Ziyosfera

Bandar Sirof

Бандар Сироф (форсча: بندر سیراف‎‎)[а] Эроннинг Бушаҳр устони Кангон шаҳристони Сироф туманидаги шаҳар[4]. Тоҳирий қишлоғи сифатида у деҳистон маркази Парак қишлоғига кўчирулгунга қадар Тоҳирий деҳистони[5] маркази вазифасини бажарган[4].

Бандар Сироф

форсча: بندر سیراف‎‎
Шаҳар
27°39′57″Н 52°20′44″Э / 27.66583°Н 52.34556°Э / 27.66583; 52.34556
Мамлакат Эрон
устон Бушеҳр
шаҳристон Кангон
бахш Сироф тумани
Ҳукумат
Расмий тил(лар)и форс тили
Аҳолиси
 (2016)
 6 992[1]
Вақт минтақаси УТC+3:30
Телефон коди +98
Bandar Sirof xaritada
Bandar Sirof
Бандар Сироф

2006-йилги аҳолини миллий рўйхатга олиш вақтида Кангон шаҳристонининг Марказий тумани таркибидаги шаҳар аҳолиси 722 хонадонда яшовчи 3 500 кишини ташкил қилган[6]. 2011-йилги аҳолини рўйхатга олишда 1 309 та хонадондан иборат 7 137 киши бор эди[7]. 2016-йилги аҳолини рўйхатга олиш вақтида 1 949 та хонадонга бўлинган 6 992 киши истиқомат қилган[1].

Сироф тумани ташкил этилишида тумандан Бандар Сироф ва Тоҳирий деҳистони ажратилган[4].

Афсонага кўра, Сироф қадимги Сосонийлар порти бўлиб, милоддан аввалги 970-йилларда вайрон бўлган, у Форс кўрфазининг шимолий қирғоғида, ҳозирги Эроннинг Бушаҳр устони ҳудудида жойлашган эди. Унинг харобалари Бушеҳрдан 220 км шарқда, Кангон шаҳридан 30 км шарқда ва Бандар-Аббосдан 380 км ғарбда жойлашган. Сироф учта портни назорат қилган: Бандари Тоҳирий, Бандари Кангон ва Бандари Даййир[8]. Форс кўрфази Арабистон ярим ороли ва Ҳиндистон ўртасида Арабистон денгизи орқали юк ташиш йўли сифатида фойдаланилган. Дау каби кичик қайиқлар ҳам қирғоққа яқин бўлиб, қуруқликни кўзда тутиб узоқ йўл босиб ўтишлари мумкин бўлган.

Порт 2008-йилгача, Эрон ҳукумати шаҳарнинг расмий номини Бандар Сирофга ўзгартиргунга қадар Тоҳирий номи билан машҳур эди[манба керак].

Географияси

Сироф ўрни 4 км шарқдан ғарбга чўзилган саёз кўрфаз ёнида жойлашган. Фақатгина 500 м ичкарида қирғоққа параллел бўлган қумтош тизмаси жойлашган. Сирофнинг ўзи соҳил ва тоғ тизмаси ўртасидаги яшашга яроқли тор чизиқда жойлашган. Форснинг бу қисмида шунга ўхшаш кўплаб узун тизмалар қирғоққа параллел бўлиб, денгиздан 20 км масофада 1500 м баландликка кўтарилади. Тоғ тизмаларидан ўтишлар вақти-вақти билан ёпилади, бу эса ички макон билан алоқани қийинлаштиради.

Тор қирғоқ бўйидаги текислик тоғ тизмасидан чиқадиган шохча билан иккига бўлинган. Замонавий Тоҳирий аҳоли пунктининг ўзаги шу тоғнинг шарқий томонида, тарихий Сироф харобалари эса ғарбда денгиз қирғоғи бўйлаб 2 км га чўзилган. Шохчанинг ўзида маҳаллий шайхнинг мустаҳкам қароргоҳи жойлашган эди. Ғарбда эски Сирофнинг ғарбий чегарасини белгилаб берувчи Кунарак номли қуруқ водий тўшаги жойлашган. Бугунги кунда Кунарак водийси Тоҳирийни Жом текислиги билан янада ички боғловчи асосий йўл ўтган жойдир ва Сироф чўққисига чиққан тарихий даврларда ҳам худди шундай бўлгани тахмин қилинади. Кунарак водийсининг ғарбида Боғи Шайх текислиги жойлашган. Соҳилбўйи текислиги ғарбга қараб секин-аста кенгайиб боради, Боғи-Шайх текислиги 1 км узунликда.

Тарихи

Порт қадимда Сироф номи билан машҳур бўлган. Буюк Ипак йўли даврида Осиёга савдонинг катта қисми Сироф орқали амалга оширилган. Яҳудийларнинг оғзаки тарихида айтилишича[9], ўша пайтда Сирофнинг барча аҳолиси яҳудий савдогарлари бўлган. Араблар Форсга бостириб кирганларида, улар яҳудийларни мусулмон бўлишга мажбур қилган. Қолаверса, улар бу номни арабчада тоза деган маънони англатувчи Тоҳирий деб ўзгартирган. Араблар яҳудийларни диний нопок (نجس) деб билган ва исломни қабул қилиш уларни маросимларни пок қилган (Тоҳир طاهر) деб ўйлаб, порт номини Тоҳирий деб ўзгартирган[9].

Катта зилзилалар ва цунамиларнинг бир неча эпизодлари порт шаҳарнинг катта қисмини вайрон қилган ва чўктириб юборган, бу ерда унинг қадимий қирғоқлари, боғлари, маъмурий тузилмалари ва ҳатто қайиқ қолдиқлари бугунги кунда Форс кўрфазининг денгиз тубида денгиз археологияси орқали топилган[манба керак].

Сосонийлар даврида

Сосонийлар давридаги денгиз йўллари

Сирофнинг қадимги савдодаги тарихий аҳамияти эндигина англаб етилмоқда. У ерда амалга оширилган археологик қазишмаларда шарқий Африкадан фил суяги буюмлари, Ҳиндистондан тош бўлаклари ва Афғонистондан ложувард топилган. Сироф тарихи Парфия даврига бориб тақалади[10].

Сирофнинг қадимий харобаларини биринчи бўлиб қазиш ишларини олиб борган археологлардан бири Давид Wҳитеҳоусенинг сўзларига кўра, қадимги даврларда халқ истеъмоли моллари ва ҳашаматли буюмлар савдосининг кенгайиши туфайли Форс кўрфази ва Узоқ Шарқ мамлакатлари ўртасида денгиз савдоси бу портда ривожлана бошлаган. Ривоятларга кўра, Сироф билан Хитой ўртасидаги биринчи алоқа ҳижрий 185-йилда содир бўлган. Бироқ, денгиз савдо йўллари Қизил денгизга ўтишга ҳаракат қилганда, Сироф бироз аҳамиятини йўқотди.

Сирофда олиб борилган қазишмалар натижасида сосонийлар портига оид далиллар топилди, эҳтимол у ички Ғор (ҳозирги Ферузобод) шаҳрига хизмат қилган[11]. Катта қал’а ҳам бўлган, у тахминан 360-йилда Шопур ИИ томонидан қурилган[11].

Сосонийларнинг замонавий Гужарот минтақасидаги Камбай кўрфази билан денгиз савдоси ҳақида тарихий далиллар мавжуд[12], чунки Форс кўрфазининг шимолий қирғоқлари бўйидаги жойларда, айниқса Сирофда 5—6-асрларга оид асосан гужаротийларга тегишли бўлган ҳинд қизил сайқалланган буюмлари бўлаклари топилган[13].

Ислом даврида

Сироф жоме масжиди 9-асрда қурилиши бошланган

9-асрда Осиё билан денгиз савдоси гуллаб-яшнаган сари Сироф қайта тикланди ва геометрик прогрессияда кенгайди[манба керак]. Шаҳар жоме масжиди „марказий ҳовлиси баланд минбарга ўрнатилган улкан тўғри бурчакли иншоот“ бўлиб, биргина кириш эшиги шарқий томонда (қиблага қарама-қарши) бўлган. Масжид икки босқичда қурилган. Биринчиси 9-асрнинг биринчи ярмида, иккинчиси эса 850-йиллар атрофида бўлган. Бундан ташқари, бир қанча кичикроқ масжидлар ҳам бор эди, уларнинг барчасида меҳроблар бинонинг ташқи томонига қараган. У ерда порт муваффақияти туфайли бойлик орттирган ниҳоятда бой савдогарларнинг ҳашаматли уйлари харобалари бор.

Сироф ҳақида энг биринчи тилга олинган мусулмон ёзувчиси Ибн ал-Фақиҳ бўлиб, у тахминан 850-йилларда Ҳиндистон билан сирофий кемалар савдо қилгани ҳақида ёзган. Тахминан ўша даврда Сулаймон Тожирнинг ёзишича, Яқин Шарқнинг Хитойга кетаётган моллари дастлаб Басрадан Сирофга, сўнгра Уммоннинг Маскат ва Ҳиндистоннинг Коллам шаҳарларига жўнатилган. Тахминан 900-йилларда Абу Зайд Ҳасан – ўзи сирофлик савдогар – сирофий кемалар Қизил денгиздаги Жидда ва шарқий Африкадаги Занжибар билан савдо қилгани ҳақида ёзган. Абу Зайд шунингдек, Форс кўрфази ва Хитой ўртасидаги савдо айланмаси 878-йилдаги Гуанчжоу қирғинидан кейин кўплаб хорижий савдогарларнинг ўлимига сабаб бўлганидан сўнг қисқарганини ёзган, шунга қарамай у ёзаётган пайтда Хитой тангалари Сирофда ҳамон айланаётган эди. Кейинчалик, ал-Мас’удий 916—926-йиллар оралиғида Мадагаскарга ташриф буюрганида, у ерда Уммон кемалари билан бир қаторда сирофий кемалар ҳам борлигини таъкидлаган.

Сироф ўзининг гуллаган даврида Форс кўрфазининг Эрон томонидаги энг йирик ва энг бой порт шаҳри бўлганн[14]. Африка, Ҳиндистон ва Хитой билан савдо маркази эди[14]. 10-асрдаги „Ҳудуд ул-Олам“ асарининг аноним муаллифи Сирофни „савдогарлар маскани ва Форснинг мулки“ деб атаган[11]. Кейинги муаллиф Ибн ал-Балхий 908-йилдан 932-йилгача бўлган даврда Сирофда сотилган товарларнинг йиллик қиймати 2,53 миллион динорни ташкил этганини ёзган. Сироф ҳақидаги энг батафсил маълумот 950-йилдан сал олдин Истахрийда келтирилган. Истахрий уни Ардашир-Хварра (жанубий-ғарбий Форс) туманидаги катталиги жиҳатидан фақат Шероздан кейин иккинчи ўринда турадиган шаҳар деб таърифлаган. Тарихчи бу ерда сотиладиган товарларнинг айримларини санаб ўтган: қора дарахт, фил суяги, сандал дарахти ва бошқа ароматик маҳсулотлар, бамбук, зираворлар, қоғоз, алоэ, камфора, амбер ва қимматбаҳо тошлар. Сирофнинг ўзида ишлаб чиқарилган маҳсулотлар орасида зиғир рўмол ва рўмоллар ҳам бор эди. Сироф марваридлар учун муҳим бозор бўлган – яқин атрофдаги Ганова дур балиқ овлаш саноати билан машҳур бўлган[14]. Сирофлик савдогарлар ва кема капитанлари бу денгиз савдосидан катта бойлик тўплаган[14] ва улар шарқий Африкадан олиб келинган чой дарахти ва пишиқ ғиштдан қурилган „ҳашаматли безатилган, кўп қаватли уйларда“ яшаган[11]. Замонавий маълумотларга кўра, савдогар бу уйлардан бирига 30 000 динор сарфлаши мумкин эди. 10-асрнинг „аниқча пуритан“ муаллифи ал-Муқаддасий Сирофни бузуқлик уяси деб ҳисоблаган ва бу ерда зино, судхўрлик ва умумий исрофгарчилик авж олганини ёзган[14]. 977-йилги зилзила Сирофга жиддий зарар етказганда, Муқаддасий буни „Худонинг муносиб жазоси“ деб ҳисоблаган[14].

Сироф савдогарларнинг халқаро мижозларига, шу жумладан ғарбий Чалукялар сулоласи томонидан бошқариладиган жанубий ҳиндистонликларга хизмат кўрсатган, улар бизнес ташрифлари пайтида бой маҳаллий савдогарлар томонидан зиёфат қилганлар. Ҳинд савдогарларининг Сирофдаги аҳамиятининг кўрсаткичи улар учун ажратилган таом тарелкалари тасвирланган ёзувлардандир[15].

Бироқ Сирофда ичимлик суви (ал-Муқаддасийнинг ёзишича, битта кичик кориз бўлган)[11] ва яхши деҳқончилик ерлари етишмас эди, шунинг учун озиқ-овқат ва сувни Жом текислигидан олиб келишга тўғри келди.

Ал-Муқаддасийнинг ёзишича, Сирофнинг таназзулга учраши бувайҳийлар сулоласининг Форсда ҳокимиятга келиши билан бошланган. Унинг сўзларига кўра, кўп сирофийлар бу вақтда Уммонга кўчиб кетишган[14]. Бошқа томондан, Ибн ал-Балхий бундай ҳижрат ҳақида ҳеч нарса демайди ва бунинг ўрнига шаҳарнинг таназзулга учрашини 1055-йилда бувайҳийлар қулагандан кейинги давр билан боғлайди[14]. Кейин яқин атрофдаги Қайс оролидан келган қароқчилар юзага келган куч вакуумидан фойдаланиб, сирофий кемаларига жазосиз ҳужум қилишди[14]. Форс кўрфазидаги савдо ҳаракати Сирофни бутунлай четлаб ўтиб, тўғридан-тўғри Басрага жўнай бошлади[11].

Бу пайтларга келиб Сироф кўрфаздаги таназзул кузатилган ягона порт эмас эди[14]. Ганава, Таввоз, Синиз ва Маҳрубон бир вақтнинг ўзида пасайишни бошдан кечиради[14]. Бироқ, бу пасайиш „фақат нисбий бўлиши мумкин“ – 12-аср бошларида бой кема эгаси ва савдогар Абулқосим Рамишт (1140-йилда вафот этган) Сирофда гуллаб-яшнаган савдо корхонасини бошқарганлиги маълум. Хитойгача бўлган савдо билан шуғулланган[11]. 13-асрга келиб Ёқут Ҳамавий Сироф ҳақида унчалик жозибали бўлмаган таърифни қолдирган – у шаҳарни „бечора одамлар“ яшайдиган, бинолари вайронага айланган кичик жой (булайд) деб атаган[11]. Ўша вақтга келиб Сироф номи Шīлāw шаклида бузиб айтилган. Бу ном ҳанузгача шаҳарнинг асосий тизмасидан жанубдаги кичик водийга ишора қилиш учун ишлатилади (юқорига қаранг).

Ёқут Сирофнинг анча хира суратини чизган бўлиши мумкин, аммо унинг савдо порти сифатидаги роли тугамаган эди[11]. У 15—16-асрларгача кичикроқ миқёсда минтақавий савдо маркази бўлиб қолди[14]. У Хунжу Фал минтақаси учун порт, Қотиф ва Арабистон ярим оролига чиқиш нуқтаси бўлиб хизмат қилган[11]. Ибн Баттута „Шилаw“ ҳақида билган ва 1347-йилда Форс кўрфазини „Хунжу Пал“дан Арабистон ярим оролига кесиб ўтганида ташриф буюрган бўлиши мумкин[11]. Шīлāw ҳақида 1528-йилда „Чилаãо“ га ташриф буюрган Антонио Тенреиро ва 1590-йилда „Силау“ га ташриф буюрган Гаспаро Балби каби 16-аср Европа саёҳатчилари ҳам эслатиб ўтишган[11]. Шундан сўнг, манбаларда ҳозирги Тоҳирий қишлоғидаги жуда кичик ва оддий бандаргоҳ тасвирланган[11].

1812-йилда Жеймс Мориэр Тоҳирийда харобалар мавжудлиги ҳақида ёзган. Кейин Брукс исмли кимса бу ерга ташриф буюрган, лекин уни португалларники деб ўйлаган. Британия денгиз флоти зобити Г. Н. Кемпторн кейинчалик 1835-йилда бу ерга ташриф буюрган ва биринчи бўлиб Сироф харобаларини аниқлаган. 1933-йилда Аурел Штайн Сирофга ташриф буюрди ва соҳил бўйлаб 400 м га чўзилган ва таянчлар билан мустаҳкамланган, бироқ ўшандан бери ғойиб бўлган улкан „денгиз девори“нинг тавсифини қолдирди.

1960—1970-йилларда Wҳитеҳоусе ва унинг археологик гуруҳи томонидан Сирофда қазилган кўплаб топилмалар (жами 16000 дан ортиқ) Лондондаги Британия музейида сақланади[16].

Сироф ҳали Эрон миллий мероси рўйхатига киритилмаган. Бу келажакда сақланиб қолиши ва асралиши учун зарурдир.

Галерея

  • Shilaw vodiysidagi qoyalarga oʻyilgan qabrlar
    Шилаw водийсидаги қояларга ўйилган қабрлар
  • Shilaw vodiysidagi qoyalarga oʻyilgan qabrlar
    Шилаw водийсидаги қояларга ўйилган қабрлар
  • Sirofdagi binolar xarobalari
    Сирофдаги бинолар харобалари
  • Sirof osmoni
    Сироф осмони
  • Nasoriy qalʼasi, mahalliy shayxlarning eski qarorgohi
    Насорий қалъаси, маҳаллий шайхларнинг эски қароргоҳи
  • Sirof yaqinidagi plyaj
    Сироф яқинидаги пляж

Эслатмалар

  1. ↑ Бандар-э Сīраф шаклида ҳам романизация қилинади; Сīраф номи билан ҳам танилган; илгари Тоҳирий (طاهری)[2]; Ṭāҳерī ва Тāҳири шаклида ҳам романизация қилинади; Бандар-э Ṭāҳерī ва Бандар-и Ṭāҳирī (بندر طاهری) шаклида ҳам машҳур[3]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  2. ↑ Даводи, Парвиз „Аппровал леттер регардинг чангинг тҳе наме оф Таҳери cитй фром тҳе Cентрал Дистриcт оф Канган Cоунтй ин Бушеҳр провинcе то Сираф cитй“ (фа). Исламиc Парлиамент Ресеарч Cентер. Министрй оф Интериор, Боард оф Министерс. 2013-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 26-апрел.
  3. ↑ Бандар Сироф cан бе фоунд ат ГЕОнет Ном Сервери, ат тҳис линк, бй опенинг тҳе Адванcед Сеарч бох, энтеринг "-3086632" ин тҳе "Униқуэ Феатуре Ид" форм, анд cлиcкинг он "Сеарч Датабасе".
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Жаҳангири, Ишақ „Аппровал леттер регардинг cоунтрй дивисионс ин Жам анд Канган Cоунтиэс ин Бушеҳр провинcе“ (фа). Исламиc Парлиамент Ресеарч Cентер оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран. Министрй оф Интериор, Cоунcил оф Министерс (1397-йил 7-декабр). 2019-йил 13-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 31-март.
  5. ↑ Моусави, Мирҳоссеин „Cреатион анд форматион оф фиве рурал дистриcц инcлудинг виллагес, фармс анд плаcес ин Канган Cоунтй ундер Бушеҳр провинcе“ (фа). Ламтакам. Министрй оф Интериор, Cоунcил оф Министерс (1365-йил 18-август). 2024-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 26-апрел.
  6. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
  7. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  8. ↑ „Анcиэнт Cитиэс анд Арчаэологиcал Ҳиллс, Бушеҳр“. Қаралди: 2007-йил 31-июл.
  9. ↑ 9,0 9,1 Труа, Орал ҳисторй оф тҳе Ираниан Жеwс, Ҳома Саршар, Cентер фор Ираниан Жеwиш орал ҳисторй, 1996, Паге 223.
  10. ↑ „Фореигн Эхперц Талк оф Сираф Ҳисторй“. Cултурал Ҳеритаге Неwс Агенcй.
  11. ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 Босwортҳ, C.Э. „СĪРĀФ“, . Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Вол. ИХ (САН-СЗЕ). Леиден: Брилл, 1997 — 667–8-бет. ИСБН 90-04-10422-4. Қаралди: 2022-йил 18-май. 
  12. ↑ Тҳе cавес ат Аурангабад : Буддҳист арт ин трансформатион. Леиден: Брилл, 2010 — 165-бет. ИСБН 978-90-04-18525-8. Қаралди: 2015-йил 14-феврал. 
  13. ↑ „ГУЖАРАТ (Скт. Гуржаṛ), а провинcе оф Индиа он иц нортҳwестерн cоастлине.“. ираниcаонлине.орг. — „Маритиме cонтаcц бетwеэн Гужарат анд тҳе Персиан Гулф регион реач баcк то тҳе период оф Индус Валлей cивилизатион (cа. 2500-1500 Б.C.). Тҳе порт оф Лотҳал ат тҳе ҳеад оф тҳе Гулф оф Cамбай, ас wелл ас отҳер эхcаватионс ин Гужарат, ревеал тҳе эхтент оф Гужарат’с эарлиэст cоммерcиал cонтаcц wитҳ тҳе wест (Рао, пп. 39-78, 114-26; Дани анд Массон, пп. 312-18).“. Қаралди: 2015-йил 14-феврал.
  14. ↑ 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 14,11 Чристенсен, Петер. Тҳе деcлине оф Ираншаҳр: ирригатион анд энвиронменц ин тҳе ҳисторй оф тҳе Миддле Эаст, 500 БC то АД 1500.. Мусеум Тусcуланум Пресс, 1993 — 174–6-бет. ИСБН 9781838609351. 
  15. ↑ Састри (1955), п302
  16. ↑ „Cоллеcтион“. Тҳе Бритиш Мусеум.
Викиомборда „Бандар Сироф“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.

Адабиётлар

  • С. М. Н. Приэстман ‘Тҳе рисе оф Сираф: лонг-терм девелопмент оф траде эмпориа wитҳин тҳе Персиан Гулф’. Ин Проcеэдингс оф тҳе Интернатионал Cонгресс оф Сираф Порт, Новембер 14–16, 2005, Бушеҳр Бранч оф Иранологй Фоундатион & Бушеҳр Университй оф Медиcал Сcиэнcес, Бушеҳр, 2005, 137-56
  • В. Ф. Пиаcентини, Мерчанц, Мерчандисе анд Милитарй Поwер ин тҳе Персиан Гулф (Суриянж/Шакрияж-Сираф), Атти делла Аccадемиа Назионале деи Линcеи (Роме), Сериэ ИХ, Вол. ИИИ(2), 1992.
  • Ничолас Лоwиcк, Сираф ХВ. Тҳе Cоинс анд Монументал Инсcриптионс, Тҳе Бритиш Институте оф Персиан Студиэс, Лондон, 1985.
  • Д. Wҳитеҳоусе, Сираф ИИИ. Тҳе Cонгрегатионал Мосқуэ анд Отҳер Мосқуэс фром тҳе Нинтҳ то тҳе Тwелфтҳ Cентуриэс, Тҳе Бритиш Институте оф Персиан Студиэс, Лондон, 1980.
  • Д. Wҳитеҳоусе, ‘Ехcаватионс ат Сираф. Фирст-Сихтҳ Интерим Репорц’, Иран 6-12 (1968–74).
  • Нилаканта Састри, К. А. (1955). А Ҳисторй оф Соутҳ Индиа, ОУП, Неw Делҳи (Репринтед 2002) ИСБН 0-19-560686-8.

Ҳаволалар


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi