Ziyosfera

Ludwig van Beethoven

(Beethovendan yoʻnaltirildi)

Людвиг ван Бетховен (1770-йил 17-декабрда туғилган – 1827-йил 26-март) немис бастакори ва пианиночиси. У Ғарб мусиқаси тарихидаги энг ҳурматли шахслардан бири; унинг асарлари мумтоз мусиқа репертуарининг энг кўп ижро этилган асарлари қаторига киради ва классик мусиқада классик даврдан романтик даврга ўтиш даврини қамраб олади. Унинг дастлабки ижоди 1802-йилдан бошланган. 1802-йилдан 1812-йилгача унинг ўрта даври Жосепҳ Ҳайдн ва Wолфганг Амадеус Мозарт услубларидан фойдаланиб ижод қилган. Бу вақт ичида Беэтҳовеннинг қулоғи тобора эшитмасликни бошлади. Ўзининг сўнги йилларида, 1812-йилдан 1827-йилгача у мусиқий шакл ва ифодадаги янгиликларини кенгайтирди.

Лудwиг ван Беэтҳовен
Таваллуди 17-декабр 1770-йил
Бонн, Олмония
Вафоти 26-март 1827-йил(1827-03-26)
(56 ёшда)
Вена, Австрия

Унинг биринчи йирик оркестр асари " Биринчи симфония " премераси 1800-йилда бўлиб ўтди ва биринчи торли квартетлар тўплами 1801-йилда нашр этилди. Бу даврда карлиги кучайганига қарамай, у дирижорлик қилишни давом эттирди ва 1804- ва 1808-йилларда ўзининг Учинчи ва Бешинчи симфонияларининг премерасини ўтказди. Унинг скрипка консерти 1806-йилда пайдо бўлди. Унинг сўнгги пианино консерти (№ 5, Оп. 73, Эмперор номи билан танилган), ўзининг доимий ҳомийси Австриялик Арчдуке Рудолфга бағишланган, 1811-йилда Беэтҳовеннинг солист сифатида премераси бўлиб ўтди. 1815-йилга келиб у деярли бутунлай кар бўлиб қолди. Шундан сўнг, пианино ижро этишдан ва омма олдида чиқишдан воз кечди. У ўзининг соғлиғи билан боғлиқ муаммолари ва амалга оширилмаган шахсий ҳаётини иккита мактубда тасвирлаб берди: акаларига ёзган Ҳеилигенстадт Тестамент (1802) ва номаълум Иммортал Беловед (1812) га юборилмаган севги мактуби.

1810-йилдан сўнг, эшитиш қобилияти ёмонлашгани сабабли, ижтимоий жиҳатдан оммавий тадбирларда камроқ иштирок этган Беэтҳовен ўзининг энг ҳайратланарли асарларини, жумладан, кейинги симфонияларни, камера мусиқасини ва кечки пианино сонаталарини яратди. Унинг биринчи марта 1805-йилда ижро этилган ягона операси Фиделио 1814-йилда охирги версияси қайта кўриб чиқилган. У 1819-1823 йилларда Мисса солемнис ва 1822-1824 йилларда хор симфониясининг биринчи намуналаридан бири бўлган 9-сонли сўнгги симфониясини яратди. Ўзининг сўнгги йилларида ёзилган торли квартетлари, шу жумладан 1825-1826 йиллардаги Гроссе Фуге, унинг сўнгги ютуқларидан биридир. Бир неча ойлик касалликдан сўнг, тўшакка михланиб қолди, у 1827-йил март ойида 56 ёшида вафот этди .

Ҳаёти ва фаолияти

Дастлабки давлари ва таълими

Беэтҳовеннинг туғилган жойи Боннгассе Бонн 20 ҳозирда Беэтҳовен-Ҳаус музейидир.

Беэтҳовен 21 ёшида Боннга кўчиб келган Лудwиг ван Беэтҳовеннинг набираси, у Австриянинг Брабант князлигидаги Мечелен шаҳрида мусиқачи бўлган[1][2]. Лудwиг Кöлн архиепископи-селектори Клеменс Август саройида бас қўшиқчи бўлиб фаолият юритди ва 1761-йилда Капеллмеистер (мусиқа директори) ва Бонндаги таниқли мусиқачига айланди. Умрининг сўнггида ўзига топширган портрети мусиқий меросининг тумори сифатида набирасининг хоналарида сақланиб қолган[3]. Лудwигнинг иккита ўғли бор эди, улардан кичиги Жоҳанн ўша мусиқа муассасасида тенор бўлиб ишлаган ва даромадини тўлдириш учун пианино ва скрипкадан сабоқ берган[1].

Беэтҳовеннинг биринчи мусиқа ўқитувчиси унинг отаси эди. Кейинчалик унинг бошқа маҳаллий ўқитувчилари, жумладан суд органчиси Гиллес ван ден Ээден (ваф. 1782), оилавий дўсти Тобиас Фриэдрич Пфеиффер, пианино бўйича ўқитиш, скрипка ва виола чалишни ўргатувчи қариндоши Франс Ровантини[1] ва Беэтҳовенга скрипка бўйича кўрсатмалар берган суд концертмейстери Франс Антон Риэс[3]. Унинг таълим бериши бешинчи курсида бошланган. Режим қаттиқ ва шиддатли эди, бу эса уни кўз ёшларига ҳам сабаб бўлди. Уйқусизлик билан оғриган Пфеиффер иштирокида ёш Беэтҳовен тўшагидан пианинога судраб олиб борилиб, тунда ноодатий машғулотлар ўтказишди[3]. Беэтҳовеннинг мусиқий истеъдоди ёшлигида яққол намоён бўлди. Леополд Мозартнинг ўғли Wолфганг ва қизи Наннерл билан бу соҳадаги муваффақиятларидан хабардор бўлган Жоҳанн ўғлини 1778-йил март ойида ўзининг биринчи оммавий чиқиши учун афишаларда Беэтҳовен олти (у аслида етти ёшда) эди, деб даъво қилиб, ўғлини болалигидан оммага тарғиб қилишга уринди[4].

1792-1802: Вена — дастлабки йиллар

Беэтҳовеннинг ёшликдаги портрети, тах. 1801

Беэтҳовен 1792-йил ноябр ойида Франсияда уруш бошланиши ҳақидаги миш-мишлар фонида Бонндан Венага жўнаб кетди. Кетганидан кўп ўтмай, Беэтҳовен отасининг вафот этганидан хабар топди[4][2]. Кейинги бир неча йил ичида у яқинда вафот этган Мозартнинг вориси эканлиги ҳақидаги кенг тарқалган туйғуга Мозарт ижодини ўрганиш ва ўзига хос Мозартий лаззат билан асарлар ёзиш орқали жавоб берди[2].

Беэтҳовен дарҳол ўзини бастакор сифатида кўрсатишга киришмади, балки ўзини ўқиш ва ижрочиликка бағишлади. У Ҳайдн раҳбарлигида ишлаган[1],контрапунктни ўзлаштиришга интилди. Игназ Счуппанзигҳ қўл остида скрипкани ҳам ўрганган[2]. Бу даврнинг бошида Антонио Салиэридан, биринчи навбатда, италян вокал композицияси услуби бўйича вақти-вақти билан кўрсатма олишни бошлади; бу муносабатлар камида 1802-йилгача ва эҳтимол 1809-йилгача давом этди[4].

Ҳайдн ва Wалдстеин билан алоқалари туфайли Беэтҳовен Вена зодагонларининг саройларида ижрочи ва импровизатор сифатида обрў қозона бошлади[5]. Унинг дўсти Николаус Симроcк ўз композицияларини Диттерсдорф (WоО 66) мавзусидаги пианино ўзгаришлари тўпламидан бошлаб нашр қилишни бошлади[2]. 1793-йилга келиб, у Вена шаҳрида пианино виртуози сифатида обрўга эга бўлди[2].

1802-1812: „қаҳрамонлик“ даври

Карлик

Чристиан Ҳорнеман томонидан чизилган 1803-йил Беэтҳовен портрети

Беэтҳовен инглиз пианиночиси Чарлз Неатега (1815-йилда) унинг эшитиш қобилиятини йўқотиши 1798-йилда қўшиқчи билан қизғин жанжал пайтида бошланганини айтди[5]. Секин-аста унинг эшитишига тиннитуснинг оғир шакли тўсқинлик қилди[3]. 1801-йилда Wегелер ва бошқа дўсти Карл Амендага мактуб ёзган ва унинг аломатлари ва улар касбий ва ижтимоий муҳитда юзага келган қийинчиликларни тасвирлаб берган (гарчи унинг баъзи яқин дўстлари бу муаммолардан аллақачон хабардор бўлишса ҳам)[2]. Касалликнинг сабаби, эҳтимол, отосклероз эди, эҳтимол эшитиш нервларининг бузилиши билан боғлиқ эди[1]. [н 1]

Беэтҳовеннинг эшитиш қобилиятини йўқотиши унга мусиқа ёзишга тўсқинлик қилмади, лекин бу унинг ҳаётининг ушбу босқичида муҳим даромад манбаи бўлган консертларда иштирок этишни тобора қийинлаштирди. Бу унинг ижтимоий чекинишига ҳам катта ҳисса қўшди[1]. Cзернйнинг таъкидлашича, Беэтҳовен ҳали 1812-йилгача нутқ ва мусиқани одатдагидек эшитиши мумкин эди[9]. Беэтҳовен ҳеч қачон бутунлай кар бўлмаган; ҳаётининг сўнгги йилларида у ҳали ҳам паст тонларни ва баланд товушларни ажрата оларди[10].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Керман, Тйсон & Бурнҳам 2001.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Cоопер 2008.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Сwаффорд 2014.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Тҳаер 1967а.
  5. ↑ 5,0 5,1 Соломон 1998.
  6. ↑ Стевенс 2013, сс. 2854–2858.
  7. ↑ Колата, Гина. „Лоcкс оф Беэтҳовен'с Ҳаир Оффер Неw Cлуэс то тҳе Мйстерй оф Ҳис Деафнесс“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2024-йил 6-май). Қаралди: 2024-йил 16-май.
  8. ↑ Cаэерс, Жан. Беэтҳовен: А Лифе. Унив оф Cалифорниа Пресс, 8 Септембер 2020 — 109-бет. ИСБН 978-0-520-34354-2. 
  9. ↑ Эалй 1994.
  10. ↑ „'Деаф' гениус Беэтҳовен wас абле то ҳеар ҳис финал сймпҳонй афтер алл“ (эн). Тҳе Гуардиан (2020-йил 1-феврал). Қаралди: 2021-йил 2-сентябр.

Ҳаволалар

Викииқтибосда Лудwиг ван Беэтҳовенга тегишли иқтибослар мавжуд.


Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "н", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="н"/> таг wас фоунд 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi