Bas-klarnet
Бас-кларнет (италянча: cларинетто бассо ; франсузча: cларинетте бассе ; олмонча: Басскларинетте ;инглизча: басс cларинет) — ёғоч пуфлама мусиқа асбоби, кларнетнинг бас турига мансуб[1][2].
Чолғунинг тарихи
ХВИИИ аср ўрталаридан бошлаб кларнетга оид бас чолғу асбобини яратишга асос солина бошланган. Энг қадимги мусиқа асбоби Мюнхен музейида сақланади ва 1770-йилларнинг бошларида Пассау ҳунармандлари ака-ука Антон ва Майкл Майрхоферлар бас-кларнетни ясашади. Тузилиши бўйича у бассет-горнга ўхшайди, аммо у „до“ нинг қуйи товушини чиқаришга имкон берувчи қўшимча ритмга эга („ре“ ни чиқариш учун клапан йўқ). 1793-йилда Гейнрих Грензер ва 1795-йилда унинг амакиси Август томонидан ишлаб чиқарилган бас кларнетлари маълум бўлиб, улар Б форматида созланган ва диапазони А 1 гача (ҳақиқий товушда контра-октава), гача кенгайтирилган, клапан механизмининг қуйи қисми эса хроматик эмас, диатоник эди. Ушбу мусиқий асбоблар шакли бўйича фаготларга ўхшайди ва улар ҳарбий оркестрлардаги фаготларни алмаштириш учун мўлжалланган эди.
Бас-кларнет ўзининг замонавий шаклини 1830-йилларнинг охирида Адолф Сакснинг саъй-ҳаракатлари билан клапан тизимини, интонасияни яхшилаган ва диапазонни кенгайтирган ва шу билан тўлиқ классик мусиқий чолғу асбобини яратди.
1836-йилда бас кларнет илк марта оркестрга киритилди, Жакомо Меербер буни „Гугенотлар“ операсида бажарди ва бешинчи авж пардадаги мас’улиятли яккахонликни ушбу асбобга ёрдамида амалга оширилди. ХИХ-асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб, бас кларнет симфоник оркестрнинг деярли доимий аъзоси бўлиб, у ерда одатда басс товушларини икки баравар оширади. Баъзида бас кларнетнинг ўзига хос йўғон, бироз маъюс товуш тембри бастакорлар томонидан яккахон эпизодларда талаб қилинган: Лист — „Тассо“ симфоник шеъри, Вагнер — „Тристан ва Изолда“ операси (иккинчи парда), Верди — " Эрнани " операси. "(учинчи парданинг бошланиши), Чайковский — " Манфред " симфонияси, "Беракаклар маликаси " операси (казармадаги саҳна), Барток — оркестр учун консерт, Шостакович — 7, 8, 10- симфониялар, 13 ва бошқалар. Счоэнберг , Стравинский ва бошқа бастакорлар. Қоидага кўра, оркестр битта бас кларнетдан фойдаланади (баъзида иккита, масалан, И. Стравинскийнинг „Весна Свящэнная“ балетида) ва кўпинча унинг партияси кларнетлардан бирининг бирлаштирилган қисмидир (бас кларнет + 3-кларнет).
ХХ асрнинг бошидан Нововенск мактаби бастакорлари камера ансамблларида бас кларнетдан фойдалана бошладилар ва авангард даврининг келиши билан яккахон чолғу сифатида (бас-кларнет ва пианино учун биринчи композисия — Отмар Шокнинг сонатаси 1931-йилда яратилган). Маурицио Кагел, Эллиот Картер, Слава Ворлова, София Губайдулина, Леонид Карев, Виктор Екимовский ва бошқа бастакорлар бас кларнет учун композицияларни ҳам ёзган. Кўплаб таниқли ижрочи Иосиф Хоракга тегишли.
Бас-кларнет жаззда баъзи ижрочилар томонидан қўлланади. Уни биринчи бўлиб ижро этган жазз мусиқачиларидан бири Эрик Долфи, замонавийлари орасида Маркус Миллер, Жон Серман ҳам машҳур. Российлик бас кларнетчиларидан Николай Рубанов ушбу асбобдан ўзининг асосий гуруҳи Ауксён чиқишларида ҳам, ўзининг сайт лойиҳаларида ҳам фойдаланади.
Бас-кларнетни чалиш усули
Басс кларнетини чалиш техникаси оддий кларнетникига деярли ўхшаш бўлсада, лекин каттароқ ўлчами ва клапан тизимининг бир оз фарқли тузилиши туфайли, бас кларнет ҳаракати суст, гарчи кларнетдан катта техник маҳорат талаб қиладиган қисмлар мавжуд. Масалан, Д.Шостаковичнинг 1-сонли скрипка консертининг иккинчи қисмидаги бас кларнет шундай ижро этилади.
Кларнет сингари, бас кларнет ҳам кенг овоз кучига эга: пианиссимо ҳам, фортиссимо ҳам мавжуд. Чайковскийнинг Олтинчи симфониясининг биринчи қисми экспозициясининг сўнгги ўлчовида фагот учун пппппп янги ёзилган тўрт нота тез-тез бундай динамикага осон эриша оладиган бас кларнетида ижро этилади.
Бас-кларнет асосан Б (си -бемолда) ноталанади: ноталар ёки баланд овозли нота пардасида ҳақиқий товушдан каттароқ нона ёки бас кларнетда бир тон баландроқ ёзилади. ХИХ-аср композисияларида C ва А даги бас кларнет партияларида учрайди, аммо бу чолғу асбобларида улар бугунги кунда қўлланилмайди. Ҳозирда пайтда бундай партияларнинг барчаси Б да ижро этилади. Истисно тариқасида: С. Рахманинов — 2-симфония, Вагнер — „Лоэнгрин“ — „А“ партиядаги бас-кларнет каби, скрипка калитида эса юқори терцда — ҳақиқий товушдан учдан бир баравар юқори тарзда қайд этилган.
Бас-кларнетининг ҳақиқий товушда қўлланадиган диапазони Д (д катта октава; баъзи моделларда диапазон Б 1 — си-бемол контр октавагача кенгайтирилади) дан б 1 (си-бемол биринчи октава) гача. Юқори товушлар яккахон ижрочилар томонидан қўлланади, оркестрда одатда чолғунинг фақат пастки ва ўрта регистрлари талаб қилинади (Ричард Штрауснинг „Так говорил Заратустра“ симфоник поэмаси бундан мустасно, бас кларнетда сол нотаси учинчи октавада кўрсатилган, лекин у фа нотаси каби эшитилади).
Адабиётлар
- Чулаки М.И. Симфоник оркестр асбоблари. — Санкт-Петербург: Бастакор, 2005-йил
Манбалар
- ↑ „БАС-КЛАРНЙéТ“. 2022-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-июн.
- ↑ „Бас-кларнет“. 2022-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-июн.
Ҳаволалар
- Бутун дунё бўйлаб бас кларнет ҳамжамияти Архивная копия
- БАС-КЛАРНЕТ
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |