Ziyosfera

Biotsentrizm

Биоцентризм — мафкура, ахлоқий концепция ёки атроф- муҳитни муҳофаза қилишга илмий ёндашув бўлиб, у тирик табиат манфаатларини инсонга кўринадиган даражада ҳамма нарсадан устун қўяди[1].

Биоцентризм ўз мазмунига кўра 20-асрда кенг тарқалган ва унга кўра инсон табиатнинг хўжайини бўлиб, атрофдаги дунёни фақат ўз манфаатларига мувофиқ ўзгартириш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган антропоцентризмга қаршидир. Бироқ, антропоцентризмнинг тўлиқ қарама-қарши томони — бу табиатни ҳамма нарсадан устун қўядиган — унинг абиотик ва биотик таркибий қисмлари.

Биоцентризм экоцентризмнинг новдаларидан бири — инсоннинг ҳозирги эҳтиёжларини қондиришдан кўра сайёрамизнинг экологик соҳасини (шу жумладан унинг жонсиз элементларини) сақлашга устуворлик бериш тушунчасидан келиб чиқадиган биоэтика оқими ва бунда у антропоцентризмга ҳам қарши туради ва экосферани бир бутун сифатида мустақил қадрият сифатида кўриб чиқади. Биоцентризм ва экоцентризм ўртасидаги асосий фарқ шундаки, у барча тирик организмларнинг (яъни биосфера вакиллари) аҳамиятига биринчи ўринда туриши ва уларнинг муаммоларига эътибор бермасдан, бунинг асосий мумкин бўлган қисмини индивидуал равишда жонсиз табиатни сақлаш ва ҳисобга олишдир.

Тармоқлардан бири — антикапиталистик, антииндустриал ва экоанархистик йўналишга эга бўлган чап қанот биоцентризм (Девид Ортон ва бошқалар[2], 1980-йиллар ўрталарида Канада, АҚШ, Австралиядапайдо бўлган антиглобализм мафкурасига яқин.

Бир қатор биоцентризм мафкураси тарафдорлари ўз ғоялари учун курашда Америка Қўшма Штатларида экологик терроризм сифатида қабул қилинган ноқонуний фаолиятни амалга оширадилар[3].

Келиб чиқиши

Биоцентризм — ХХ асрда вужудга келган экоцентризм — биоэтиканинг тармоқларидан бири бўлиб, унда Ер сайёрасининг барча тирик организмлари — микроорганизмлар, ўсимликлар ва ҳайвонлар, шу жумладан одамлар яшайдиган ягона тизимнинг об’эктив мавжудлиги ғоясига асосланади. уларнинг ресурслари, иқтисодиёти, технологияси ва маданияти ўзаро ва табиий муҳит билан ўзаро таъсир қилади ва барча тирик организмлар инсон иродасига боғлиқ бўлмаган тенг ҳуқуқларга ва (ички) қийматга эга. Антропоцентризмдан фарқли ўлароқ, экосентристлар инсонни барча экологик ҳуқуқбузарликлар учун асосий айбдор ва жавобгар деб билишади[4]. Атроф-муҳит этикасида биоцентризм Пол Тейлорнинг иши, хусусан унинг „Табиатга ҳурмат“ (1986) китоби билан боғлиқ.

Америка Қўшма Штатлари биоцентризмнинг ватани ҳисобланади, у ерда ХХ асрнинг 60-йилларида Америка тузумига хос бўлган қадриятларни баҳам кўрмайдиган америкалик талабалар ва ўқитувчилар томонидан яратилган беатник шоирлар ҳаракати пайдо бўлган. Улар норозилик сифатида тоғларга чиқишди. Ушбу интеллектуал муҳитдан „Силент баҳор“ китобини ёзган Рейчел Карсон чиқди. Китобда Ер ва бутун ҳаёт пестицидлар томонидан қандай йўқ қилинганлиги ҳақида гап боради ва бунда йирик корпорациялар айбдор. Китоб бесцеллерга айланди ва унинг пайдо бўлиши кенг экологик ҳаракатнинг бошланиши деб ҳисобланади[5].

Чуқур экология фалсафасининг бир қисми сифатида биоцентризм таълимоти биринчи марта 1970-йилларнинг бошларида норвегиялик файласуф ва ҳайвонлар ҳуқуқлари фаоли Арне Несс томонидан „Экологик ҳаракатдаги сирт ва чуқур экология“ мақоласида баён этилган. Бу концепция антииндустриал ва антикапиталистик йўналишга эга[6].

Баъзи ҳолларда „биоцентризм“ тушунчаси чўл ахлоқининг тор маъносида қўлланади. Биоцентризмнинг бундай тушунчаси тарафдорлари ёввойи табиатни инсон манфаатлари ва қиймат мулоҳазаларидан қатъи назар, ўзига хос қимматли ва муқаддас деб билишади ва инсоннинг ҳар қандай аралашувидан холи, шу жумладан илмий, саноат, диний ва рекреацион[4]. ХХ асрнинг 90-йилларида экология этикасининг ушбу соҳасининг асосчиси америкалик географ ва экофилософ Линда Гребер бўлиб, у чўл ҳудудларидан ҳар қандай фойдаланишга ва чўлни муқаддас макон сифатида эъзозлашга қарши чиққан. Ёввойи табиат этикаси ёввойи табиатнинг автономиясини ва ёввойи турларнинг ўз ҳаёт йўналишини белгилаш қобилиятини ҳурмат қилишни талаб қилади. Ёввойи табиатни бошқариш ва назорат қилишни тақиқлайди, буни гуноҳ деб ҳисоблайди ва ёввойи табиатдан фойдаланмаслик неъматдир[7].

Биоцентристлар туризмга (яъни тур шовинизмига) мухолифлардир[4]. Биоцентризм тарафдорлари инсон ақлли мавжудот сифатида барча тирик мавжудотларни — ҳайвонлар ва ўсимликларни ҳимоя қилиш учун ахлоқий бурчга эга, деб ҳисоблашади.

Бир қатор биоцентризм тарафдорлари ўзларининг мақсадларини „ҳайвонларни озод қилиш“ деб эълон қилган ҳолда, кейинчалик сотишдан мақсадсиз у ердан тажриба ҳайвонларини ўғирлаш учун илмий лабораторияларга кириб борадилар ва бир қатор мамлакатлар ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари, хусусан, Бирлашган Давлатлар, бундай ҳаракатларни жиноий ва террористик деб ҳисоблайди.

Чап биоцентризм

Девид Ортон, чап биоцентризм мафкурачиларидан бири, ўз фикрдошларининг мақсадларини эълон қилиб,[8]:

Левые биоцентристы противостоят тем, кто ставит вопросы социальной справедливости выше проблем Земли и всех её существ. К животным, растениям и экосистемам следует относиться с теми же моральными нормами, что и к людям.

1998-йилда Девид Ортон қуйидаги асосий тамойилларни ўз ичига олган чап биоцентризм мафкураси постулатларини эълон қилди[9]:

  • Ер ҳеч кимга тегишли эмас.
  • Эрга ўз таъсирини минималлаштириш одамларнинг ижтимоий мас’улиятидир.
  • Ижтимоий адолат муаммоси ва синфий муаммолар чуқур экология шароитида ҳал этилиши керак.
  • Иқтисодий ўсиш ва истеъмолчиликка қарши чап биоцентризм. Инсоният жамиятлари ўзларининг экологик чегараларида яшашлари керак, шунда бошқа барча турлар ривожланишда давом этиши мумкин. Барқарор ривожланиш глобализмни эмас, балки биорегионализмни талаб қилади. Барқарор ривожланиш саноати ривожланган мамлакатлардан Ерга таъсирини камида 10 баробар камайтиришни талаб қилади.
  • Муҳим ижтимоий ўзгаришларга эришиш ва саноат жамиятидан ажралиб чиқиш учун шахс ва жамоа даражасида ички маънавий ўзгаришлар зарур. Ички ўзгаришлар одамларга шахс, оила, жамият ва миллатнинг узоқни кўра билмайдиган ғаразли манфаатларини барча биологик турлар манфаатларига энгишда ёрдам беради.
  • Жинсий алоқа ва камситишларсиз тенг ҳуқуқли жамият, шубҳасиз, интилишга арзийдиган мақсаддир. Аммо бундай жамият ҳам Ерга нисбатан ўзини эксплуататор каби тутиши мумкин.

Ҳаракатдаги биоцентризм фалсафаси

Биёсентризм фалсафаси Қўшма Штатлардаги миллий боғларни ташкил этишга ёндашувга таъсир кўрсатди. 20-асрнинг иккинчи ярмида Америка жамиятида миллий боғлар ҳамма одамлар учун мўлжалланмаган ва улардаги табиат ўзгармаган ҳолда сақланиши керак деган фикр пайдо бўлди. Биоцентризм тарафдорлари йўлларни реконструксия қилишни, ноқулай ва ҳатто хавфли бўлишини талаб қилишди. Мухолифларнинг парклар одамлар учун эканлиги ҳақидаги далиллари биоцентристлар томонидан қаттиқ эътирозга учради. Уларнинг фикрича, парклар биринчи навбатда табиат учун яратилган. Миллий боғ сиёсати даражасида биоцентризм ва антропоцентризм ўртасидаги курашдан далолат берувчи биринчи ҳужжатлардан бири 1963-йилда А. А. томонидан тайёрланган Ёввойи табиат жамияти кенгашининг АҚШ Ички ишлар вазири Стюарт Юдаллга берган ҳисоботи эди. ФРОМ. Леополд, ёввойи табиат этикаси тарафдори. Ҳисоботда таъкидланишича, АҚШ ҳукумати ярим аср давомида „яхши“ ҳайвонларни „ёмон“ ҳайвонлардан ажратиб, кийикларни ҳимоя қилиб, масалан, йиртқичларни ўлдиришга ҳаракат қилмоқда. Биоцентристлар ҳар бир боғда оқ танли одам пайдо бўлгунга қадар ушбу жойларга хос бўлган ҳолатда био-алоқаларни сақлашни (ва керак бўлганда қайта тиклашни) тавсия қилишди, бу, хусусан, катта ёшдаги популяцияларнинг тикланишини англатади. ёввойи ҳайвонлар барча ҳамроҳ бўлган хавфлар билан — туризм ва туристларнинг шахсий хавфсизлигига таҳдид[10].

1970-йилларда биоцентристлар миллий боғларда голф майдонлари, теннис кортлари ва чанғи лифтларини тугатишни талаб қилишди[10].

1980-йилда Мичиган университетининг ҳуқуқ профессори Жозеф Сакс ўзининг „Тоғларсиз тоғлар“ китобида таъкидлади . Қўлтиқсиз тоғлар) миллий боғларда одамлар цивилизация шароитида мавжуд бўлганлардан фарқли бўлган тажрибаларни олишлари керак деган ғоя. Бу боғлар ҳолати устидан инсон назоратини минималлаштириш ва ташриф буюрувчилар сонини камайтиришни назарда тутади. Саcкснинг фикрига кўра, меҳмонхоналар, йўллар ва бошқа қулайликлар, жумладан, кузатув майдончаларидаги панжаралар, ҳатто бу сайёҳлар учун ўлим хавфи билан боғлиқ бўлса ҳам, аста-секин миллий боғлардан йўқолиши керак[10].

2001-йилда „Огонёк“ журналида чоп этилган мақолада биоцентризм дунёнинг кўплаб мамлакатларида, хусусан, Қўшма Штатларда ноқонуний хатти -ҳаракатларни амалга оширадиган турли „яшил ҳаракатлар“ нинг маънавий мотивацияси сифатида аниқланган. Биоцентристларнинг ўзлари „экологиядан толиблар“ деб номланган ва уларнинг фаоллигининг ўсиши — терроризмнинг тубдан янги тури хавфи.

Танқид

Россия Табиий фанлар академиясининг академиги[11] Татяна Акимова[12] ва минтақаларни экологик ривожлантириш халқаро марказининг етакчи аъзоси, университет талабалари учун „Экология“ дарслиги муаллифи профессор Владлен Хаскиннинг фикрича табиатнинг мустақил қадрияти табиатдан фойдаланиш мафкураси ва амалиёти билан яхши боғлиқ эмас ва биоцентризмнинг ҳар қандай хулосасини амалда қўллаш қийин. Бундан ташқари, уларнинг фикрига кўра, биоцентризмнинг пайдо бўлиши мумкин бўлган долзарблиги билан солиштирганда кечроқ: "Ҳеч бўлмаганда, биоцентризм кечикди: бизнинг сайёрамизда жуда кам бокира табиат қолган ва ҳатто бу „ресурс салоҳияти“ рўйхатига киритилган"[4].

1997-йилда „Ижтимоий фанлар ва замонавийлик“ журнали саҳифаларида бўлиб ўтган мунозарада унинг иштирокчилари классик экологияга хос бўлган биосферани нисбатан мустақиллик ва инсонга қарама-қаршиликда талқин қилиш " экофашизм " хавфи билан таҳдид қилишини таъкидладилар. ва „яшил қадоқдаги мисантропия“[13].

Замонавий экологик ва ижтимоий муаммолар нуқтаи назаридан биосентрик таълимот инсон ва атроф-муҳит ўртасидаги ўзаро таъсирга нисбатан қатъий антропоцентрик бўлган христианлик, ислом ва иудаизм позицияларидан танқид қилинади. Христианлик нуқтаи назаридан биоцентризмни нео -бутпарастлик деб таснифлаш мумкин. Христиан антропоцентризми табиатга ҳукмронлик қилишга чақирилган яратилиш тожи сифатидаги инсон ғоясига асосланади. Биоцентризмдан фарқли ўлароқ, православларнинг табиатга бўлган муносабати унинг номукаммаллиги ғоясига асосланади, бу йиқилиш натижасида юзага келган таназзул натижасидир. Агар бузилмаган ижодни янада такомиллаштириш инсоннинг қулашдан олдинги асосий бурчи ва бурчи бўлган бўлса, ўз гуноҳи билан азобланган табиат олдидаги бу бурч қай даражада ўсиб борди?

Жиров В. ТО. Россия шароитида биоцентрик этика қабул қилиниши мумкин эмас ва жамиятнинг табиатга муносабати ва биологик хилма- хилликни сақлаш масалалари учун мафкуравий асос сифатида фойдаланиш мумкин эмас деб ҳисоблайди[14].

Манбалар

  1. ↑ „Биоцентризм“, Экологический словарь, 2001. 
  2. ↑ „Архивированная копия“. 27-сентабр 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-октабр 2009-йил.
  3. ↑ „Огонёк: ТЕРРОРИЗМ № 2“. 2014-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-апрел 2009-йил.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 „Акимова, Т. А., Хаскин В. В. Экология. Человек — Экономика — Биота — Среда: учебник для студентов вузов“. 18-апрел 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-апрел 2009-йил.
  5. ↑ Смерт птиц | Wашингтон ПроФиле — Интернатионал Неwс & Информатион Агенcй
  6. ↑ „Д. Ортон. Основные положения левого биоцентризма“. 10-август 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-апрел 2009-йил.
  7. ↑ В. Е. Борейко. Что такоэ этико-эстетический подход в охране дикой природи и заповедном деле[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  8. ↑ Д. Ортон: „Левий биоцентризм“. Гуманитарний экологический журнал. Т. 6. Спесвипуск. 2004. С. 68-72.
  9. ↑ „Лефт Биоcентрисм“. 2009-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-октабр 2009-йил.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Неш Р. Дикая природа и американский разум
  11. ↑ Биография.ру | Биографижа.ру | Версия для печати | Акимова Татяна Акимовна[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  12. ↑ „Акимова, Татьяна Акимовна“, Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание), Версия 3.0, М.: Бизнессофт, ИДДК, 2007. 
  13. ↑ Статя С. М. Богуславской, кандидата философских наук „Этическая основа взаимодействия человека с биосферой и совершенствованиэ философского образования“ в теоретическом журнале „Кредо“, 2001 г.
  14. ↑ {{{заглавие}}}. — Вол. 11. — П. 609—626. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi