Basuna masjidi

Басуна масжиди
	Масжид
	Басуна масжиди

Басуна масжиди (арабча: مسجد باصونة‎‎), шунингдек, Абу Стаит масжиди деб ҳам номланади, Мисрнинг Соҳаг минтақасидаги Басуна қишлоғида жойлашган масжид. 2019-йилда мисрлик меъмор Валид Арафа томонидан лойиҳалаштирилган. Масжид, асосан, Абдулфаттоҳ ас-Сисийнинг диний масалалар бўйича маслаҳатчиси, қишлоқ аҳолиси орасида ҳурматга сазовор шахс Шайх Усома ал-Азҳарий томонидан молиялаштирилган. Шунингдек, меъмор ҳам масжид қурилиши учун маблагъ сарфлаган. Масжиднинг умумий майдони 450 м² (4,800 кв фт)ни ташкил қилади. Унинг Миср анъанавий меъморчилигига замонавий ёндашув асосида яратилган меъморий ечими 2021-йилда меъморий жиҳатдан мукаммал яратилгани учун Ал-Фозон масжидлар мукофотига сазовор бўлган.

Тарихи ва жойлашуви

300-йил давомида Басуна масжиди Соҳаг муҳофазаси Басуна қишлоғидаги асосий масжид бўлган. Қишлоқ қабристони ёнида жойлашган бўлиб, марҳумларни дафн этиш маросимлари ўтказиладиган ягона масжид эди. Бундан ташқари, кўчалар тор бўлган ва аҳоли зич жойлашган ҳудудда жойлашган эди. Масжид олдида ҳар ҳафта бозор ташкил этилгани сабабли бозор фаолияти натижасида юзага келадиган шовқин, ифлослик, ёқимсиз ҳид ва бошқа ноқулайликларни ҳам ҳисобга олиш зарур эди. Масжид қурилган ер Абу Стаит оиласига тегишли бўлган ва шу сабабли масжид Абу Стаит масжиди деб ҳам ном олган^[1].

Бироқ тўсатдан юз берган сув тошқини бинога жиддий зарар етказган ва маҳалла аҳолисининг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида эски бинони бузиш зарурати туғилган^[2]. Янги масжид қурилиши 2013-йилда бошланган ва у 2019-йилда фойдаланишга топширилган^[1].

Меъморчилиги

Масжидда анъанавий ва замонавий меъморчилик унсурларни уйғунлаштирилган. Масжиднинг минора, гумбаз ва меҳроби мавжуд. Бироқ улар ўзига хос ва янгича тарзда талқин қилинган^[3].

Масжид меъморчилигида унинг ўзига хос шароитига мос келадиган унсурларни мужассамлаштириш, шунингдек, тафаккур ва руҳий мушоҳада учун қулай макон яратиш мақсад қилинган^[3]. Меъмор маблағ ва майдоннинг чекланганлигига, гавжум маҳалла шароитида осойишта маскан яратишга, шунингдек, қуруқ ва иссиқ иқлим шароитига эътибор қаратган^[4]^[5]^[3]. Масжид қурилиши учун ер майдон чекланганлиги сабабли қўшнилар масжид ҳудудини кенгайтиришга ўз ҳиссаларини қўшган. Жумладан, масжидга туташ уйда яшовчи Ал-Ҳожа Оят Ҳасан масжидни кенгайтиришга имкон бериш мақсадида ўз уйининг бир хонасини ҳадя қилган^[2].

Ташқи қисми

Кириш қисмлари

Масжидда тўртта кириш эшиги мавжуд бўлиб, улардан иккитаси ҳаракатланиши чекланган кишилар учун мослаштирилган^[5].

Жанубий томондаги кириш эшиклари эркаклар учун мўлжалланган. Кириш қисмидан олдин ташқи ва ички макон ўртасида ўтиш қисми вазифасини бажарувчи кичик квадрат майдон мавжуд. Бу ерда таҳорат олиш учун мўлжалланган жой ҳам бор. Ушбу кириш қисми шимолий томондаги кириш қисмига қараганда нисбатан камроқ ҳашаматли қилиб ишланган^[1].

Шимолий киришлардан асосан аёллар ёки Абу Стаит оиласига мансуб эркаклар ва аёллар биргаликда фойдаланади. Бу киришлар олдидан ўртача катталикдаги майдонча бўлиб, у ерда тўй каби тадбирлар ўтказилади. Зинапояга олиб борувчи эшик намозхона деворидан четга сурилган деворда жойлашган. Бу девордаги очиқ жойлар машрабияни эслатади. Асосий намозхонага кириш эшиги 3.5 метр (11 фт) ёғоч эшик билан безатилган бўлиб, ташқи томондаги ягона ёзув квадрат куфий хатида машрабия ёнида жойлашган^[1].

Асосий гумбаз

Масжиднинг асосий гумбази Мисрда ишлаб чиқарилиб, қум, оҳак ва ҳаво аралашмасидан ҳосил қилинган „ҳашма“ деб аталувчи енгил блоклардан қурилган. Гумбаз бир неча қатор куб шаклидаги блоклардан барпо этилган. Ҳунармандчилик усулида тайёрланган материаллардан фойдаланилишига сабаб масжид қурилиши учун ажратилган маблағнинг чекланганлиги, шунингдек, маҳалла ва кўчаларнинг торлиги сабабли катта қурилиш майдонини ташкил этишнинг имконсизлиги бўлган^[5].

Минора

Минора бурама квадрат шаклида лойиҳаланган бўлиб, унинг шакли сулс хатида араб алифбосининг биринчи ҳарфи — алифни эслатади. Ушбу хаттотлик услуби ҳижрий ИИИ асрда Аббосийлар халифалиги вазири Ибн Муқла томонидан яратилган. Минорадаги бурама шакл соат милига тескари йўналишда бўлиб, мусулмонларнинг ҳаж вақтида Каъба атрофида тавоф қилиш ҳаракатини ифодалайди. Шу тариқа у мўминнинг дунёвий ҳаётдан илоҳий ҳақиқат сари руҳий сафарини мужассам этади^[4]. Бироқ молиявий қийинчиликлар сабабли миноранинг тепа қисми қурилиши ҳали якунланмаган.

Ички қисми

Масжиднинг ички қисми 3 қаватга боълинган^[1]:

Ерости қисмида турли мақсадларда фойдаланиш мумкин боълган зал ва таҳорат олиш хонаси жойлашган.
Ер сатҳида намозхона ва вестибюл мавжуд.
Биринчи қават аёллар учун ажратилган.

Вестибюл

Жанубий киришдан ибодат қилувчилар намозхонага ўтишдан аввал вестибюлга кирадилар. Бу вестибюл марказий гумбаздан кичикроқ гумбазни кўтариб турувчи кичик хонадир. Ушбу гумбаз Кордова катта масжидидаги миҳраб гумбази шаклини эслатиб, саккиз қиррали юлдуз нақшига эга^[4]. Меъмор Қоҳирадаги Америка университетининг янги кампусидаги асосий кириш устидаги гумбаздан ҳам илҳомланган бўлиши мумкин^[2]. Вестибюл девори миҳраб шаклини такрорловчи геометрик, шишага асосланган нақш билан безатилган^[1]. Бундай билвосита кириш масжиднинг сокинлиги билан маҳалланининг гавжумлиги ўртасида ўтиш макони вазифасини бажаради^[2].

Намозхона ва асосий гумбаз

Намозхона тўртбурчак шаклда бўлиб, 170 сқуаре метре (1,800 кв фт) майдонни эгаллайди^[4]. Унда миноранинг шаклини эслатувчи, крем рангли тўртта мармар устун мавжуд^[2]. Деворлар оқ рангда безатилган, қуйи қисми эса крем рангли мармар билан қопланган^[1].

Асосий гумбаз квадрат асосдан гумбазга силлиқ ўтишни таъминлайдиган сқуинчлар томонидан кўтариб турилади. Сқуинчлар такрорланувчи чуқурлаштирилган аркадалар шаклидадир^[1]. Меъмор мамлуклар гумбазларидаги тўлқинсимон нақшдан, масалан Султон Фараж ибн Барқуқ мажмуасидаги гумбазлардан илҳомланган. Гумбазнинг ички қисми кунгабоқарни эслатади^[4]. Гумбаз қурилишида енгил материал ишлатилгани туфайли конструксия оғирлиги камайиб, кичикроқ таянч деворлар етарли бўлади ва натижада бюджет тежалади^[2].

Иншоот томида обектда қуйилган бетон тўсинлар панжарасидан иборат гибрид том ёпма тизими қўлланган бўлиб, у масжиднинг асосий гумбазини ажратиб кўрсатадиган марказий 6-бй-6-метр (20 бй 20 фт) квадратни ҳосил қилади. Бу тўсинлар 0.82 бй 0.82 метр (2 фт 8 ин бй 2 фт 8 ин) ўлчамдаги 108 та кичик квадрат очиқ жой яратади; улар қисман пендентив гумбазчалар билан ёпилган ҳамда қотирилган горизонтал ва очилиб-ёпиладиган вертикал шиша панеллар билан тўлдирилган. Бундай ечим масжид ичида табиий шамоллатишни таъминлайди ва қамаштирмайдиган, билвосита қуёш нури орқали интерерни табиий ёритишга имкон беради^[2]. Бундан ташқари, том ёмғир сувини йиғиш учун мўлжалланган бўлиб, масжидни тозалашда фойдали^[1].

Намозхонанинг шарқий деворида қабристонга қараган битта дераза мавжуд. Ташқи очиқ жойлар сони Басунанинг қуруқ иқлими ҳамда маҳалла гавжумлигидан ибодат қилувчиларни асраш учун чекланган^[5].

Меҳроб ва минбар

Миҳраб 99 та кубдан ҳосил бўлган ромбсимон шаклдан иборат бўлиб, ҳар бир кубга квадрат куфий хатида Аллоҳнинг 99 исмидан бири битилган. Куб шакли мусулмонлар намозда юзланадиган Маккадаги муқаддас маскан — Каъбани эслатади^[3]. Ушбу миҳраб рассом Аҳмад Мостафанинг „Куб-кублар“ („Тҳе Cубе оф Cубес“) асаридан илҳомланган^[1]. У Аллоҳ исмларининг кўплигини акс эттирар экан, айни пайтда Унинг ягоналигини ҳам рамзий ифодалайди. У гранит ва алебастрдан ишланган бўлиб, бу икки маҳаллий материал қадимги миср меъморчилигида ҳам қўлланган. Миҳрабни ўраб турган девор қора мармардан ясалган^[1].

минбар миҳраб билан уйғунлаштирилган: қибла деворидаги очиқ жой зинапояга олиб боради ва у баланд платформага кўтарилади. Шу тариқа, минбар алоҳида меъморий элемент бўлмай, намозхона учун ажратилган макондан максимал фойдаланишга имкон беради. Бу дизайн танлови нафақат макондан функсионал фойдаланишни яхшилайди, балки минбарни миҳрабнинг руҳий марказийлиги билан узвий боғлайди^[2].

Кўп функсияли зал

Масжидда 150 м² майдонни эгаллаган ер остидаги кўп мақсадли зал мавжуд. Ушбу макон жума намозлари ва Рамазон ойи каби муҳим пайтларда ибодат қилувчиларни сиғдиради. Шунингдек, у жамият тадбирлари, жумладан вақтинчалик тиббий клиникалар ва таълимий қўллаб-қувватлаш дарслари учун ҳам майдон вазифасини ўтайди. Бундай кўп функсиялилик масжидларнинг асл вазифаси фақат ибодат жойи бўлиб қолмай, балки жамоа ҳаётининг муҳим марказлари бўлганини акс эттиради^[5].

Шу тариқа, масжид жамоа аъзоларида ўз ҳудудига мансублик туйғусини мустаҳкамлашда муҳим рол ўйнайди. У учрашувлар ва турли жамоавий фаолиятлар учун марказ бўлиб, ижтимоий уйғунликни кучайтиради ҳамда турли эҳтиёж ва вазифаларни қондириш мумкин бўлган маконни тақдим этиб, масжиднинг жамият ҳаётидаги ролини янада мустаҳкамлайди^[3].

Аёллар намозхонаси

Басуна масжиди қишлоқда аёллар учун алоҳида жой ажратган биринчи масжид бўлиб, уларга жамоат намозларида қатнашиш имконини беради. Бу ҳудуд баландроқ жойда бўлиб, масжиднинг қолган қисмидан бир нечта тўртбурчак тешиклари бўлган девор билан ажратилган. Бу очиқ жойлар аёллар томонда кенгроқ, имом томонда эса торроқ қилиб ишланган: бу намоз пайтида имом овозининг аёллар бўлимига яхши етиб боришини, аёллар бўлимидан чиққан товуш эса эркаклар бўлимида камроқ эшитилишини таъминлайди. Бундай ечим акустик махфийликни ҳам, аёлларнинг диний маросимлардаги иштирокини ҳам кучайтиради^[2].

Яна қаранг

Манбалар

↑ ^1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 Караwиа, Шерин „Cасе Студй 1: Басуна Мосқуэ ин Эгйпт“, . Эхплоринг сустаинабле аппроачес оф модернизатион анд регионалисм фор мосқуэ десигн ин Қатар. Қатар: Ҳамид Бин Кҳалифа Университй, 2019 — 31–46-бет.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 ^2,7 ^2,8 Ҳоусам, Али „Басуна Мосқуэ (Тҳе Ревивал оф Традитион)“, . Cонтемпорарй Мосқуэ Арчитеcтуре ин Эгйпт анд Иран (а Cомпаративе Аналйсис). Cаиро: АУC Кноwледге Фоунтаин, 2021 — 47–58-бет.
↑ ^3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 Эл-Ҳуссеинй, Меннат-Аллаҳ „Аналйзинг cонтемпорарй мосқуэ пҳилосопҳй анд десигн“, . НЕW ДЕСИГН ИДЕАС | Спеcиал Иссуэ — ИCCАУА2022. Жомард Публишинг, 2022 — 27–42-бет.
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 ^4,4 Амер, Нҳал Абделwаҳаб „Меанинг Беҳинд тҳе Инспиратион фром Натуре ин Мосқуэ Десигн: Тҳе Олд анд Тҳе Неw“, . Мосқуэ Арчитеcтуре: А Трансдисcиплинарй Дебате. Спрингер, 2023 — 23–35-бет.
↑ ^5,0 ^5,1 ^5,2 ^5,3 ^5,4 ; Ал-Саккаф, Абобакр „Модерн Трендс ин Мосқуэс Арчитеcтуре“, Мосқуэ Арчитеcтуре: А Трансдисcиплинарй Дебате. Спрингер, 2023 — 9–14-бет.

Адабиётлар

Фарраг, Энгй М. (2023). "Масжидлар меъморчилиги дизайнидаги ўзгаришлар: функсионализм ва рамзийлик ўртасида". Масжид меъморчилиги: трансдисиплинар мунозара (Спрингер): 63–72.

Ҳаволалар

Викиомборда „Басуна масжиди“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.

[:0-1] 1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 Караwиа, Шерин „Cасе Студй 1: Басуна Мосқуэ ин Эгйпт“, . Эхплоринг сустаинабле аппроачес оф модернизатион анд регионалисм фор мосқуэ десигн ин Қатар. Қатар: Ҳамид Бин Кҳалифа Университй, 2019 — 31–46-бет.

[:1-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 ^2,7 ^2,8 Ҳоусам, Али „Басуна Мосқуэ (Тҳе Ревивал оф Традитион)“, . Cонтемпорарй Мосқуэ Арчитеcтуре ин Эгйпт анд Иран (а Cомпаративе Аналйсис). Cаиро: АУC Кноwледге Фоунтаин, 2021 — 47–58-бет.

[:2-3] 3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 ^3,4 Эл-Ҳуссеинй, Меннат-Аллаҳ „Аналйзинг cонтемпорарй мосқуэ пҳилосопҳй анд десигн“, . НЕW ДЕСИГН ИДЕАС | Спеcиал Иссуэ — ИCCАУА2022. Жомард Публишинг, 2022 — 27–42-бет.

[:3-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 ^4,4 Амер, Нҳал Абделwаҳаб „Меанинг Беҳинд тҳе Инспиратион фром Натуре ин Мосқуэ Десигн: Тҳе Олд анд Тҳе Неw“, . Мосқуэ Арчитеcтуре: А Трансдисcиплинарй Дебате. Спрингер, 2023 — 23–35-бет.

[:4-5] 5,0 ^5,1 ^5,2 ^5,3 ^5,4 ; Ал-Саккаф, Абобакр „Модерн Трендс ин Мосқуэс Арчитеcтуре“, Мосқуэ Арчитеcтуре: А Трансдисcиплинарй Дебате. Спрингер, 2023 — 9–14-бет.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]