Bangkok
Бангкок ёки Крунг Тҳеп Маҳа Накҳон — Таиланд пойтахти. Мамлакатнинг жанубида, Менамчао-Прая дарёсининг чап соҳилида (ўнг соҳилида Бангкокнинг бир қисми — Тонбури жойлашган). Аҳолиси 8,2 млн. киши (2010). Кўпчилиги сиёмликлар, қисман хитойлар. Бангкок мамлакатнинг энг катта шаҳри, сиёсий, иқтисодий ва маданий маркази, йирик ташқи савдо порти, халқаро миқёсдаги аэропорт бор. Бангкокда мамлакат саноат корхоналарининг ярмидан кўпи, жумладан энг йирик кемасозлик, тахта тилиш, қоғоз, кимё, енгил ва озиқ-овқат саноати корхоналари, тўқимачилик фабрикалари, металлсозлик, машинасозлик, бадиий ҳунармандчилик устахоналари жойлашган. Шаҳар атрофида семент, нефтни қайта ишлаш, трактор ва автомобил йиғув заводлари бор. Шоли оқлаш пойтахт саноатининг асосий тармоғидир. Мамлакатнинг 75% экспорти ва 90% импорти Бангкок орқали ўтади. Университет (1917), ижтимоий фанлар университети, тасвирий санъат университети, тиббиёт, қишлоқ хўжалиги, политехника институтлари, радиостансиялар ва телемарказ, миллий музей, кутубхоналар, ўнлаб театр ва кинотеатрлар бор. Бангкокнинг марказий қисмида қирол қароргоҳи, асосий маъмурий ва ҳукумат бинолари, саройлар, будда ибодатхоналари жойлашган. Таиланднинг қадимий пойтахти Аютия шаҳри Бирма қўшинлари томонидан (1767) бузилгандан кейин қирол қароргоҳи 1769-йил Бангкокга кўчирилди ва 1782-йил Бангкок расман пойтахт деб эълон қилинди.
Бангкок
กรุงเทพมหานคร Крунг Тҳеп Маҳа Накҳон | |
|---|---|
Махсус маъмурий ҳудуд | |
 | |
 Байроқ  Герб | |
|
Ниcкнаме(с): Фаришталар шаҳри, Катта Манго | |
| Луа хатоси ин Модул:Мапфраме ат лине 387: аттемпт то перформ аритҳметиc он лоcал 'лат_д' (а нил валуэ). | |
| Координаталари: 13°45′09″Н 100°29′39″Э / 13.75250°Н 100.49417°Э | |
| Давалт | Таиланд |
| Ҳудуд | Марказий Таиланд |
| Асос солинган | ХВ аср |
| Асос солинган | Қирол Рама И |
| Бошқарув органи | Бангкок Метрополитан маъмурияти |
| Ҳукумат | |
| • Тури | Махсус маъмурий ҳудуд |
| • Губернатор | Чадчарт Ситтипунт |
| Ҳудуд | |
| • Метро | 7 761,6 км2 (2 9 968 сқ ми) |
| Баландлиги | 1,5 м (49 фт) |
| Аҳолиси (2010) | |
| • Махсус маъмурий ҳудуд | 8 305 218 |
| Вақт минтақаси | УТC+07:00 (АКТ) |
| Почта коди |
10### |
| Ҳудуд коди | 02 |
| ИСО 3166 коди | ТҲ-10 |
| Веб-сайт | маин.бангкок.го.тҳ |
Топонимия
Шаҳарнинг тўлиқ расмий номи Крунг Тҳҳеп Маханахон Амон Раттанакосин Маҳадҳаятҳа Маҳадилок Пҳоп Ноппарат Ратчтҳани Бурир Удемратчанет Маҳасатҳан Аватан Сататан Сатит Сатита Сатиттий Вицануки бўлиб, бу „Худолар шаҳри, буюк шаҳар, шаҳар абадий хазина“ деган маънони англатади. Индра худоси шаҳри Дунё пойтахти тўққизта қимматбаҳо тошни совға қилди, мўл-кўлчиликка тўла бахтли шаҳар, реэнкарнация қилинган худо ҳукмронлик қиладиган илоҳий қароргоҳни эслатувчи буюк Қироллик саройи, Индра томонидан совға қилинган ва Вишвакарман томонидан қурилган шаҳар[1].
Бангкокнинг бу номи 168 та ҳарфдан иборат бўлган дунёдаги энг узун жой номи сифатида Гиннеснинг рекордлар китобига киритилган. Энг кўп ишлатиладиган қисқартирилган исм — „Крунг Тҳеп“[2].
Таиланд мактаб ўқувчилари пойтахтнинг расмий номини ўрганишади, шу билан бирга, кам сонли шаҳарнинг тўлиқ номини изоҳлай олади, чунки тўлиқ исмнинг аксарият сўзлари эскирган ва ҳозир кундалик нутқда ишлатилмайди. Пойтахтнинг расмий номини тўлиқ эслай оладиган кўпчилик таиландликлар буни Асания-Васан Чотикул (кâн) томонидан ёзилган машҳур „Крунг Тҳеп Маҳанахон“ (кҳảнҳāнā, 1989) китобидан эслашади.
