Biafra
Биафра Республикаси (инглизча: Републиc оф Биафра, игбоча: Бịафра) — 1967-йил 30-майда (мустақиллик э’лон қилинган сана) тузилган ва 1970-йил 15-январгача мавжуд бўлган, Нигериянинг жануби-шарқий қисмида жойлашган ўзини ўзи э’лон қилган, қисман тан олинган давлат. Бу давлат Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан тан олинмаган, бироқ Габон, Гаити, Кот-д'Ивуар, Танзания ва Замбия[1] уни тан олган.
| Биафра Республикаси инглизча: Републиc оф Биафра игбоча: Бịафра Қисман тан олинган давлат | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Шиори "Пеаcе, Унитй, анд Фреэдом" “Тинчлик, Ягоналик ва Озодлик” | |||||||||
| Мадҳия "Ланд оф тҳе Рисинг Сун" “Қуёш чиқадиган мамлакат” Файл:Биафра антҳем аудио.мп3 | |||||||||
 Биафра Республикаси қизил рангда, унинг қўғирчоқ давлати Бенин Республикаси қизил чизиқли рангда, Нигерия эса тўқ кулранг рангда тасвирланган. | |||||||||
| Пойтахти | • Энугу (1967) • Умуаҳиа (1967—1969) • Оверри (1969—1970) • Авка (1970) | ||||||||
| Йирик шаҳарлари | Онича | ||||||||
| Тил(лар)и | Расмий тиллар • Игбо • Инглиз тили Кичик миллатлар тиллари • Ибибио • Ижав • Эдик • Эжагҳам • Огони | ||||||||
| Пул бирлиги | Биафра фунти | ||||||||
| Этник гуруҳлар | • Игбо 70% • Эфик • Ибибио • Огони • Ижав | ||||||||
| Майдони | 77,306 км² (1967) | ||||||||
| Аҳолиси | 13,500,000 (1967) | ||||||||
| Бошқарув шакли | Республика | ||||||||
| Президент | |||||||||
| - 1967–1970 | Чуквемека Одумегву-Ожукву | ||||||||
| - 1970 | Филип Эффионг | ||||||||
| Вице-президент | |||||||||
| - 1967–1970 | Филип Эффионг | ||||||||
| Этнохороним | Биафраликлар | ||||||||
| Тарихий эра | Совуқ уруш | ||||||||
| Тарих | |||||||||
| - 1967-йил 30-май | Мустақиллик эълон қилинди | ||||||||
| - 1970-йил 15-январ | Тугатилиши | ||||||||
Номи
Давлат ўз номини у жойлашган Биафра қўлтиғидан олган.
Маъмурий-ҳудудий бўлиниши
Ўзини ўзи э’лон қилган давлат ҳудуди 76 400 км² (29,4 минг квадрат мил)ни ташкил этган. Пойтахти — 180 минг аҳолига эга Энугу шаҳри. Ма’мурий-ҳудудий жиҳатдан республика 25 та провинсияга бўлинган эди.
Аҳолиси
1966-йилда мамлакат аҳолиси тахминан 14 миллион кишини ташкил этган. Асосий этник гуруҳ — игбо бўлиб, шунингдек, Камерун чегарасида ибибио, Нигер делтаси ҳудудида иджо ва бошқа халқлар ҳам яшаган. Расмий тиллари — инглиз ва игбо тиллари. Диний э’тиқоди — христианлик ва анимизм.
Тарихи
Кўпчилик Африка давлатлари сингари, Нигерия ҳам диний, тил ва этник фарқлари ҳисобга олинмаган ҳолда Британия империяси томонидан яратилган сун’ий тузилма эди. 1960-йилда Нигерия Буюк Британиядан мустақилликка эришган пайтда унинг аҳолиси 60 миллион кишини ташкил этар, тахминан 300 хил этник ва маданий гуруҳдан иборат бўлиб, уларнинг учтаси асосий ҳукмрон гуруҳлар эди:
- Игбо (Ибо) — жануби-шарқда яшовчи аҳолининг 60–70 фоизини ташкил этган;
- Ёруба — жануби-ғарбий қисмида яшовчи аҳолининг 75 фоизини ташкил этган.
Мустамлака даврида Британия сиёсий мафкураси Нигерияни Шимол, Ғарб ва Шарққа бўлишга асосланган бўлиб, бу ёндашув мамлакатдаги турли этник гуруҳлар ўртасидаги иқтисодий, сиёсий ва ижтимоий рақобатни янада кучайтирди. 1947-йилда Нигерия губернатори Ричардс томонидан қабул қилинган конституция кучга кирди. Ушбу конституцияга кўра, Нигерия учта ма’мурий ҳудудга бўлинган бўлиб, уларни маҳаллий ҳокимият органлари бошқарарди:
- Ғарбий Нигерия (маркази — Ибадан)
- Шарқий Нигерия (маркази — Энугу)
- Шимолий Нигерия (маркази — Кадуна)
Ҳудудийлаштириш тамойили кейинги конституциявий ислоҳотларда мустаҳкамланди: 1951-йилда Нигерия губернатори Макферсон томонидан ва 1954-йилда Буюк Британия мустамлакалар вазири Литлтон томонидан. Макферсон конституцияси кўпчилик партия вакилларидан иборат ҳудудий ҳукуматларни тузишни назарда тутган.
Шимол аҳолиси бошқа барча ҳудудлар аҳолиси йиғиндисидан катта эди. Шу сабабли, федерал қонунчилик органида кўпчилик ўринлар Шимол ҳудудига ажратилган эди. Ушбу уч ҳудуд ичида ҳукмрон этник гуруҳлар — хауса-фулани, ёруба ва игбо — асосан ҳудудий ва қабила асосидаги сиёсий партияларни туздилар:
- Шимолий Халқ Конгреси (ШХК) — Шимол ҳудудида;
- Ғарбий Ҳаракат Гуруҳи (ҒҲГ);
- Нигерия ва Камерун Миллий Кенгаши (1959-йилдан — Нигерия Фуқаролари Миллий Кенгаши, НФМК) — Шарқ ҳудудида.
Мустақил Нигериянинг биринчи ҳукумати НФМК ва ШХК партиялари коалициясига асосланган бўлиб, бош вазир лавозимини ШХК вакили Абубакар Тафава Балева эгаллаган.
1963-йилда Нигерия республика деб э’лон қилинганидан сўнг, президент лавозимини НФМК вакили Ннамди Азикив эгаллади. Мухолифатни Обафеми Аволов бошчилигидаги Ҳаракат Гуруҳи вакиллари ташкил этди. Ҳудудий ҳукуматларни бошқаришган шахслар қуйидагилар эди: Шимол ҳудудида — ШХК етакчиси Аҳмаду Белло, Ғарб ҳудудида — Ҳаракат Гуруҳи вакили Самуэл Акинтола, Шарқ ҳудудида — НФМК вакили Майкл Окпара.
1963-йилда Ғарбий Нигериянинг шарқий қисмида тўртинчи ҳудуд — Ўрта Ғарбий ҳудуд ташкил этилди. 1964-йилда ушбу ҳудудда ўтказилган сайловларда НФМК ғолиб чиқди.
1960-йилда Нигерия мустақилликка эришгач, қит’адаги “кўргазмали демократияси” ва иқтисодий барқарорлик билан танилган давлатга айланди. Бироқ бу барқарорлик узоқ давом этмади. Шимол ҳудуди Ғарб ва Шарқнинг тобора кучайиб бораётган мухолифати қаршисида мамлакат устидан назорат ўрнатишга уриниши оммавий тартибсизликлар ва улар билан боғлиқ зўравонликларга олиб келди.
1966-йил 15-январда игбо офицерларининг кичик таркиби, маёр Чуквума Кадуна Нзеогву бошчилигида, барча йирик сиёсий лидерларни бир вақтнинг ўзида Балевуни Лагосда, Акинтолани Ибадан шаҳрида, Беллони Кадуна шаҳрида, шунингдек, шимолий келиб чиқишли таниқли офицерларни ҳам ўлдирди. Қўзғалон муваффақияциз тугади, чунки ҳарбийларнинг бир қисми исёнчиларни қўллашдан бош тортди. Исён раҳбари К. Нзеогву ҳибсга олинди.
