Бензилпенициллин (пенициллин Г (ПCН Г) ёки оддийгина пенициллин (ПCН)) — 6-аминопенициллан кислотасининг Н-фениласетамиди. Пеницилла замбуруғидан олинган антибиотик (лотинча: Пениcиллиум : лотинча: Пениcиллиум чрйсогенум, лотинча: Пениcиллиум нотатум ва бошқалар). Ҳаёт жараёнида бу замбуруғлар пенициллиннинг турли шаклларини синтез қилади: фармакологик жиҳатдан энг фаол бензилпенициллин ва пенициллиннинг бошқа турларидан бири, улар биринчисидан бензил гуруҳи ўрнига бошқа радикалларни ўз ичига олганлиги билан фарқ қилади. Шундай қилиб, молекуляр тузилишга кўра, пенициллин турли тузлар (натрий, калий, новокаин ва бошқалар) олинадиган кислотадир[1]. Пенициллин антибиотиклари оиласига бензилпенициллин (пенициллин Г), феноксиметилпенициллин (пенициллин В) ва бошқалар киради.

Пенициллин антибиотиклари катта тарихий аҳамиятга эга, чунки улар кўплаб жиддий касалликларга, хусусан, сифилисга, шунингдек, стафилококклар ва стрептококклар келтириб чиқарадиган инфексияларга қарши биринчи самарали дори ҳисобланади. Пенициллинлар яхши ўрганилган, аммо ҳозир кўплаб бактериялар б-лактам антибиотикларига чидамли бўлиб қолди. Масалан, оқиш трепонема пенициллинларга етарлича чидамлиликка эга бўлмаса ҳам.

Бошқа б-лактамлар сингари, пенициллинлар нафақат бактериал ҳужайралар, шу жумладан сиянобактерияларнинг кўпайишини олдини олади, балки мох хлоропластларининг бўлинишини ҳам олдини олади. Аммо улар олий томирли ўсимликларда пластидаларнинг бўлинишига таъсир қилмайди, чунки иккинчисида пенициллин учун нишон йўқ — пептидогликанли ҳужайра девори.

Тарихий маълумотлар

Фарер оролларининг почта маркаси, А. Флемингга бағишланган, 1983-йил
Эрмолева З. В.га бағишланган ёдгорлик лавҳаси. Фролово шаҳридаги Эрмолева номли кўчада

Кўпгина қадимги маданиятлар, шу жумладан қадимги мисрликлар ва юнонлар, инфексияларни даволаш учун моғор ва баъзи ўсимликлардан фойдаланганлар. Масалан, қадимги Миср, Хитой ва Ҳиндистонда моғорланган нон яралар ва йиринглаган жойларга суртиш орқали зарарсизлантириш учун ишлатилган. Моғорни доривор мақсадларда ишлатиш ҳақида эслатмалар қадимги олимлар ва файласуфларнинг асарларида учрайди. 1963-йилда этноботанист Энрике Облитас Поблете ХВ—ХВИ асрларда махаллий америкалик ҳинду табиблар томонидан моғордан фойдаланишни тасвирлаб берди.

Пенициллин — биринчи антибиотик — микроорганизмларнинг фаолияти натижасида ҳосил бўлган махсулотлар асосида олинган.

1870-йилларнинг бошларида шифокорлар Алексей Герасимович Полотебнов ва Вячеслав Авксентевич Манассеин бир вақтнинг ўзида моғорни ўрганишди, улар Пениcиллиум глауcум замбуруғини ўрганиб, яшил моғорнинг асосий, хусусан, бактериостатик хусусиятларини батафсил тавсифлаб бердилар[2]. Полотебнов моғорнинг йирингли яралар ва яраларга терапевтик таъсирини аниқлаб,[3] тери касалликларини даволаш учун моғордан фойдаланишни тавсия қилди. Унинг „Яшил моғорнинг патологик аҳамияти“ асари 1873-йилда нашр этилган. Аммо ўша пайтдаги ғоя амалий мақсадларда бошқа қўлланилмади.

1896-йилда италиялик шифокор ва микробиолог Бартомелео Гозио Пениcиллиум сп. сибир ярасига қарши фаол бўлган микофенол кислотасини ажратиб олди. Пенициллин 1897-йилда франсуз ҳарбий шифокори Эрнест Дюшен томонидан кашф этилган. У араб отбоқарлари отларнинг белидаги яраларни даволаш учун эгардан моғор қўллашларини пайқаган. Пениcиллиум жинсининг замбуруғлари билан ишлаган Дюшен моғорни гвинея чўчқаларида синаб кўрди ва унинг тиф таёқчасига ҳалокатли таъсирини аниқлади. Аммо унинг иши илмий жамоатчилик эътиборини тортмади.

1904-йилда рус олими М. Г. Тартаковскийнинг маълум қилишича, яшил моғор чиқарадиган модда товуқ вабоси қўзғатувчисининг ривожланишига тўсқинлик қилади.

1913-йилда америкалик олимлар Карл Алсберг ва Отис Фишер Блек Пениcиллиум пуберулумдан микробларга қарши хусусиятга эга заҳарли моддани олишди (1936-йилда унинг кимёвий тузилиши аниқланганда бу пеницил кислотаси эканлиги маълум бўлди)[4].

Пенициллин 1928-йилда Александр Флеминг томонидан Пениcиллиум нотатум замбуруғ турининг штаммидан тасодифий кашфиёт асосида ажратилган: моғор спораларининг ташқи муҳитдан бактериал културага кириши бактерия колониясига бактерицид таъсир кўрсатди[5][6].

Флемингнинг пенициллин ҳақидаги мақоласи 1929-йилда нашр этилганига қарамай, уни кимёвий изоляция қилиш ва ишлаб чиқариш усуллари йўқлиги сабабли дастлаб иштиёқсиз қабул қилинди.

Саноатда ишлаб чиқариш

1942-йилда Америкадаги пенициллин захирасининг деярли ярми[7] — бир ош қошиқ[8] — фақат битта беморни — Анна Миллерни даволаш учун ишлатилган. 1942-йил июн ойидаги АҚШ фонди ўнта беморни даволаш учун етарли эди[9]. Бироқ, 1944-йил июн ойида Нормандияга келган иттифоқчи қўшинлар 2 миллион дозада пенициллин билан таъминланган.

1940—1941-йилларда австралиялик бактериолог Ховард В. Флори ва биокимёгарлар Эрнст Чейн ва Норман Хитли пенициллинни ажратиб олиш устида ишладилар ва уни аввал Англияда, кейин эса АҚШда саноат миқёсида ишлаб чиқариш технологиясини ишлаб чиқдилар. Улар биринчи марта 1941-йилда бактериал инфексияларни даволаш учун пенициллиндан фойдаланганлар. 1945-йилда Флеминг, Флори ва Чейн „пенициллин ва унинг турли юқумли касалликларда шифобахш таъсирини кашф этгани учун“ физиология ва тиббиёт бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлдилар.

СССРда пенициллиннинг биринчи намуналари 1942-йилда микробиологлар З. В. Ермолева ва Т. И. Балезина томонидан ажратиб олинган. Зинаида Виссарионовна Ермолева пенициллинни саноат ишлаб чиқаришни ташкил этишда фаол иштирок этди. У томонидан яратилган пенициллин-крустозин ВИЭМ препарати Пениcиллиум cрустосум туриаги замбуруғ штаммидан ажратиб олинган.

Пенициллинлар узоқ вақтдан бери барча технологик ривожланган мамлакатларда клиник амалиётда кенг қўлланиладиган асосий антибиотиклар бўлиб келган. Кейин фармакологиянинг ривожланиши билан бошқа гуруҳларнинг антибиотиклари (тетрациклинлар, аминогликозидлар, макролидлар, сефалоспоринлар, фторхинолонлар, грамицидинлар ва бошқалар) ажратилди ва синтез қилинди. Бироқ, замонавий фармацевтика бозорида турли хил антибиотиклар гуруҳлари ва кўплаб патоген бактерияларда пенициллинларга резистентлик ривожланишига қарамай, пенициллинлар ҳали ҳам юқумли касалликларни даволашда муносиб ўрин эгаллайди. Ҳозирги вақтда унга сезгирлик, патоген микрофлоранинг таъсири (лабораторияда аниқланади), шунингдек, антибиотикни қўллашдан келиб чиқадиган ножўя таъсирларнинг минимал сони пенициллинларни қўллашга асосий кўрсаткич ҳисобланади[1].

Фармакологик таъсири

Бензилпенициллин биосинтетик пенициллинлар гуруҳининг антибиотикидир. Микроорганизмларнинг ҳужайра девори синтезини ферментатив равишда ингибиция қилиш туфайли бактерицид таъсирга эга.

Қуйидагиларга қарши фаол:

Стапҳйлоcоccус спп.нинг пенициллиназ ишлаб чиқарувчи штаммлари бензилпенициллин таъсирига чидамли. Кислотали муҳитда парчаланади.

Бензилпенициллиннинг новокаинли тузи, калий ва натрий тузлари билан солиштирганда, паст эрувчанлиги ва инексия жойида депо шаклланиши туфайли узоқроқ таъсир қилиш билан тавсифланади.

Фармакокинетикаси

Мушак ичига юборилгандан сўнг, у инекция жойидан қон оқимига тез сўрилади ва биологик суюқликлар ва тананинг тўқималарида кенг тарқалади, аммо оз миқдорда орқа мия суюқлиги га киради. Бензилпенициллин плацента тўсиғидан яхши ўтади. Оддий шароитларда, орқа мия суюқлигида бензилпенициллин қўллангандан сўнг, у арзимас миқдорда топилган бўлса-да, гематоэнсефал барер ўтказувчанлиги ошиши фонида менинксларнинг яллиғланиши билан ликворда антибиотикнинг концентрацияси кўпаяди. Т½ — 30 мин. Сийдик билан чиқарилади. Мушак ичига юборилгандан сўнг, қондаги максимал концентрация 30-60 дақиқадан сўнг кузатилади ва мушак ичига ёки тери остига битта инекциядан 3-4 соат ўтгач, қонда антибиотикнинг фақат из концентрацияси топилади. Бензилпенициллиннинг қондаги концентрацияси ва айланиш давомийлиги юборилган дозанинг ҳажмига боғлиқ. Шу билан бирга, терапевтик таъсирни амалга ошириш учун зарур бўлган етарлича юқори консентрацияни сақлаб қолиш учун бензилпенициллинни ҳар 3-4 соатда такрорлаш керак. Шуни ёдда тутиш керакки, оғиз орқали қабул қилинганда антибиотик ёмон сўрилади, қисман меъда шираси ва ичак микрофлораси томонидан ишлаб чиқарилган бета-лактамаза томонидан йўқ қилинади ва томир ичига юборилганда бензилпенициллин концентрацияси тез камаяди[1].

Қўллашга кўрсатмалар

Бензилпенициллинга сезгир микроорганизмлар келтириб чиқарадиган касалликларни даволаш: крупоз ва ўчоқли пневмония, плевра эмпиемаси, сепсис, септицемия, пиемия, ўткир ва ўткир ости септик эндокардит, менингит, ўткир ва сурункали остеомиелит, сийдик йўллари инфексиялари, ўт пуфаги инфексиялари, тери, юмшоқ тўқималар ва шиллиқ пардаларнинг йирингли инфексиялари, қизилча, дифтерия, скарлатина, куйдирги, актиномикоз, акушерлик ва гинекологик амалиётда йирингли-яллиғланиш касалликларини даволаш, ЛОР касалликлари, кўз касалликлари, гонорея, бленорея, сифилизс.

Ножўя таъсирлари

Овқат ҳазм қилиш тизимидан: диарея, кўнгил айниши, қусиш.

Кимётерапия таъсиридан келиб чиқадиган таъсирлар: вагинал кандидоз, оғиз кандидози.

Марказий асаб тизими томонидан: бензилпенициллинни юқори дозаларда қўллашда, айниқса эндолумбар қўллашда, нейротоксик реаксиялар ривожланиши мумкин: кўнгил айниши, қусиш, рефлектор қўзғалувчанликнинг ошиши, менингизм белгилари, конвулсиялар, кома.

Аллергик реаксиялар: иситма, торвоқ, тери тошмаси, шиллиқ қаватлардаги тошмалар, қўшма оғриқлар, эозинофилия, ангионевротик шиш. Ўлимга олиб келадиган анафилактик шок ҳолатлари тасвирланган. Бундай ҳолда, эпинефринни дарҳол томир ичига юбориш талаб этилади.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 М. Д. Машковский. Лекарственные средства. В двух частях, 12-е изд., перераб. и доп, Пособиэ для врачей, Андоза:М.: Медицина, 1993 — 245—251-бет. ИСБН 5-225-02735-0. 
  2. ↑ „МАНАССЕИН Вячеслав Авксентьевич“. 2020-йил 29-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-март.
  3. ↑ „ПОЛОТЕБНОВ Алексей Герасимович“. 2020-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-март.
  4. ↑ Медицинский музей и медицинская коммуникация. Сборник материалов В Всероссийской научно-практической конференции «Медицинские музеи России: состояние и перспективы развития», Москва, 5—6 апреля 2018. 
  5. ↑ „Алехандер Флеминг – Тиме 100 Пеопле оф тҳе Cентурй“. Тиме. — „Ит wас а дисcоверй тҳат wоулд чанге тҳе cоурсе оф ҳисторй. Тҳе аcтиве ингредиэнт ин тҳат молд, wҳич Флеминг намед пениcиллин, турнед оут то бе ан инфеcтион-фигҳтинг агент оф энормоус потенcй. Wҳен ит wас финаллй реcогнизед фор wҳат ит ис—тҳе мост эффиcаcиоус лифе-савинг друг ин тҳе wорлд—пениcиллин wоулд алтер форевер тҳе треатмент оф баcтериал инфеcтионс.“. 2011-йил 16-апрелда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ Ҳавен, Кендалл Ф.. Марвелс оф Сcиэнcе : 50 Фасcинатинг 5-Минуте Реадс. Литтлетон, CО: Либрариэс Унлимитед, 1994 — 182-бет. ИСБН 1-56308-159-8. 
  7. ↑ Мадхаван Г.. Думай как инженер. М.: Манн, Иванов и Фербер, 2016.  См. главу 4.
  8. ↑ „Пениcиллин Ҳисторй: Wҳат Ҳаппенед то Фирст Америcан Патиэнт | Тиме“. 2020-йил 13-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 28-октябр.
  9. ↑ „Пениcиллин: Медиcине'с Wартиме Wондер Друг анд Иц Продуcтион ат Пеориа, Иллиноис“. 2018-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 28-октябр.