Бангкок номинг ҳозирги инглиз тилидаги таржимаси (рус тилидан таржимаси ҳам қилинган) тўлиқ эмас. Таиланд аслининг архаиклиги ва маънони этказишдаги қийинчиликлар туфайли унда бутун мисралар йўқ. Кўпгина замонавий Таиланд маърузачилари ҳам у ерда ҳамма нарсани тушунишмайди. Бангкокнинг тантанали номи қадимги эртак услубидаги тўққиз байтдан иборат.
Тарихи
Бангкок дастлаб кичик савдо маркази ва порти бўлиб, ўша пайтда Банг Макок — олхўри дарахтлари ўсадиган жой бўлган (банг — дарё бўйидаги қишлоқ ва макок — ёввойи олхўри). Таиланд пойтахти — Аюттҳаяга хизмат қилган[3]. Аниқроқ қилиб айтадиган бўлсак, шаҳар номи келиб чиққан бўлиши мумкин бўлган мева макок (тай. ҳḰậн) деб аталади[4][5].
1767-йилда Аюттҳая бирма томонидан вайрон қилинган ва пойтахт вақтинча Бангкок қишлоғи бўлган Тҳонбури шаҳридаги Чао Пҳрая дарёсининг ғарбий соҳилига кўчирилган. 1782-йилда қирол Рама И пойтахтни шарқий қирғоққа кўчирди. Таиландларнинг ўзлари ўзларининг пойтахтларини Крунг Тҳеп деб атасалар ҳам, чет элликлар уни эски Бангкок номи билан билишади. Ҳозирги вақтда фақат Тҳонбури ҳудудидаги Бангкок Нои ва Бангкок Яи каналлари эски ном билан аталади. Бангкок ва Тонбури ўртасидаги кўприк 1932-йилда қурилган ва 1971-йилда Тонбури туман сифатида шаҳарга қўшилган.
Маъмурияти
Бангкок Таиланднинг аҳолиси ўз губернаторини сайлайдиган иккита вилоятдан бири (иккинчиси — Раёнг, қолган 75 провинция губернаторларни тайинлаган). Бироқ 2014-йилги ҳарбий тўнтаришдан сўнг губернаторлик сайловлари бекор қилинди. Бангкокнинг ҳарбий ҳукумат томонидан тайинланган губернатори, полиция генерали Асвин Кванмуанг 2016-йил 26-октабрдан буён шаҳарни охирги сайланган губернатор Сукхумбханд Парибатра ўрнига бошқариб келмоқда. 2022-йилда губернаторлик сайловлари қайтарилди ва май ойида янги мер Чатчат Ситтипан сайланди[6].
Бангкокнинг Буюк Метрополиси шаҳар ҳудудининг ўз-ўзидан ўсиши шаҳарнинг Бангкок провинсияси чегарасидан ташқарига қўшни Нонтҳабури, Самут Пракан ва Ратҳум Тани вилоятларига ўтишига олиб келди. Бангкок провинсиясининг ҳозирги чегаралари 1972-йилда Бангкок провинсияси Тонбури провинсияси билан бирлашган.
Шаҳар муҳрида Индра худоси Аяватада булутлар орасидан ўтиб кетаётгани тасвирланган, бу афсонавий филга ўхшаш жонзот (баъзан учта бошли тасвирланган) ҳисобланади. Индра қўлида чақмоқни ушлаб туради — худо қурғоқчиликни олиб ташлайдиган қурол.
Бангкок 50 та туманга бўлинган („кҳет“ (เขท) ёки улар бошқа вилоятларда шундай дейилади — „ампҳа“ (кấṀภอ)), улар ўз навбатида 154 „кҳваэнг“ га (кṁṁầн) бўлинган.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
Манбалар
- ↑ กรุงเทพมหานคร (тҳ) // Роял Институте Неwслеттер. — 1993. — 12 (вол. 3, нум. 31). Воспроизведено в „กรุงเทพมหานคร“ (тҳ). Королевское общество Таиланда. 2014-йил 6-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 12-сентябр.
- ↑ „Реcорд Апплиcатион Сеарч“ (эн). Гуиннесс Wорлд Реcордс. Қаралди: 2016-йил 2-декабр.
- ↑ Дорлинг Киндерсли. Таиланд. М.: Издательство «Астрель», 2004. ИСБН 5-17-024192-5, ИСБН 5-271-08955-Х, ИСБН 0-7513-4688-8.
- ↑ „วัดอรุณราชวราราม ราชวรมหาวิหาร“ (тҳ). Дҳамматҳаи.орг. 2020-йил 23-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ พลาดิศัย สิทธิธัญกิจ. История Бангкока от периода Аютии до Ратанокасина. Бангкок: บันทึกสยาม, 2008.
- ↑ คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ ที่ ๖๔/๒๕๕๙ เรื่อง การให้ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครพ้นจากตำแหน่ง และการแต่งตั้งผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร (тҳ) // Официальный бюллетень правительства Таиланда (Ратчакитчанубекса). — 2016. — 18 10 (вол. 133, нум. Спеcиал Парт 238 ง). — П. 9—10. Архивировано 27 январ 2021 года.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |