (2016) |
127,396[1] |
| Зичлиги | ауто киши/км2 |
| Вақт минтақаси | УТC+3:30 |
))_%E2%80%93_panoramio.jpg){kind=link}
Бам[2] (форсча: بم) – Эроннинг Кирмон устони Бам шаҳристони Марказий туманидаги шаҳар бўлиб, шаҳристон ва туман маркази вазифасини бажаради.
2006-йилги миллий аҳолини рўйхатга олишда унинг аҳолиси 19 572 хонадонда 73 823 кишидан иборат эди[3]. 2011-йилги аҳолини рўйхатга олишда 29 433 та хонадонда 107 131 киши бор эди[4]. 2016-йилги аҳолини рўйхатга олиш 39 043 хонадонда 127 396 кишини кўрсатди[1].
Замонавий Бам шаҳри Бам қал’асини ўраб туради. 2003-йилги зилзиладан олдин шаҳарнинг расмий аҳолиси сони 43 000 га яқин эди[5]. Қал’анинг барпо этилган санаси ва сабаблари ҳақида турли фикрлар мавжуд. Иқтисодий ва тижорат нуқтаи назаридан Бам минтақада жуда муҳим ўринни эгаллаган ва ўзининг тўқимачилик ва кийим-кечаклари билан машҳур бўлган. Араб сайёҳи ва географи Ибн Ҳавқал (943 – 977) "Сурат ул-'Ард" ("Ер қиёфаси") китобида Бам ҳақида шундай ёзган:
- У ерда улар ажойиб, чиройли ва узоқ вақт хизмат қиладиган пахта матоларини тўқишади ва улар бутун дунёга юборилади. У ерда ҳар бирининг нархи 30 динор атрофида бўлган ажойиб кийимларни ҳам тикадилар; булар Хуросон, Ироқ ва Мисрда сотилади.
Тарихи
Арки Бам қадимий қалъаси тахминан 2000 йил олдин, Парфия империяси давридан (милоддан аввалги 248 – милоддан аввалги 224) бери мавжуд, аммо биноларнинг аксарияти Сафавийлар сулоласи даврида қурилган[6]. Ушбу қалъа сайёҳлар учун ажойиб диққатга сазовор жой бўлган ва Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Таълим, фан ва маданият ташкилоти томонидан Жаҳон мероси обекти сифатида рўйхатга олинган. 1722-йилда Маҳмуд Хотак бошчилигидаги афғон босқини туфайли шаҳар асосан ташлаб кетилган. Кейинчалик, шаҳарга аста-секин аҳоли қайта ўрнашгач, шерозлик босқинчиларининг ҳужуми туфайли у иккинчи марта ташлаб кетилган. Ундан бир муддат армия казармаси сифатида ҳам фойдаланилган.
Замонавий Бам шаҳри
Замонавий Бам шаҳри аста-секин қишлоқ хўжалиги ва саноат маркази сифатида ривожланди ва 2003-йилги зилзилагача тез ўсишни бошдан кечирди. Хусусан, шаҳар ўзининг хурмолари ва ситрус мевалари билан машҳур бўлиб, катта коризлар тармоғи ёрдамида суғорилади.
Энг муҳим қишлоқ хўжалиги маҳсулотларидан бири Эрон ва бошқа мамлакатларда машҳур бўлган Бам Мозафати хурмосидир. Эроннинг тоғли ҳудудидаги Дарбамда ҳар йили нозик ва бой таъмга эга, ширин эритма ва ажойиб таъмга эга Мозафати Бам хурмолари йиғиб олинади. Унга консервантлар ёки кимёвий қўшимчалар қўшилмайди. Бу сарҳил, табиий, хом ва сифатли маҳсулотдир[7].
Шаҳар туризмдан ҳам фойда кўради, сўнгги йилларда қадимий қалъага ташриф буюрувчилар сони ортиб бормоқда.
Зилзила шаҳарнинг катта қисмини вайрон қилди ва аҳолининг катта қисмини ҳалок қилди. Ўшандан бери Бам тикланиш босқичида.
2003-йилги зилзила
2003-йил 26-декабрда 01:56 УТC (Эрон стандарт вақти билан 5:26) да Бам ва унинг атрофидаги Эрон жануби-шарқидаги Кирмон устонида зилзила содир бўлди. Зилзила магнитудаси бўйича энг кўп қабул қилинган баҳо момент магнитудаси шкаласи (Мw) бўйича 6,6 балл; АҚСҲ Геология Хизмати томонидан ҳисобланган. Зилзила айниқса ҳалокатли бўлиб, қурбонлар сони 26 271 кишини ташкил этди ва бундан ташқари 30 000 киши жароҳат олди. Зилзила ва вайронагарчилик оқибатларини шаҳар асосан лой ғиштдан қурилган бинолардан иборат бўлгани ва уларнинг кўпчилиги 1989-йилда Эронда ўрнатилган зилзила қоидаларига мос келмаслиги ва шаҳар аҳолисининг аксарияти уйда ва ухлаб ётганлиги билан янада кучайди.
Зилзила туфайли АҚШ ва Эрон ўртасидаги муносабатлар совуқлашди. Зилзиладан сўнг АҚШ Эронга тўғридан-тўғри гуманитар ёрдам таклиф қилди ва бунинг эвазига давлат Атом энергияси бўйича халқаро агентлик билан унинг ядровий манфаатларини кўпроқ назорат қилишни қўллаб-қувватлайдиган келишувга риоя қилишга ваъда берди. Ҳаммаси бўлиб 44 та давлат ёрдам операцияларига ёрдам бериш учун ходимлар юборилган ва 60 та давлат ёрдам таклиф қилган.
2003-йилдан кейинги ривожланиш
2003-йилги зилзиладан сўнг, Эрон ҳукумати эски шаҳар билан боғлиқ муаммоларни бартараф этиш учун аҳолини назорат қилиш назариялари асосида янги шаҳарни режалаштиришни бошлади. Режани ишлаб чиқиш камида олти ой давом этди ва натижада Бам зилзиласидан омон қолганлар томонидан марказий ҳукумат ва маҳаллий ҳукуматга нисбатан жиддий шикоятлар пайдо бўлди[8]. Шунга қарамай, расмий Теҳрон режаларни давом эттирди ва ҳозирда шаҳар қайта қурилмоқда. Қал’а Маданият вазирлиги ва япон университетларининг мутахассислари ёрдами билан ҳам қайта қурилмоқда. Зилзила ўта фожиа бўлди ва Бамнинг шаҳар сифатида ривожланишини тўхтатди, айниқса шаҳар аҳолисининг ярмига яқини ҳалок бўлди ва қолганларнинг аксарияти жабрланди[9]. Зилзила харажатлари 700 миллион доллардан 1 миллиард долларгача ошган.
Бам университетлари
Бам университети
Бам университети бакалавриат курсларини таклиф қилувчи нуфузли академик муассасадир[10].
Бам тиббиёт фанлари университети
Бам тиббиёт университети ушбу шаҳардаги энг муҳим университетлардан биридир[11].
Озод исломий университети, Бам филиали
Озод исломий университети Бам филиали, Бамдаги энг нуфузли университетлардан бири ҳисобланади[12].
Иқлими
Бам чўл иқлимига эга (Кöппен иқлим таснифи БWҳ) узоқ, иссиқ ёз ва юмшоқ, қисқа қиш. Ўртача йиллик ёғингарчилик 60 ммга яқин.
| Бам 1067м (1956–2010) иқлим кўрсаткичлари | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ой | Январ | Феврал | Март | Апрел | Май | Июн | Июл | Август | Сентябр | Октябр | Ноябр | Декабр | Йил |
| Юқори ҳарорат °C (°Ф) | 30.0 (86.0) |
33.2 (91.8) |
39.0 (102.2) |
39.6 (103.3) |
44.6 (112.3) |
47.6 (117.7) |
46.8 (116.2) |
47.0 (116.6) |
43.6 (110.5) |
40.0 (104.0) |
34.2 (93.6) |
32.0 (89.6) |
47.6 (117.7) |
| Ўртача юқори ҳарорат °C (°Ф) | 16.5 (61.7) |
19.7 (67.5) |
24.7 (76.5) |
30.2 (86.4) |
35.3 (95.5) |
39.2 (102.6) |
39.6 (103.3) |
38.2 (100.8) |
35.4 (95.7) |
30.6 (87.1) |
23.8 (74.8) |
18.4 (65.1) |
29.3 (84.7) |
| Кунлик ўртача ҳарорат °C (°Ф) | 10.7 (51.3) |
13.6 (56.5) |
18.5 (65.3) |
23.8 (74.8) |
28.8 (83.8) |
32.8 (91.0) |
33.6 (92.5) |
32.0 (89.6) |
28.9 (84.0) |
24.0 (75.2) |
17.5 (63.5) |
12.4 (54.3) |
23.0 (73.4) |
| Ўртача паст ҳарорат °C (°Ф) | 4.8 (40.6) |
7.6 (45.7) |
12.3 (54.1) |
17.4 (63.3) |
22.4 (72.3) |
26.4 (79.5) |
27.6 (81.7) |
25.8 (78.4) |
22.3 (72.1) |
17.4 (63.3) |
11.2 (52.2) |
6.4 (43.5) |
16.8 (62.2) |
| Минимум паст ҳарорат °C (°Ф) | −9.0 (15.8) |
−5.0 (23.0) |
−3.0 (26.6) |
4.0 (39.2) |
9.5 (49.1) |
18.0 (64.4) |
19.0 (66.2) |
15.0 (59.0) |
11.0 (51.8) |
6.0 (42.8) |
−2.0 (28.4) |
−7.0 (19.4) |
−9.0 (15.8) |
| Ўртача ёғингарчилик см (дюйм) | 12.0 (0.47) |
8.9 (0.35) |
12.2 (0.48) |
9.7 (0.38) |
5.5 (0.22) |
0.6 (0.02) |
0.9 (0.04) |
0.6 (0.02) |
0.2 (0.01) |
0.9 (0.04) |
2.2 (0.09) |
5.1 (0.20) |
58.8 (2.31) |
| Ёғингарчилик кузатиладиган ўртача кунлар (≥ 1.0 мм) | 2.1 | 1.8 | 2.7 | 2.3 | 1.1 | 0.2 | 0.1 | 0.1 | 0.1 | 0.4 | 0.6 | 1.2 | 12.7 |
| Авераге сноwй дайс | 0.4 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 0.7 |
| Авераге релативе ҳумидитй (%) | 46 | 41 | 36 | 31 | 26 | 21 | 21 | 21 | 22 | 27 | 34 | 42 | 30 |
| Ойлик ўртача қуёшли соатлар | 234.1 | 223.8 | 239.5 | 258.3 | 311.2 | 331.4 | 338.4 | 336.8 | 306.6 | 296.8 | 260.4 | 240.2 | 3 377,5 |
| Манба: Эрон метеорология ташкилоти (рекордлар)[13], (температуралар)[14], (ёғингарчилик)[15] (ҳумидитй),[16] (дайс wитҳ преcипитатион),[17] | |||||||||||||
2007-йил 16-мартда 130 км/соат (81 мпҳ) чанг бўрони огоҳлантиришсиз Бам шаҳрига келиб, 3 болани бўғиб қўйди, автоҳалокатда 2 киши ҳалок бўлди ва 14 киши жароҳат олди[20][21].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2020-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
- ↑ Бам cан бе фоунд ат ГЕОнет Ном Сервери, ат тҳис линк, бй опенинг тҳе Адванcед Сеарч бох, энтеринг "-3055036" ин тҳе "Униқуэ Феатуре Ид" форм, анд cлиcкинг он "Сеарч Датабасе".
- ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
- ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Иран Дата Портал. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
- ↑ Мосзйнски, П. (2004). "Cолд ис тҳе маин ҳеалтҳ тҳреат афтер тҳе Бам эартҳқуаке". Тҳе БМЖ 328 (7431): 66. дои:10.1136/бмж.328.7431.66-а. ПМИД 14715583. ПМC 314070. ҳттп://www.бмж.cом/cги/cонтент/эхтраcт/328/7431/66-а. Қаралди: 2007-09-13.Бам]]
- ↑ „Бам Cитадел“. ираннегинтравел.cом. Қаралди: 2022-йил 20-сентябр.
- ↑ „Абоут Бам Мазафати датес“ (эн-УС). Г.С.С. АлАмир (2018-йил 24-сентябр). 2022-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-сентябр.
- ↑ „Ҳамшаҳри Неwспапер“. Ҳамшаҳрионлине.ир. Қаралди: 2010-йил 21-август.
- ↑ „Иран, Ираниан, Нуcлеар, политиcал, Натурал, Спорц, Cултурал, эcономиc, СоcиалАндОccатионс неwс анд ҳеадлинес“. Меҳр Неwс Агенcй. 2012-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 21-август.
- ↑ ЁуСчоларс. „Бам Университй профиле анд адмиссионс информатион ин Иран“ (эн-УС). ЁуСчоларс, Инc. (2022-йил 15-июн). Қаралди: 2022-йил 16-сентябр.[сайт ишламайди]
- ↑ „دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی بم“. мубам.аc.ир. Қаралди: 2022-йил 16-сентябр.[сайт ишламайди]
- ↑ „Исламиc Азад Университй оф Бам“.
- ↑ *„Ҳигҳест реcорд температуре ин Бам бй Монтҳ 1956–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2018-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- „Лоwест реcорд температуре ин Бам бй Монтҳ 1956–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2018-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- „40854: Бам (Иран)“. огимет.cом. ОГИМЕТ (2021-йил 28-март). Қаралди: 2021-йил 28-март.
- ↑ *„Авераге Махимум температуре ин Бам бй Монтҳ 1956–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2016-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- „Авераге Меан Даилй температуре ин Бам бй Монтҳ 1951–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2018-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- „Авераге Минимум температуре ин Бам бй Монтҳ 1956–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2016-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- ↑ „Монтҳлй Тотал Преcипитатион ин Бам бй Монтҳ 1956–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2018-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- ↑ „Авераге релативе ҳумидитй ин Бам бй Монтҳ 1956–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2016-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- ↑ „Но. Оф дайс wитҳ преcипитатион эқуал то ор греатер тҳан 1 мм ин Бам бй Монтҳ 1956–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2016-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- ↑ „Но. Оф дайс wитҳ сноw ин Бам бй Монтҳ 1956–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2016-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- ↑ „Монтҳлй тотал суншине ҳоурс ин Бам бй Монтҳ 1956–2010“. Иран Метеорологиcал Организатион. 2016-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-апрел.
- ↑ „5 Киллед ин Бам Сандсторм“. Ириб Персиан Неwс Паге тҳроугҳ Тҳе Интернет Арчиве. 2007-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 26-январ.
- ↑ „40854: Бам (Иран)“. огимет.cом. ОГИМЕТ (2022-йил 2-июл). Қаралди: 2022-йил 3-июл.
Ҳаволалар
- Сайёҳлик маскани сифатида Бамдаги саёҳат журнали ҳикояси
- Газета мақоласи: „Бам – йўқолган гўзаллик“
- ББC ҳикояси: „Бам: Эрон меросининг жавоҳири“
- Wорлд-Газеттеэр.cом сайтидан аҳоли сони
- Рақамли ипак йўллари лойиҳаси – Бам қал’аси. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-11-01 санасида архивланган) Расмлар ва филмлар (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-11-01 санасида архивланган)
- Асгҳар Риаҳи томонидан Бамга ва орқага
2003-йилги зилзила
- ББC хабари
- CНН хабари
- CНН қутқарув ҳаракатлари ҳақида хабар берди
- ИРИННеwс.орг „Бамда уч ойдан кейин махсус“
- ИРИННеwс.орг „Теҳрон Бамдаги зилзила қурбонлари сонини пасайтирди“
- ИCОМОС мероси хавф остида 2004/2005: Бам зилзиласи
- ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси хавф остида 2004 – Эрон: Бамда умид чақнашлари
Зилзилани қайта тиклаш
- Зилзиладан вайрон бўлган Бамда қайта тиклаш ишлари икки йил давом этмоқда (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-08-05 санасида архивланган)
- Бам: Беш йил ўтиб, (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-10-30 санасида архивланган)
- Арки Бам – БАМ қал’аси – ҳужжатли филм:
- Арг э Бам ҳужжатли филми – БАМ қал’аси
| Маъмурий маркази |  | |
|---|---|---|
| Шаҳристонлари ва шаҳарлари | ||
| Диққатга сазовор жойлари |
| |
| Жойлари | ||
| Маданий |
|  |
|---|---|---|
| Табиий | ||