Bepul banking

Бепул банк хизмати (инглизча: Фреэ банкинг) – бу махсус банк регламенти ва регуляторлари мавжуд бўлмаган муҳит бўлиб, банклар кўпчилик оддий компаниялар ёки корхоналар билан бир хил тартибга солинади. Бундай тартибга солиш муҳитида ишлаган банклар ҳам ўзларининг қоғоз пулларини, я'ни банкнотларни чиқариш ҳуқуқига эга.

Эркин банк муҳитида бозор механизмлари банкноталар ва депозитлар сонини табиий равишда тартибга солади, улар алоҳида пул маблағлари билан таъминланиши мумкин. Бундай нақд пул захиралари якуний миқдори ёки миқдори (масалан, олтин) ёки Марказий банк томонидан чиқарилган сунъий чекланган миқдордаги пулларни сақлайди. Бундан ташқари, эркин банк муҳитининг мутлақ версиясида Марказий банк ҳеч қандай рол ўйнамайди ва ҳеч қандай пул бермайди. Шундай қилиб, бозорда Марказий банк ҳам, банк тизимининг барқарорлиги ва пул бирлиги учун мас’ул бўлган бошқа муассасалар ҳам мавжуд эмас.

Эркин банк хизматларининг хусусиятлари

• Фиат пулларини чиқариш бўйича марказий банк монополияси ўрнига, уларнинг эгалари учун тўланадиган валюталарнинг рақобатбардош эмиссияси. Тарихий жиҳатдан, бу контекст қоғоз ёки металл белги кўринишида чиқарилган банкнотларга (эмитент банк томонидан тақдим этилган талаб бўйича тўлаш мажбуриятини юклайдиган) тегишли. Замонавий криптографик ва электрон технологиялар аллақачон электрон белгилардан фойдаланишга имкон беради (қаранг.электрон пул).
• Банкнотларни турли банклар томонидан бир-биридан номинал қиймати бўйича ўзаро тан олиш ва қабул қилиш; банкноталарини уларнинг валюталарини алмаштириш орқали билвосита сотиб олиш (клиринг).
• Мижозларнинг ҳисобварақлари ва бошқа банк хизматлари соҳасида банклар ўртасидаги рақобат; ва шу билан бирга, банклараро тўловларни клиринг ташкилотлари ёки ваколатли банклар ёрдамида клиринг жараёнида банкларнинг ҳамкорлиги.
• Ҳукумат томонидан бозорлар ва фуқароларга „қонуний тўлов“нинг жорий этилишининг йўқлиги, шунинг учун унинг валютасига давлат томонидан ўрнатилган монополия мавжуд эмас. Ҳар қандай ташкилот тўлов учун исталган валютани қабул қилиши ёки қабул қилмаслиги мумкин. Давлат марказий банки мавжудлигини давом эттириши ва ўз валютасини чиқариши мумкин, бу ҳукумат билан боғлиқ тўловлар, масалан солиқлар учун мажбурий бўлиши мумкин. Шундай қилиб, давлат ўз муаммоларини фуқаролар ва хўжалик юритувчи субектлар ҳисобидан инфляция механизмларини қўллаш фойдали бўлмайди.
• Марказий банк томонидан банкларнинг мажбурий захиралари миқдорини тартибга солишнинг йўқлиги. Банклар бу кўрсаткични мустақил равишда ўзгартириши мумкин, шу билан битта банкнинг жавобгарлигини жорий этиши мумкин, чунки омонатларни тўлаш билан боғлиқ муаммолар юзага келганда, ўз валютасига бўлган ишонч камаяди.

Иқтибос

Дунёнинг барча мамлакатларида, менимча, ҳукмдорлар ва давлат ҳокимиятининг шафқацизлиги ва адолацизлиги, субектларнинг ишончини суиистеъмол қилганликлари учун, аслида уларнинг тангаларида мавжуд бўлган металлнинг ҳақиқий таркибини аста-секин камайтирди.

— Адам Смит, „Халқларнинг бойлиги“

Бизнинг ўз хулосамиз… бозорнинг ихтиёрига кўра пул ва банк муассасаларини ўтказиш давлат аралашуви орқали эришилган натижаларга қараганда анча қониқарли натижаларга олиб келади.

—Милтон Фридман, Швеция Миллий банки мукофоти совриндори, „ пул ҳар қандай рол ҳукумат бор“, Монетарй Эcономиcс журнали № 17, 1986, п. 37-62.

Қўшимча маълумотлар

• иқтисодий либерализм