Bars Bek
| Барс Бек | |
|---|---|
|
| |
| Қирғиз хоқонлигининг биринчи хони | |
| Салтанат | 693–711 |
| Давомчиси | номаълум |
| Туғилиши | 637-йил |
| Вафоти |
711-йил Сон дарёси (ҳозирги Хакасия ҳудуди)[1][2][3] |
| Турмуш ўртоғи | Билга хоқоннинг синглиси/опаси |
| Уй | Аре |
| Дини | Тангричилик |
Барс Бек (қадимги туркийча: 𐰉𐰺𐰽:𐰋𐰏; хитойча: 巴爾斯別克; 637–711), Инанч Алп Билге (хитойча: 亦難赤阿爾普毗伽)[4] номи билан ҳам танилган, Қирғиз хоқонлигининг биринчи хони бўлган[4].
Ҳукмронлиги
Барс Бекнинг дастлабки ҳукмронлиги ҳақида ҳеч нарса маълум эмас, фақатгина айрим майда маълумот парчалари Ўрхун ва Энасой битикларида учрайди. Барс Бек аъзо бўлган қироллик Аре уруғи ўз наслини Хан сулоласи саркардаси Ли Линдан бошлаб келишини даъво қилган[5][6][7].
Ҳукмронлиги давомида у Кўктуркларга нисбатан душманона муносабатда бўлган, деб ҳисобланади. Барс Бек Элтариш Хоқоннинг қизларидан бирига уйланиб, Аз ва қирғиз қабилаларини бошқарувчи кичик хоқон (хон) этиб тайинлангунига қадар бу адоват давом этган[1][2][8].
ВИИ аср охирларида, Такеши Осава маълумотларига кўра, Барс Бек Суоге ва Тан сулоласи императори Чунсзун ўртасидаги музокараларда воситачилик қилган[9]. Кляшторнийнинг ёзишича, у иттифоқ тузиш мақсадида элчи — Эрен Улугни Тибет империясига юборган, бироқ бу уриниш муваффақияциз якунланган[10].
Унвони
Сергей Кляшторний сўзларига кўра, Барс Бекнинг тантанали унвонли исми Инанч Алп Билге бўлган ва у Енисей битикларида шундай қайд этилган[11]. Турк тарихчиси Саадеттин Гöмач эса бу фикрга қарши чиққан[12].
Ўлими
Уч томонлама иттифоқ ҳақидаги хабарлар Тўнюқуққа етиб боргач, у аввало қирғизларни йўқ қилишга қарор қилган. Қирғиз ерлари томон йўллар қалин қор билан тўсилган эди, бу эса уларга йўлбошчи топишга мажбур қилади. Аввал улар Ак Термелдан (ҳозирги Она — Абаканнинг ирмоғи) ўтишган. Бироқ ўн кечалик йўл қидиришдан сўнг йўлбошчи адашиб қолади ва Қапағон буйруғи билан қатл этилади. Бир неча кундан кейин улар қирғизларнинг бош қароргоҳига етиб келиб, тунги ҳужум уюштирадилар ва Барс Бекни ўлдирадилар[13]. Унинг ўлимидан сўнг, Абакан дарёсининг чап соҳилида ёдгорлик стеласи ўрнатилган[14].
Барс Бекнинг ўрнига ўғли, яъни Билге Хоқоннинг жияни тахтга чиққан[15].
Мероси

Барс Бек шарафига бағишланган юбилей танга 2010-йилда Қирғизистон Республикаси Миллий банки томонидан муомалага чиқарилган[16]. 2017-йилда эса Ўш шаҳрида Барс Бек ҳайкали ўрнатилди[17].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Тҳе Билге кҳаган'с Мемориал Cомплех“. битиг.кз. 2015-йил 3-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-август.
- ↑ 2,0 2,1 „Тҳе Култегин'с Мемориал Cомплех“. битиг.кз. 2026-йил 6-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-август.
- ↑ „Новая литература Кыргызстана“. www.литература.кг. Қаралди: 2022-йил 11-октябр.
- ↑ 4,0 4,1 Акаэвич, Аскар. Кıргıз девлет геленеğи ве Манас, İбраҳимова, Салиҳ., Раҳманов, Эргеşбай., Şимşэк, Туğба., İстанбул: Да Яйıнcıлıк, 2003. ИСБН 9756571446. ОCЛC 54950584.
- ↑ Тҳе роле оф wомен ин тҳе Алтаиc wорлд: Перманент Интернатионал Алтаистиc Cонференcе, 44тҳ меэтинг, Wалберберг, 26–31 Аугуст 2001, иллустратед Вероника Веит: , Отто Ҳаррассоwитз Верлаг, 2007 — 61-бет. ИСБН 978-3447055376. Қаралди: 2012-йил 8-феврал (2023-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Мичаэл Роберт Дромпп. Танг Чина анд тҳе cоллапсе оф тҳе Уигҳур Эмпире: а доcументарй ҳисторй, иллустратед, БРИЛЛ, 2005 — 126-бет. ИСБН 9004141294. Қаралди: 2012-йил 8-феврал (2023-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Кйзласов, Леонид Р.. Тҳе Урбан Cивилизатион оф Нортҳерн анд Иннермост Асиа Ҳисториcал анд Арчаэологиcал Ресеарч, Cураторес сериэи ВИCТОР СПИНЕИ эт ИОНЕЛ CАНДЕÂ ВИИ. РОМАНИАН АCАДЕМЙ ИНСТИТУТЕ ОФ АРCҲАЭОЛОГЙ ОФ ИАȘИ Эдитура Аcадемиэи Романе – Эдитура Истрос, 2010 — 245-бет. Флорилегиум магистрорум ҳисториаэ арчаэологиаэқуэ Антиқутатис эт Медии Аэви. ИСБН 978-973-27-1962-6. Қаралди: 2020-йил 30-апрел (2021-йил 26-октябрда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Зҳивков, Борис. Кҳазариа ин тҳе Нинтҳ анд Тентҳ Cентуриэс (эн). БРИЛЛ, 2015-05-07 — 65-бет. ИСБН 9789004294486.
- ↑ Такеши, Осаwа (1996). "Жениссеи-Киргҳиз ин тҳе Эарлй Эигҳтҳ Cентурй." (жа). Шиҳō (Тҳе Тоёши-Данwа-каи Ҳоккаидо Университй) 28: 1–24.
- ↑ „Алтйн-Кол (Э-29)“. битиг.кз. 2026-йил 6-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-август.
- ↑ Кляшторный., С. Г. (1976). "Стелы Золотого озера (к датировке енисейских рунических памятников)". Турcологиcа: 258. ҳттпс://www.ориэнталстудиэс.ру/рус/имагес/пдф/жоурналс/турcологиcа_1976_35_кляшторнйж.пдф.
- ↑ Оркун, Ҳüсейин Намıк. Эски Тüрк Язıтларı, Истанбул, 1936 — 35–39-бет.
- ↑ „Тҳе Тонюкук'с Мемориал Cомплех“. битиг.кз. — „𐰾𐰇𐰭𐰏𐰤: 𐰲𐰑𐰢𐰕: 𐰴𐰣𐰃: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐱅𐰼𐰠𐰢𐰾: 𐰾𐰇𐰭𐰾𐰓𐰢𐰕: 𐰽𐰨𐰑𐰢𐰕: 𐰴𐰣𐰃𐰤: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: (ин Олд Туркиc сcрипт) / Тҳеир Кҳаган гатҳеред тҳе армй. Wе фоугҳт тҳем, киллед тҳеир кҳаган. Кйргйз пеопле суррендеред оур Кҳаган. (Энглиш транслатион)“. 2025-йил 10-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-август.
- ↑ „Алтйн-Кол (Э-28)“. битиг.кз. Қаралди: 2018-йил 25-август.
- ↑ Бутанаэв, В.; Кҳудяков, Й. С.. Истории︠а︡ энисеĭскикҳ кйргйзов. Абакан: Изд-во Кҳакасского государственного университета им. Н.Ф. Катанова, 2000 — 69-бет. ИСБН 5781001190. ОCЛC 47206450.
- ↑ „Натионал Банк оф тҳе Кйргйз Републиc“. www.нбкр.кг. 2018-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-август.
- ↑ „В городе Ош предлагают перенести монументальную композицию Барсбек Каган“. КАБАРЛАР - Всегда первый! (2017-йил 27-июл). 2018-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-август.