Beda

Беда (Медиcаго) – дуккакдошларга мансуб бир ва кўп йиллик ўцимон ўсимлик, асосий ем-хашак экини. 100 га яқин тури бор. Ўрта Осиёда кўк Беда тури энг кўп тарқалган. Ўрта Осиёда 5-3 минг йил аввал экиб келинган. Ватани Эрон, тахминан 2-2,5 минг йил илгари Юнонистон, Қадимги Рим ва Шимолий Африкага олиб келинган. Кейинчалик Беда маданий экин сифатида Европа, Шимолий ва Жанубий Америка, Австралияга тарқалган. Ўрта Осиёда ва Закавказеда Беда асосий алмашлаб экиш экини ҳисобланади.

Медиcаго сатива

Ботаник таърифи. Пояси сершох, бўйи 70-150 см, туп ҳосил қилади. Барглари уч баргли, мураккаб, барг банди асосида унчалик йирик бўлмаган ён баргчалари бор, ранги оч яшилдан тўқ яшилгача. Барг пластинкаси эллипссимон, наштарсимон ёки деярли думалоқ. Тўпгули 12-16 тагача гулдан иборат шингил (сийрак силиндрик ёки каллаксимон). Кўк Беданинг гули зангори, сариқ Беданинг гули сариқ, дурагай Беда пики кўк-сариқ тусда. Меваси уруғли, ўроқсимон ёки спиралсимон 2-3 буралган дуккак. Уруғи сариқ ёки сариқ-қўнғир овал-буйраксимон, майда; дуккагида 5-7 уруғ бор; 1000 дона уруғи вазни 1,8-2,7 г . Илдиз тизими ўқ иддиз, кучли ривожланади, тармоқланган, ерга чуқур (7-10 м ва ундан ҳам кўпроқ) кириб боради. 4-5 тартибли ингичка илдизларидаги ўсимталарида ҳаводан эркин азотни ўзлаштирадиган бактериялар ривожланади. Беданинг кўп йиллик турларида иддизнинг устки қисми (илдиз бўғзи)даги куртаклардан ҳар йили янги поялар ўсиб чиқади. Беданинг яхши ривожланган илдиз тизими икки—уч йилда тупроқнинг 1 га ҳайдалма қатламида 30-40 т гўнгга тенг келадиган 80-120 см илдиз масса ҳосил қилади. Биологик хусусиятлари. Беда узун кунли, ёруғсевар ўсимлик, аммо илдиз тизими тупроққа чуқур кириб бориши туфайли қурғоқчиликка яхши бардош беради. Сариқ ва дурагай Бедалар кўк Бедага қараганда совуққа анча чидамли. Беда намсевар ўсимлик. Иссиқ иқлимли раёнларда суғориш билан юқори ҳосил олиш мумкин. Беда сув ва ҳавони яхши Утказадиган қумоқ" ва қумлоқ ғовак тупроқларда яхши ўсади. Нордон ва кучли шўрланган тупроқларда яхши ўсмайди, лекин кучсиз шўрланишга бардошли ва тупроқ шўрини камайтиришга ёрдам беради. Беда узоқ яшайдиган ўсимлик, 15-20 йилгача ўсади, лекин алмашлаб экишда 3 йилгача, ем-хашак учун эса 5 йилгача ўстирилади.

Беда якка ўзи ёки арпа, буғдой каби экинлар билан бирга баҳорда ялпи қаторлаб экилади. Гектарига 12-22 кг уруғ сарфланади. Уруғи 15-20 кунда униб чиқади. Беда уруғи униб чиқиш қобилиятини 5-7, баъзан 10 йилгача сақлайди. Баҳорда алоҳида экин сифатида эқилганда кўпай шароитда тез ўсади, биринчи йили сершох, сербарг поялар ҳосил қилиб гуллайди ва уруғ беради. Суғориладиган раёнларда Беда биринчи йили 40-50% гуллаганда 2-3 марта, иккинчи ва учинчи йилларда эса 40-45 кун оралатиб 5-6-марта ва ундан ҳам кўпроқ ўрилади. Ҳар Урим оралиғида 1-2-марта суғорилади. Ўримдан кейин тез кўклаши билан бошқа кўп йиллик ўтлардан устун туради.

Хўжалик аҳамияти. Беда витамин, оқсилга бой ем-хашак экинидир. Унинг 100 кг кўк массаси таркибида 21,7 озуқа бирлиги ва 4,1 кг ҳазм бўладиган протеин; 100 кг пичанда 45,3 озуқа бирлиги ва 10,3 кг ҳазм бўладиган протеин бор. Беда пичани таркибида 0,35 – 0,40% фосфор, 0,25 – 0,3% калсий ва бошқа мик-роэлементлар бўлади. Беда озуқасининг ҳазм бўлиши 70 – 80% га етади. Суғориладиган деҳқончилик шароитида алмашлаб экишда беда энг универсал ва энг яхши самара берадиган экин. Беда 2-3 йил ичида тупроқда гектарига 300– 400 кг ва ундан кўпроқ азот тўплайди, тупроқни органик моддалар билан бойитади, биологик дренаж вазифасини ўтайди, тупроқ структурасини тиклайди, сув, ҳаво тартиботини яхшилайди ва экин ҳосилини оширишга имконият яратади. Беда бир мавсумдаги ўсув даврида ер остки ва ер устки массасини ҳосил қилиш учун ўзидан гектарига 12-15 минг м3 гача сув буғлатади. Беданинг бу хусусияти ер остки сувлари юза жойлашган майдонларда деҳқончилик са-марадорлигини кўтаришга ёрдам беради ва тупроқ шўрланишини анча камайтиради. Беда тупроқни вилт қўзғатувчидан тозаловчи экин ҳамдир. Беда муттасил уч йил эқилган далаларда унинг илдиз тизими ризосферасида сапрофит микроорганизмлар (замбуруғлар, бактериялар, содда ҳайвонлар) учун хавфли зам-буруғларни нобуд қиладиган антогони-стлар тўпланади (қаранг Алмашлаб экиш). Ўзбекистондаги хўжаликларда ҳар гектардан 150-200 с Беда пичани етиштирилади. Уруғликка мўлжалланган бедазордан 5-7 с/га уруғ олинади.

Навлари. Беданинг Тошкент 3192, Тошкент 721, Тошкент 1, Вахш 233, Еттисув, Хива, Ўзган ва бошқа навлари кўп тарқалган (яна қақанг:Бурчоқдошлар). Беда зараркунандалари: беда тўплами, беда барг филчаси, беда битў ва бошқа Касалликлари: занг касали, уншудринг, барг доғланиши ва бошқалар.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
• Й ў л д о ш е в Х. С., Ўзбекистонда беда ўстириш, Т., 1969; Турсунхўжаев 3., Сорокин М., Ғўза-беда алмашлаб экиш ва уларнинг самарадорлигини ошириш юллари, Т., 1978.