Армия қўмондони, генерал-маёр Жонсон Агуийи Иронси (этник игбо), тартибни тиклади ва вақтинчалик бошқарув раҳбари бўлди. У провинсияларга кенг ваколатли ҳарбий губернаторларни тайинлади, вазирлик лавозимларига офицерларни ўрнатди, сиёсий партиялар тақиқланди ва конституция амалиёти тўхтатилди. Бироқ шимолий офицерлар ўлдирилганига қарамай, игбо офицерларни жазоланмади, ва инқилобнинг барча белгилари (жумладан, фақат битта игбо ўлдирилган, кўплаб шимоликлар қурбон бўлган ва Иронсининг игболарга нисбатан тарафкашлиги) шимоликлар орасида кучли норозиликни келтириб чиқарди. Улар инқилобни бирликка эришиш йўли эмас, балки игболарнинг мамлакат устидан ҳукмронлик қилиш умидидаги фитна деб ҳисоблашди.
Шимолдаги жанубликларнинг аҳволи жуда хавфли бўлиб қолди. 1966-йил 24-майда Иронси ҳукумати Нигериянинг федерал тузилмасини бекор қилувчи фармон чиқарди. Фармон Шимолий Нигерияда кескин салбий муносабатга сабаб бўлди. 1966-йил 29-майда маҳаллий ҳокимият хабари билан бошланган қирғинларда Шимолда яшовчи минглаб Шарқдан келган (асосан игбо) одамлар ҳалок бўлди. Иронси ҳукумати Шимолдаги оммавий қотиллик ва талончилик сабабларини ўрганиш ҳамда қирғин қурбонларига компенсация тўлаш мақсадида трибунал ташкил этилишини э’лон қилди. Шимолий амирлар Шимолий Нигерияни федерациядан ажратиш ниятида эканликларини эълон қилишди.
29-июл куни, трибунал бошланишидан тўрт кун олдин, шимолликларга қарши тўнтариш уюштириб, Иронси ва Ғарбий Нигерия ҳарбий губернатори маёр Адекунле Фажуи Ибадан шаҳрида ўлдирилди. Ҳарбий режимнинг янги бошлиғи подполковник (кейинчалик генерал-маёр) Якубу Дан-Юмма Говон бўлди. Пиёдаларнинг асосини шимолликлар ташкил этган ва қўшинлар ўртасида урушлар бошланди, барча казармалар «шарқликлар» билан тўқнаш келди. Шундан сўнг исёнчилар Нигерия Бош штабида офицерлик лавозимларини эгаллаб турган барча игболарни қириб ташлашдилар. Умуман олганда, тахминан 400 нафар игбо амалдори ўлдирилди. Говон дарҳол Шимолий сиёсий элитанинг талаблари асосида Нигериянинг федерал тузилмасини қайта тиклади.
1966-йил 29-сентябрда Шарқдан келганларга қарши қирғинлар яна бошланди. Шимолда, Ғарбда ва Лагосда яшовчи 30 мингга яқин шарқий нигерияликлар ўлдирилди. Умуман олганда, 1966-йилги қирғинлар вақтида 40–50 минг игбо ўлдирилди, уларнинг мол-мулки ва уйлари вайрон қилингач, қарийб 2 миллион киши Шарққа қочиб кетди. 1966-йилга келиб, тахминан 1 миллион 300 минг игбо Шимолда, яна 500 мингга яқини эса Ғарбда яшар эди. Шарқий ҳудуддан Шимолдан келганлар оммавий равишда қочиб кета бошладилар.
Мамлакатнинг жанубидаги Нигер дарёси делтаси ҳудудида катта нефт захиралари очилиши Нигериянинг жануби-шарқига иқтисодий мустақилликка эришиш имконини берди. Бироқ игболарнинг ҳокимиятдан четлатилиши нефт қазиб олишдан тушадиган даромадлар адолациз тақсимланиб, игболарга зарар етказиши мумкинлиги ҳақидаги хавотирларни келтириб чиқарди.
1966-йил сентябрида Шимолда игболарга қарши қирғинлардан сўнг Шарқий Нигерияда сепаратистик кайфиятлар кучая бошлади. Игбо етакчилари барча игболарни ўзларининг тарихий ватани — Шарқий Нигерияга қайтишга чақирдилар.
Шарқий вилоятнинг ҳарбий губернатори (1966-йил январидан бери) бўлган подполковник Одумегву Ожукву (миллати бўйича игбо) Нигерия учун конфедератив тузилмани жорий этишни талаб қилди. Унга кўра, федерал ҳукумат фақат иқтисодий алоқаларни сақлаб турувчи котибият даражасига қадар қисқартирилиши, қолган ҳудудлар эса деярли тўлиқ мустақил давлатлар сифатида фаолият юритиши керак эди.
1966-йил 9-августда Лагосда ҳарбий губернаторлар вакиллари иштирокида ўтказилган учрашувда тинчликни тиклаш ва конституциявий музокараларни ўтказиш учун барча қўшинларни уларнинг келиб чиқиш ҳудудларига қайтариш зарурлиги тўғрисида қарор қабул қилинди. Ушбу қарор тўлиқ амалга оширилмади.
12-сентябр куни Лагосда Нигериянинг барча ҳудудларидан вакиллар иштирок этган Махсус конституциявий конференсия иш бошлади. Унинг мақсади Нигериянинг яхлитлигини сақлаб қолиш шаклини ишлаб чиқиш эди. Шарқий Нигерия вакиллари конференсияни бойкот қилдилар. Ожуквунинг унда иштирок этиш учун қўйган асосий шарти — барча шимолий қўшинларнинг Лагосдан олиб чиқилиши ва Шимолда игболарга қарши қирғинларнинг тўхтатилиши эди.
1967-йил 4–5-январ кунлари Гананинг Абури шаҳрида Нигерия ҳарбий раҳбарлари саммити бўлиб ўтди, унда Нигериянинг турли сиёсий кучлари мамлакатни марказлаштиришни камайтириш ва минтақавий мухториятни кучайтириш ғоясига рози бўлдилар. Говон саммитда иштирок этди ва ҳаттоки марказлашувни камайтириш бўйича меморандумнинг якуний вариантини имзолашга ҳам рози бўлди. Бироқ, Нигерияга қайтгач, у ўз сўзларидан воз кечди.
1967-йил бошига келиб, Ожукву Нигерия федерациясидан ажралиб чиқиш ва ўзининг мустақил давлатини тузиш қарорига келди. 1967-йил март ойида Шарқий вилоят ҳукумати федерал ҳукумат номидан йиғилган барча даромадлар эндиликда Шарқий вилоят эҳтиёжлари учун қолишини эълон қилди. Федерал ҳукумат ўз иш ҳудудларидан қочиб кетган давлат хизматчиларига иш ҳақи тўлашдан бош тортди. Бундан ташқари, федерал ҳукумат Шарққа қонун билан белгиланган даромад улушини ҳам тўламади. Шарқда федерал мулкни эгаллаш ҳаракати бошланди. Бунга жавобан Говон ҳукумати минтақага денгиз блокадасини ўрнатди.
1967-йил май ойида можарони тинч йўл билан ҳал этиш бўйича сўнгги уриниш амалга оширилди. Я. Говон Шарққа қарши жорий этилган иқтисодий санксияларни бекор қилишни ва британ қўшинлари учрашув хавфсизлигини кафолатлаган тақдирда, минтақавий ҳарбий губернаторлар учрашувини ташкил этишни таклиф қилди. Ожукву эса бу таклифни рад этди.
Мустақиллик эълон қилинишига расмий баҳона сифатида 1967-йил 27-майдаги федерал ҳукумат фармони хизмат қилди. Мазкур фармонга кўра, мамлакатнинг тўрт вилоятга бўлиниши бекор қилиниб, уларнинг ўрнига 12 та штат ташкил этилди (Шимолий вилоятга олтита, Шарқий вилоятга учта, Ғарбий вилоятга эса иккита штатга бўлинди). Янги штатлар табиий этник бирликларга мос тарзда тузилди. Шарқ шундай бўлиб олиндики, нефт захиралари игболар кўпчиликни ташкил этмайдиган штатлар ҳудудида қолди. Шу билан бирга, аввалги губернаторлик лавозимлари ҳам бекор қилинди.
Оджукву бунга зудлик билан жавоб қайтарди. 30-май куни Шарқий вилоят суверен Биафра Республикаси (шу номдаги Биафра қўлтиғи номи билан аталган) деб эълон қилинди. Қирғинлар тўлқинидан қўрқиб қолган вилоят аҳолиси бу қарорни асосан мамнуният билан қарши олди. Шу тариқа 1960-йилларда Африкадаги энг узоқ ва энг қонли фуқаролар уруши бошланди. Нигерия конституциясига кўра, Шарқий вилоят федерациядан чиқиш ҳуқуқига эга эди, бироқ ҳарбий режим раҳбари Я. Говон нефтнинг бой конларини йўқотишни истамай, масала куч ишлатиш йўли билан ҳал этилишини маълум қилди.
6-июн куни Говон қўзғолонни бостириш ҳақида буйруқ берди ва Шимолий ҳамда Ғарбий мусулмон штатларида сафарбарлик эълон қилди. Биафрада эса яширин сафарбарлик мустақиллик эълон қилинишидан ҳам аввал бошланган эди. Ҳар икки томон қўшинлари Нигер дарёси бўйига тўпланиб, уни қуролли тўқнашув чизиғига айлантирди. Июн ойи бошида федерал қўшинлар исён кўтарган ҳудудни блокадага ола бошладилар.
Нигерияда фуқаролар уруши
1967-йил 6-июлда қисқа муддатли полиция амалиёти сифатида режалаштирилган “Ягона шох” операцияси бошланди. Ҳукумат қўшинлари қўмондони, полковник (кейинчалик бригада генерали) Ҳассан Кацина, оптимистик тарзда қўзғолон “48 соат ичида бостирилади” деб баён қилди. Бироқ у исёнчилар кучини паст баҳолаган эди. Ҳужум бошлаган қўшинлар дарҳол қаттиқ мудофаа чизиғига дуч келди ва жанглар чўзилган, қаттиқ қаршилик кўринишида кеча бошлади. Федерал армия шимолдан икки колонна бўлиб Биафра ҳудудига кириб борди. 1-колонна Огугу — Огунга — Нсукка йўналиши бўйича, 2-колонна эса Гакем — Обуду — Огожа йўналиши бўйича ҳужум қилди. 12-июл куни Огожа ва Гакем шаҳарлари, 14-июл куни эса Нсукка шаҳри қўлга олинди.
26-июл куни нигерияликлар десанти Порт-Харкортдан 30 километр узоқликдаги Бонни оролидаги нефт конларини эгаллаб олди. Натижада Биафра асосий валюта тушум манбаидан маҳрум бўлди. Биафра қўшинлари Бонни оролини қайтариб олишга уринишди, бироқ бу муваффақияциз якунланди. Порт-Харкорт эса федерал кучлар томонидан тўлиқ блокадага олинди.
10-июл куни биафраликлар Макурди шаҳридаги аэродромга ҳаво ҳужуми уюштирдилар, 26-июл куни эса денгиздан Порт-Харкортни блокада қилаётган “Нигерия” фрегатини бомбардимон қилдилар. 12-августда эса Биафра ҳаво кучлари Нигер бўйлаб ҳукумат қўшинлари позицияларига рейд ўтказди.
Шимолдан босимни юмшатиш мақсадида, 9-август куни 3000 аскардан иборат Биафра армиясининг мобил бригадаси, артиллерия ва зирҳли техника кўмагида, Нигернинг ғарбий соҳилига ўтиб, шундай аталган “шимоли-ғарбий юриш”ни бошлади.
Аввалига ҳужум муваффақиятли ривожланди. Биафраликлар Марказий-ғарбий вилоят ҳудудига деярли ҳеч қандай уюшган қаршиликка дуч келмай кириб бордилар, чунки у ерда жойлаштирилган федерал қўшинлар асосан игбо қабиласидан чиққан аскарлардан иборат эди. Ба’зи қисмлар шунчаки тарқалиб кетди ёки исёнчилар томонига ўтиб кетди. Штат пойтахти — Бенин-Сити шаҳри операция бошланганидан атиги ўн соат ўтиб жанг қилмасдан таслим бўлди. Шунингдек, Варри, Сапеле, нефт маркази бўлган Угеле, Агбор, Уроми ва Убиаджа шаҳарлари ҳам эгалланди. Қўзғолончилар ғарбга томон анча илгарилаб, Нигерия пойтахти Лагосдан 200 километр узоқликдаги Оре шаҳригача етиб бордилар. 20-август куни биафраликлар Орени ҳужум билан эгалладилар. Марказий-ғарбий вилоятнинг қўлга олиниши урушдаги кучлар нисбатини ўзгартирди, чунки Нигериянинг барча нефт ресурслари Биафра назоратига ўтди.
Ҳарбий муваффақиятлар чўққисида Биафра радиоси Нигерия пойтахти Лагосга кириш ниятини э’лон қилди. Ожуквунинг Ғарбга бостириб кириш режалари ёруба сиёсий элитасида (қамоқдан озод қилинган О. Аволово бошчилигида) ташвиш уйғотди ва натижада ёрубалар ҳамда барча вилоятлардаги озчилик халқлар игболарга қарши кайфиятда бўлиб қолдилар. 21-август куни биафраликларнинг ғалабали юриши тўхтатилди.
Аҳолиси зич бўлган пойтахт минтақасида умумий сафарбарлик ўтказганидан сўнг, Нигерия ҳарбий қўмондонлиги рақибга нисбатан сезиларли сон жиҳатдан устунликка эга бўлди. Сентабр бошига келиб, ғарбий фронтда исёнчиларнинг битта бригадаси ва бир нечта алоҳида баталёнларига қарши аллақачон ҳукумат қўшинларининг икки дивизияси ҳаракат қилар эди. Жонли куч ва қурол-яроғда улкан устунликка эришган (бу ерда СССР ва Буюк Британия ёрдам берди) Нигерия армиясига қарши ҳужумга ўтиб, душманни Бенин-Сити шаҳригача сиқиб чиқарди.
Шаклланган вазиятда Биафра армиясида Ожуквуга қарши фитна пишиб етилди. Фитнага Ғарбий Нигерияга юриш учун мўлжалланган Биафра қўшинлари қўмондони, ёруба миллатига мансуб бригада генерали Виктор Банджо ва полковник Эммануэл Ифеаджуана бошчилик қилдилар. 12-сентабр куни Банджо ўз бошимчалик билан Бенин-Сити шаҳрини бирорта ҳам ўқ узмасдан ташлаб чиқиш ҳақида буйруқ берди. Кейин Банджо Варри, Сапеле, Ауши, Игуэбен ва бошқа муҳим нуқталарни жанг қилмасдан ташлаб чиқиш ҳақида буйруқ берди. Шу билан бир вақтда Нсуккидан жанубдаги биафраликларнинг мудофаа чизиғи қулаб, федерал қўшинлар Энугу томон илгарилади.
18-сентабр куни фитначилар ҳибсга олиниб, отиб ташландилар. Бироқ фитна Биафра армиясининг руҳий тушкунликка учрашига олиб келди.
19-сентабр куни Биафра ҳарбий ма’мури Алберт Оконкво “Бенин Республикаси” мустақиллигини э’лон қилди. 22-сентабрда шаҳар Нигерия армияси томонидан ҳужум билан эгалланди, шундан сўнг биафраликлар шошилинч тарзда Нигернинг шарқий соҳилига чекинди. Шимоли-ғарбий юриш” айнан бошланган чизиқда тугади. 1967-йил сентабр охирига келиб, Марказий-ғарбий вилоятнинг катта қисми сепаратистлардан тозаланди. Вазиятни ўз томонига оғдиришга уриниб, исёнчилар сентабр ойида Нигерия пойтахтига мунтазам ҳаво ҳужумларини бошладилар.
12-сентабр куни Нсукка томондан Нигерия армиясининг Биафра пойтахти Энугу сари ҳужуми бошланди ва 4-октабрда шаҳар қулади.
Ожукву ўз пойтахтини мамлакат марказидаги Умуахия шаҳрига кўчиришга мажбур бўлди.
12-октабр куни Асаба шаҳридан Нигер дарёсини кечиб ўтиб, Онича шаҳрини қўлга киритиш уринишининг оқибатида Нигерия федерал армияси 5000 дан ортиқ аскардан айрилди — улар ҳалок бўлди, яраланди, асир олинди ёки бедарак йўқолди.
18-октабр куни ҳарбий кемалардан кучли артиллерия ўқ узишидан сўнг, олтита денгиз пиёдалари баталёни Калабар портига туширилди. Уни битта исёнчилар баталёни ва ёмон қуролланган фуқаролик милицияси отрядлари ҳимоя қилаётган эди. Шу билан бир вақтда шаҳарга шимол томондан ҳукумат пиёдаларининг 8-баталёни яқинлашди.
Икки ўт орасида қолган биафраликларнинг қаршилиги бостирилди ва Нигериянинг жанубидаги энг йирик денгиз порти ҳукумат қўшинлари назоратига ўтди.
Федерал қўшинлар игболар яшамайдиган бошқа ҳудудларни ҳам эгалладилар ва 1968-йил бошларига келиб уруш позицион босқичга ўтди.
1968-йил январида ҳукумат қўшинлари Калабардан Порт-Харкорт томон ҳужум бошлади. Исёнчилар деярли тўрт ой давомида босимни қайтаришга муваффақ бўлдилар, бироқ 19-май куни шаҳар қулади. Биафра сўнгги денгиз порти ва йирик аэродромидан айрилди.
Биафра қамали бошланди. Федерал қўшинлар бутун-бутун қишлоқларни қириб ташлади ва оммавий очарчиликни келтириб чиқарди. 1968-йил ёзида барча қит’аларда игбо христианларига қарши геноцидни фош этишга қаратилган кучли кампания авж олди. Европа телеканалларининг янгиликлари уруш даҳшатлари ҳақидаги репортажлар билан бошланарди.
Нигериянинг бирлиги тарафида Буюк Британия, СССР ва араб мамлакатлари чиқди; игболарни эса Франсия, Испания, Португалия, Жанубий Африка Республикаси, Хитой ва Исроил қўллаб-қувватлади. Ожукву қурол сотиб олиш ва ёлланма аскарларни жалб этиш учун идоралар тармоғини тузишга етарли даражада нефт қазиб олишни йўлга қўйди. Бироқ кучлар нисбати игболар фойдасига эмас эди. БМТ Биафрани тан олишдан бош тортди. 1968-йил сентабрида Африка Бирлиги Ташкилоти Биафрани мустақиллик ғоясидан воз кечишга чақирди.
Бу орада Лагос аста-секин устунликка эришаётган эди. Сентабр ойида Нигерия армияси Биафранинг марказидаги Аба шаҳрини эгаллади. Шу вақтдан бошлаб ташқи дунё билан алоқалар фақат Экваториал Гвинея орқали тартибсиз ҳаво йўли билан чекланган эди.
1969-йил баҳорида биафраликлар воқеалар боришини ўзгартиришга уриндилар. Март ойида улар қарши зарба бериб, Нигерия армиясининг яқинда эгаллаган Оверри шаҳридаги бригадасини қуршовга олдилар. Апрел ойида Оверри яна Биафра назоратига ўтди. Бироқ 1969-йил 22-апрел куни федерал кучлар зарбаси остида Биафранинг пойтахти — Умуахия қулади. 16-июнда эса мамлакатнинг асосий аэропорти бўлган Авгу қўлдан кетди. Биафраликларнинг оғир самолётлар учиши ва қўниши учун яроқли ягона қаттиқ қопламали учиш-қўниш йўлаги қолди. Ули — Ихиала федерал шоссе бўлаги, “Аннабел аэропорти” номи билан ҳам машҳур бўлиб, Биафра мустақиллигининг ўзига хос рамзига айланди ва бир вақтнинг ўзида ҳукумат қўшинлари учун асосий нишонга айланди.
1969-йил июнида Биафра федерал кучларга қарши умидсиз ҳужум бошлади. Биафраликларни озиқ-овқат, дори-дармон ва қурол етказишда давом этаётган чет эллик ёлланма учувчилар қўллаб-қувватладилар. Ёлланма учувчилар ичида энг машҳури швед графи Карл Густав фон Розен бўлиб, у ракеталар ва автоматлар билан қуролланган бешта кичик поршенли самолёт ёрдамида ҳаво ҳужумларини амалга оширди. Майдан июлгача унинг кичик отряди Порт-Харкорт, Энугу, Бенин-Сити ва Угеллидаги Нигерия ҳарбий аэродромларига ҳужумлар уюштириб, кўплаб Нигерия самолётларини вайрон қилди ёки шикастлади. Биафранинг ҳаво ҳужумлари ҳақиқатан ҳам Нигерия ҳаво кучларининг жанговар амалиётларига путур етказди, аммо бу фақат бир неча ой давом этди. 1969-йил ёзида Биафра армияси Оницҳа аэродромини қўлга киритишга уринди, бироқ натижа бермади. Фуқаролар уруши эса ўзининг мантиқий якунига яқинлашаётган эди.
1969-йил 30-июнда Нигерия ҳукумати Қизил Хочнинг Биафрага ҳар қандай ёрдам кўрсатишини тақиқлади, бу эса озиқ-овқат заҳираларини жиддий чеклаб қўйди. 1969-йил октабрида Ожукву Бирлашган Миллатлар Ташкилотига сулҳ тузиш таклифи билан мурожаат қилди. Федерал ҳукумат бу таклифни рад этди ва Биафрани таслим бўлишга чақирди. Ўша пайтга келиб Биафра 2000 км² майдонга эга кичик овал шаклдаги анклавга айланган эди, у ерда қарийб 5 миллион киши қамалиб қолган эди.
Биафранинг қулашидан олдин ҳукумат армияси (келажакдаги президент) генерал Обасанжонинг қўмондонлиги остида кенг кўламли ҳужум бошлади. Операция 1969-йил 22-декабрда бошланди. Операциянинг мақсади исёнчилар назоратидаги ҳудудни шимол ва жанубдан икки томонлама зарба билан бўлиб ташлаш эди. Операцияга 180 мингга яқин қўшин, оғир артиллерия, авиация ва зирҳли транспорт воситалари жалб қилинди.
Нигериянинг якуний ҳужуми, “Ёнаётган шамол” номи билан аталган, 1970-йил 7-январда бошланди. 1970-йил 9-январда Оверри қулади, 10-январда “Аннабел” учиш-қўниш йўлаги эгалланди, 11-январда эса Ули шаҳрига ҳукумат қўшинлари кирди. 1970-йил 13-январда Амичи шаҳрида Биафра қўшинларининг сўнгги таслим бўлиш маросими бўлиб ўтди.
Генерал Ожукву қолган қўшинлар бошқарувини ўз ўринбосари Филип Эффионгга топширди ва 10–11-январ кечаси оила а’золари ва Биафра ҳукуматининг бир неча вакиллари билан мамлакатдан қочиб кетди. 15-январда генерал Эффионг ўз республикасининг шарциз таслим бўлиши тўғрисида актни имзолади. Биафра аҳолиси 2 миллионга камайди, уларнинг аксари очарчиликдан вафот этди (энг кўп қурбонлар — болалар эди). Урушдан олдин Африканинг энг ривожланган ҳудудларидан бири ҳисобланган вилоят вайрон бўлди.
1982-йил охирида Одумегву Ожукву амниция олган ҳолда Нигерияга қайтди. Кейинчалик у Нигерия сиёсий ҳаётида фаол иштирок этди. 2011-йилда Буюк Британияда вафот этди.
Манбалар
- ↑ „Биафра Фреэ Стате“. 2015-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 20-сентябр.
Ҳаволалар
- Нигерияда фуқаролар уруши (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-05-04 санасида архивланган)
- Хайр, Биафра! 1967–1970 йиллардаги Нигериядаги ҳаво уруши
- Биафра валютаси — Биафра фунти
- Биафра тарихи (Фредерик форсайт)[сайт ишламайди]