Bevatron sahifasining manbasini koʻrish

'''Bevatron''' 1954-yilda Lawrence Berkeley milliy laboratoriyasida (AQSh)  ishga tushurilgan [[zarracha tezlatgichi]] &#x2014; xususan, [[Zaif fokus|zaif]] fokusli proton sinxrotroni edi<ref>[http://www.osti.gov/scitech/biblio/877349 UC Radiation Lab Document UCRL-3369, „Experiences with the BEVATRON“, E.J. Lofgren, 1956.]</ref>. [[Antiproton]] 1955-yilda oʻsha yerda topilgan, natijada 1959-yilda [[Emilio Segrè|Emilio Segre]] va [[Owen Chamberlain|Ouen Chemberlain]] fizika [[Nobel mukofoti|boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor]] boʻlgan<ref>{{Veb manbasi|url=http://livefromcern.web.cern.ch/livefromcern/antimatter/history/AM-history01-b.html|sarlavha=The History of Antimatter - From 1928 to 1995|nashriyot=CERN|kirish sanasi=2008-05-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20080601131517/http://livefromcern.web.cern.ch/livefromcern/antimatter/history/AM-history01-b.html|arxivsana=2008-06-01}}</ref>. Bevatron [[Proton|protonlarni]] belgilangan nishonga tezlashtirdi va milliardlab [[Elektronvolt|eV]] energiya berish qobiliyati uchun nom oldi. ('''B'''illions of '''eV''' Synchro'''tron'''.) ('''M'''illiardlab '''eV''' sinxro'''tron''' .)

== Antiprotonlar ==
Bevatron ishlab chiqilganda, har bir zarrachaning qarama-qarshi zaryadga ega va boshqa barcha jihatlari bilan bir xil boʻlgan anti-zarrachasi bor deb taxmin qilingan. Bu zaryad simmetriyasi deb nomlangan. Anti-elektron yoki [[pozitron]] birinchi marta 1930-yillarning boshlarida kuzatilgan va nazariy jihatdan [[Dirak tenglamasi|Dirak tenglamasining]] natijasi sifatida tushunilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin [[Vilson kamerasi|Wilson kameralari]] va [[Yadro emulsiyasi|yadroviy fotografik emulsiyalar]] toʻplamlarida koʻrinadigan kosmik nurlarning oʻzaro taʼsirida musbat va manfiy [[Muon|myuonlar]] va [[Pion|pionlar]] kuzatildi. Bevatron antiprotonlarni yaratish uchun yetarlicha energiyaga ega boʻlishi uchun qurilgan va shu bilan har bir zarrachaning tegishli anti-zarrachaga ega ekanligi haqidagi gipotezani sinab koʻrilgan<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1959/segre-lecture.pdf Segrè Nobel Lecture, 1960]</ref>. 1955-yilda Bevatron yordamida [[antiproton]] topildi. Tez orada [[antineytron]] ham Bruce Cork, [[Glen Lambertson]], [[Oreste Piccioni]] va [[William Wenzel]] jamoasi tomonidan 1956-yilda<ref>{{Cite journal|last=Cork|first1=Bruce|last2=Lambertson|first2=Glen R.|last3=Piccioni|first3=Oreste|last4=Wenzel|first4=William A.|title=Antineutrons Produced from Antiprotons in Charge-Exchange Collisions|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1956-11-15_104_4/page/1193|journal=Physical Review|date=15 November 1956|volume=104|pages=1193–1197|doi=10.1103/PhysRev.104.1193}}</ref> Bevatronda topilgan. 1955-yilda zaryad simmetriyasi gipotezasining tasdiqlanishi fizika boʻyicha Nobel mukofotining 1959-yilda [[Emilio Segrè|Emilio Segre]] va [[Owen Chamberlain|Owen Chemberlainga]] berilishiga olib keldi<ref name=":0">{{Veb manbasi|url=http://livefromcern.web.cern.ch/livefromcern/antimatter/history/AM-history01-b.html|sarlavha=The History of Antimatter - From 1928 to 1995|nashriyot=CERN|kirish sanasi=2008-05-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20080601131517/http://livefromcern.web.cern.ch/livefromcern/antimatter/history/AM-history01-b.html|arxivsana=2008-06-01}}{{Link note|note=The cited page is noted as "3 of 5". The heading on the cited page is "1954: power tools".}}</ref>.

Bevatron foydalanishga kirganidan koʻp oʻtmay, [[Zaif o'zaro ta'sir|kuchsiz oʻzaro taʼsirlarda]] [[Paritet (fizika)|juftlik]] saqlanib qolmaganligi tan olindi, bu [[D–th jumboq|tau-teta jumboqini]] hal qilishga, [[G'alatilik|gʻalatilikni]] tushunishga va [[Nisbiylik nazariyasi|relativistik]] [[Maydon kvant nazariyasi|kvant]] [[Maydon kvant nazariyasi|maydon nazariyalarining]] asosiy xususiyati sifatida [[CPT simmetriyasi|CPT simmetriyasini]] oʻrnatishga olib keldi.

== Talablar va dizayn ==
Statsionar nishondagi nuklonlar bilan toʻqnashganda antiprotonlar (massasi ~938 [[Elektronvolt|MeV]]/[[Yorugʻlik tezligi|c<sup>2</sup>]]) hosil qilish uchun energiya va impulsning saqlanish qonuni buzilmasligi uchun taxminan 6,2 [[Elektronvolt|GeV]] proton nurlari energiyasi talab qilinadi. U qurilgan vaqtda, zarrachalar nurini tor diafragma bilan chegaralashning maʼlum usuli yoʻq edi, shuning uchun nurning maydoni taxminan toʻrt kvadrat metrni tashkil etdi<ref>{{Veb manbasi|url=http://inpa.lbl.gov/pbar/talks/F2_Lofgren.pdf|sarlavha=E.J. Lofgren, 2005|kirish sanasi=2010-01-17|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120302145245/http://inpa.lbl.gov/pbar/talks/F2_Lofgren.pdf|arxivsana=2012-03-02}}</ref>. Shu bois nur diafragma va energiya kombinatsiyasi ulkan, 10 000 tonna temir magnit va juda katta vakuum tizimini talab qildi.

Har bir tezlashuv davri uchun magnit maydonni kuchaytirish uchun katta [[Dvigatel-generator|motor-generator]] tizimi ishlatilgan. Har bir siklning oxirida, nur ishlatilgan yoki chiqarilgandan soʻng, katta magnit maydon energiyasi dvigatelni aylantirish uchun qaytarildi, keyinchalik u energiyani tejash uchun keyingi siklni quvvatlantirish uchun generator sifatida ishlatilgan; butun jarayon taxminan besh soniya davom etgan. Dvigatel-generator tizimining xarakterli koʻtarilish va tushishi, gʻoʻngʻillashi, ovozi mashina ishlaganda butun majmuada eshitilar edi.

Antiproton kashfiyotidan keyingi yillarda bu yerda tezlatkichdan olingan proton nurlari yordamida nishonlarga tegish va elementar zarrachalarning ikkilamchi nurlarini, nafaqat protonlar, balki neytronlar, [[pionlar]], „[[G'alati zarracha|strange zarralar]]“ va hosil qilish uchun koʻplab kashfiyotlar amalga oshirildi.

== Suyuq vodorod pufak kamerasi ==
[[Fayl:Liquid_hydrogen_bubblechamber.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Liquid_hydrogen_bubblechamber.jpg/220px-Liquid_hydrogen_bubblechamber.jpg|alt=Two bright circles on dark background, both contain numerous thin black lines inside.|thumb| Bevatrondagi suyuq vodorod pufak kamerasida birinchi izlar kuzatilgan]]
Chiqarilgan zarracha nurlari, ham birlamchi protonlar, ham ikkilamchi, oʻz navbatida turli maqsadlar va maxsus detektorlar, xususan, [[suyuq vodorod]] [[pufak kamerasi]] orqali keyingi oʻrganish uchun uzatilishi mumkin edi. Koʻp minglab zarrachalarning oʻzaro taʼsiri yoki „hodisalar“ suratga olindi, oʻlchandi va katta oʻlchash mashinalarining avtomatlashtirilgan tizimi (oʻz ixtirochisi Jeck Franck uchun „Franckenshteinlar“ deb nomlanuvchi)<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0021.pdf|sarlavha=The Hydrogen Bubble Chamber and the Strange Resonances|ish=www.osti.gov}}</ref> yordamida batafsil oʻrganildi, bu esa inson operator (odatda aspirantlarning xotinlari)larga zarrachalar izlari boʻylab nuqtalarni belgilash va ularning koordinatalarini oyoq pedali yordamida IBM kartalariga urish. Keyin kartalar toʻplami dastlabki avlod kompyuterlari tomonidan tahlil qilindi, ular magnit maydonlar orqali uch oʻlchamli yoʻllarni qayta tikladilar va zarrachalarning impulsi va energiyasini hisobladilar. Oʻz davri uchun juda murakkab boʻlgan kompyuter dasturlari, keyin hosil boʻlgan zarrachalarning energiyasini, massasini va qanysi zarra ekanligini baholash uchun maʼlum bir hodisa bilan bogʻliq iz maʼlumotlarini oʻrnatdi.

Toʻsatdan yuzlab yangi zarralar va qoʻzgʻaluvchan holatlar aniqlangan bu davr elementar zarralar fizikasida yangi davrni boshlab berdi. [[Luis Walter Alvarez|Luis Alvarez]] ushbu ishning koʻp qismini ilhomlantirgan va boshqargan, buning uchun u 1968-yilda fizika boʻyicha Nobel mukofotini olgan.

== Bevalac ==
Bevatron 1971-yilda<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=''Bevalac Had 40-Year Record of Historic Discoveries''  Goldhaber, J. (1992) Berkeley Lab Archive |url=http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/Bevalac-nine-lives.html |kirish sanasi=2022-08-04 |arxivsana=2011-05-14 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20110514040014/http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/Bevalac-nine-lives.html }}</ref> [[SuperHILAC]] [[Chiziqli tezlatgich|chiziqli tezlatgichiga]] ogʻir ionlar uchun injektor sifatida qoʻshilganida yangi hayotga ega boʻldi<ref>{{Cite journal|last=Stock|first1=Reinhard|date=2004|title=Relativistic nucleus–nucleus collisions: from the BEVALAC to RHIC|journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics|volume=30|issue=8|pages=S633&ndash;S648|doi=10.1088/0954-3899/30/8/001|arxiv=nucl-ex/0405007|bibcode=2004JPhG...30S.633S}}</ref>. Kombinatsiya [[Albert Ghiorso]] tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, uni Bevalac deb nomlagan<ref>[http://www.osti.gov/scitech/biblio/937059 LBL 3835, „Accelerator Division Annual Report“, E.J.Lofgren, October 6, 1975]</ref>. U keng doiradagi barqaror yadrolarni relativistik energiyaga tezlashtirishi mumkin edi<ref>{{Cite journal|last=Barale|first1=J.|date=June 1975|title=Performance of the Bevalac|journal=IEEE Transactions on Nuclear Science|volume=22|issue=3|pages=1672–1674|url=https://accelconf.web.cern.ch/accelconf/p75/PDF/PAC1975_1672.PDF|bibcode=1975ITNS...22.1672B|doi=10.1109/TNS.1975.4327963|access-date=2022-08-04|archivedate=2015-01-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150130013135/https://accelconf.web.cern.ch/accelconf/p75/PDF/PAC1975_1672.PDF}}</ref>. Nihoyat 1993-yilda foydalanishdan chiqarilgan.

== Bevatronning yakuni ==
Keyingi avlod tezlatgichlari „kuchli fokuslash“ dan foydalangan va ular ancha kichikroq diafragmalarni va ancha arzon magnitlarni talab qilgan. [[CERN]] PS ([[Proton sinxrotroni|Proton Synchrotron]], 1959) va [[Brukxaven milliy laboratoriyasi|Brookhaven National Laboratory]] AGS ([[O'zgaruvchan gradient sinxrotron|Alternating Gradient Synchrotron]], 1960) birinchi navbatdagi avlod mashinalari boʻlib, diafragma har ikki koʻndalang yoʻnalishda ham kichikroq kattalikka ega va 30 GeV proton energiyasiga etadi. Taqqoslash uchun, [[Katta adron kollayderi|Katta adron kollayderidagi]] aylanma nurlar Bevatronga qaraganda ~11000 baravar yuqori energiyaga va juda yuqori intensivlikka ega boʻlib, 1 mm koʻndalang kesim darajali boʻshliq (teshik) bilan chegaralangan. Kesishgan toʻqnashuv hududlarida 16 mikrometrgacha fokuslangan, magnitlarining maydoni esa atigi besh baravar yuqori.

Bevatronni buzish 2009-yilda boshlangan va 2012 yil boshida yakunlangan <ref>{{Kitob manbasi|last=Laraia|first=Michele|url=https://books.google.com/books?id=-tDtDQAAQBAJ&q=%22The+demolition+of+the+Bevatron+began+in+2009+and+completed+in+early+2012.%22&pg=PA19|title=Advances and Innovations in Nuclear Decommissioning|date=2017-06-12|publisher=Woodhead Publishing|isbn=978-0-08-101239-0|language=en}}</ref>

== Yana qarang ==

* [[O'zgaruvchan gradient sinxrotron|Alternativ gradient sinxrotron]]: 33 GeV [[Kuchli diqqatni jamlash|kuchli]] fokusli sinxrotron, Bevatrondan keyingi qadam
* [[Tevatron]]: Fermi Lab tezlatgichi, 1 TeV proton-antiproton kollayderi, AQShda qurilgan eng katta zarracha tezlatgichi (2011-yilda oʻz faoliyatini toʻxtatgan)

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://www.lbl.gov/Science-Articles/Research-Review/Magazine/1981/81fchp6.html Bevatron tarixi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131006232436/http://www.lbl.gov/Science-Articles/Research-Review/Magazine/1981/81fchp6.html |date=2013-10-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20120302145245/http://inpa.lbl.gov/pbar/talks/F2_Lofgren.pdf „Bevatron“ EJ Lofgrenning tarixiy retrospektiv hisobi; ajoyib erta suratlar.]
* [http://www.acme.com/jef/photos/bevatron.html Bevatron suratlari]
* [http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/Bevalac-shutdown.html Bevatronning yopilishi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220509200350/https://www2.lbl.gov/Science-Articles/Archive/Bevalac-shutdown.html |date=2022-05-09 }}
* [http://archive.dailycal.org/article.php?id=101423 Buzilishi rejalashtirilgan Bevatron binosi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131203052741/http://archive.dailycal.org/article.php?id=101423 |date=2013-12-03 }} Archived
* [https://www.wired.com/wiredscience/2009/07/bevatron/ Tarixiy Atom Smasher vayronalarga va quvnoqlikka qisqardi]
* [[INSPIRE-HEP]] da [https://inspirehep.net/experiments/1614802 LBL-Bevatron] uchun rekord