Bitcoin
Битcоин
| Битcоин | |
 | |
| Муаллиф | Сатоши Накамото/Деннис Лоуис Бабcоcк жр 2/6/1982 сс#437-49-3354 |
|---|---|
| Ишлаб чиқувчи | Сатоши Накамото/Деннис Лоуис Бабcоcк жр |
| Чиқарилган сана | 3.01.2009 |
| Сўнгги версияси | 23.0 |
| Операцион тизим | Миcрософт Wиндоwс, ГНУ/Линух, маcОС и Андроид |
| Ёзилган тил(лар)и | Инглиз, франсуз, немис, испан, голланд, италян, португал, рус ва хитой[1] |
| Статус | Аливе/Аcтиве Миннеаполис Миннесота |
| Жанр | криптовалюта, маълумотларни узатиш протоколи, лойиҳа, блокчейн, тўлов тизими, валюта, захира валютаси ва крипто актив |
| Вебсайт: | ҳттпс://битcоин.орг/ру/ |
(инглиз тилидан Битcоин, бит — бит ва cоин — танга) — ўтказмаларни қайд қилиш учун шу номдаги бирликдан фойдаланадиган пиринг то'лов тизими. Тизимнинг ишлаши ва ҳимояланишини таъминлаш учун криптографик усуллар қўлланади, лекин шу билан бирга тизим манзиллари ўртасидаги ўтказмалар ҳақидаги барча маълумотлар очиқ ҳолда мавжуд бўлади.
Икки томон ўртасидаги электрон то'лов воситачиларсиз амалга оширилади ва жараённи ортга қайтариб бўлмайди — тасдиқланган ўтказмаларни бекор қилиш механизми йўқ (тўлов нотўғри ёки мавжуд бўлмаган манзилга юборилган ёки ўтказмалар бошқаларга маълум бўлган шахсий калит билан имзоланган ҳоллар ҳам шулар жумласига киради). Шахсий калит эгасидан бошқа ҳеч ким маблағларни блоклай олмайди. Аммо кўзда тутилган „ко'п имзо“ технологияси сизга учинчи томонни жалб қилиш ва „қайтариладиган битимлар“ ни амалга ошириш имконини беради. Махсус скрипт тили ёрдамида ақлли контрактлар учун бошқа усулларни амалга ошириш мумкин[2][3][4], лекин унга график интерфейсдан кириш имкони йўқ ва янги блокчейн тизимларидан фарқли ўлароқ тўлиқ ишлаб чиқилмаган (қаранг. Этҳереум[5]).
Турли муаллифлар битcоинларни турли номлар билан таснифлашади. Энг кенг тарқалган вариантлар: криптовалюта[6], виртуал валюта [6][7][8], рақамли валюта [9][10], электрон нақд пул[11].
Биткоинлар уларни қабул қилишга тайёр бўлган савдогарлар билан товарлар ёки хизматларни сотиб олиш учун ишлатилиши мумкин. Анъанавий валюталарни биткоинларга алмаштириш рақамли валюта айирбошлаш онлайн-хизматлари, бошқа тўлов тизимлари, айирбошлаш шохобчалари орқали ёки бевосита манфаатдор томонлар ўртасида амалга оширилади. Биткоин котировкаси фақат талаб ва таклиф мувозанатига боғлиқ, у ҳеч ким томонидан тартибга солинмайди ёки чекланмайди. Шу билан бирга, ҳеч ким биткоинларни қабул қилишга мажбур эмас, яъни бирор бир сабабга кўра уларни сотиб олиш ёки тўлаш учун қабул қилишдан бош торца, улар жиноий жавобгарликка тортилмайди.
Битимларни амалга ошириш учун комиссия жўнатувчи томонидан ихтиёрий равишда тайинланади. Комиссия миқдори битимни қайта ишлаш жараёнига таъсир қилади. Одатда, дастурнинг ўзи мижозга комиссия миқдорини таклиф қилади. Комиссиясиз битимлар ҳам ўтказилиши мумкин ва бундай битимлар ҳам қайта ишланади, лекин бундай усул тавсия этилмайди, чунки уларни қайта ишлаш муддати номаълум ва жуда узоқ вақт талаб қилиши мумкин.
Тизимнинг асосий хусусиятларидан бири тўлиқ марказлаштирилмаганлигидир: марказий бошқарувчи мавжуд эмас. Ушбу тўлов тизимининг зарур ва асосий элементи мижоз-дастуридир (у очиқ кодга эга). Бир нечта компютерларда ишлайдиган мижоз-дастурлари бир-бирига тенг тармоққа уланади, уларнинг ҳар бир тугунлари тенг бўлади ва ўзини-ўзи таъминлайди. Тизимни давлат ёки хусусий ташкилотлар бошқара олмайди, шу жумладан битcоинларнинг умумий сонини ўзгартириш мумкин эмас. Янги биткоинларни чиқариш ҳажми ва муддатлари олдиндан маълум, аммо улар майнинг билан шуғулланувчи фойдаланувчилар ўртасида нисбатан тасодифий тақсимланади[12].
Стандартизацияси
Гиперҳаволалар орқали биткоин транзаксиялари учун „битcоин“: УРИ-схемаси расмий равишда ҲТМЛ5 учун WҲАТWГ спецификациясига киритилган[13][14].
Биткоин белгиси
Қисқартма сифатида „битcоин“ ўрнига кўпинча лотин ҳарфларида БТC ёзилади. Бундай қисқартма сўз валюта кодларига ўхшайди, аммо биткоиннинг қисқартма коди ҳали ИСО 4217 халқаро стандарти томонидан тасдиқланмаган. 2014-йил 7-октябрда Битcоин Фоундатион биткоин кодини стандартлаштириш режаларини эълон қилди.
2017-йилдан бошлаб ₿ биткоин белгиси Униcоде(10.0 версияси) стандартига киритилган, унга У+20БФ (₿)[15] рақами берилган. Бундан олдин ฿ (Таиланд батининг белгиси) белгиси ишлатилган.
Биткоин Миcрософт Эхcел 2016 валюталари рўйхатига ҳам қўшилган[16][17].
Ўзбек тилидаги матнларда ишлатилиши
Ўзбек тилидаги матнларда фойдаланилганда, белгиланган меъёр йўқ, кўпинча иккита вариантдан бири қўлланади:
• Инглизча-ўзбекча амалий транскрипсия қоидаларига мос келадиган „Биткоин“ транскрипсияси; • лотин тилидаги асл имло[9];
Яратилиш тарихи
НCСА Мосаиc биринчи график интернет-браузерининг асосчиси Марк Андрессеннинг фикрича, Биткоин тизими фундаментал даражада криптографик валюталар бўйича 20 йиллик тадқиқотлар ва 40 йиллик ишларга асосланган компютер фанлари соҳасидаги ютуқдир [18].
1983-йилда Девид Чаум ва Стефан Брандс биринчи „электрон нақд пул“ протоколларини таклиф қилишди[19].
1997-йилнинг май ойида Адам Баcк спам ва ДоС-ҳужумларига қарши туриш учун Ҳашcаш тизимини таклиф қилди. Кейинчалик, шунга ўхшаш тизим битcоин маълумотлар базасида янги блокларни яратиш тартибининг бир қисмига айланди.
„Б-моней“ криптовалютаси ғоялари 1998-йилда Wеи Даи томонидан таърифланган[20]. Тахминан бир вақтнинг ўзида, худди шундай ғоялар Ниcк Сзабо томонидан „бит-голд“ учун таклиф қилинган[21]. Ниcк Сзабо, шунингдек, инфляцияни назорат қилишга асосланган бозор механизми моделини таклиф қилди ва марказлаштирилмаган ишончсиз тизимда ишончли маълумотни аниқлашнинг баъзи жиҳатларини ўрганди.
Кейинроқ, Ҳал Финней ТПМ модулининг бир қисми сифатида, ИБМ шифрлаш чипига асосланган Ҳашcаш тизимида ҳаш-блоклар занжирини амалга оширди. Ҳал Финней Биткоин тармоғининг иккинчи аъзоси бўлди[22].
2008-йилда Сатоши Накамото тахаллуси остида бир шахс ёки бир гуруҳ одамлар[23] пеэр-то-пеэр тармоғи шаклида, тўлов тизимининг ишлаш тамойилини тавсифловчи протокол файлини нашр этди. Сатошининг сўзларига кўра, бу жараён 2007-йилда бошланган [24]. 2009-йилда у протоколни ишлаб чиқишни якунлади ва дастур-мижоз кодини нашр этди.
2009-йил 3-январда биринчи блок ва биринчи 50 та биткоин ишлаб чиқарилди[22]. Биринчи биткоин транзаксияси 2009-йил 12-январда, Сатоши Накамото Ҳал Финнейга 10 биткоин юборганида содир бўлган[22]. Биткоинларнинг миллий пулга биринчи алмашинуви 2009-йил сентабр ойида бўлиб ўтди — Марти Малми фойдаланувчиси НеwЛибертйСтандард номли фойдаланувчига 5050 биткоин юборди, бунинг учун у ПайПал ҳисобига 5,02 доллар олди[22]. НеwЛибертйСтандарт биткоинларни баҳолаш учун, ишлаб чиқаришга сарфланган электр энергиясининг нархидан фойдаланишни таклиф қилди.
Биткоинларнинг ҳақиқий товарларга биринчи алмашинуви 2010-йил 22-майда бўлиб ўтди — америкалик Ласло Ҳанеч 10 000 биткоинга иккита пица олди[25][26].
2017-йилнинг 1-августида ишлаб чиқувчилар ва майнинг билан шуғулланувчилар гуруҳи Битcоин Cаш[27] деб номланган криптовалютани ишга туширишди.
Ишлаш тамойили
Биткоинлар фақат такрорий тақсимланган маълумотлар базасида ёзувлар сифатида мавжуд бўлиб, унда барча транзакциялар жўнатувчилар/қабул қилувчиларнинг биткоин манзилларини очиқ кўрсатувчи, лекин бу манзилларнинг ҳақиқий эгаси тўғрисидаги маълумотларни шифрланган шаклда сақлайди[7]. Маълумотлар базасида фойдаланувчиларнинг қанча миқдорда биткоинлари борлиги ҳақида алоҳида ёзувлар мавжуд эмас, лекин транзаксия занжирларини ҳисоблаб чиқиш асосида, маълум бир биткоин манзилидаги биткоинларнинг жорий сонини аниқласа бўлади. Яъни, манзилга 1 биткоин келиб тушганини ва шу манзилга бошқа транзаксия орқали 2 биткоин қабул қилинганини, учинчи транзаксия шу манзилдан бошқасига 1 биткоин юборганлигини кўриш мумкин. Аммо маълумотлар базасида ҳозир берилган манзил учун қанча биткоинлар рўйхатга олинганлиги тўғрисида алоҳида ёзув сақланмайди — шунчаки уни исталган вақтда осонгина ҳисоблаш имконияти берилади. Бундай ҳисоб-китоблар мижоз-дастурлари томонидан автоматик равишда амалга оширилади, фойдаланувчи маълумотларнинг парчаланишини сезмаслиги ҳам мумкин.
Калитлар
Ҳар бир тизим фойдаланувчиси чексиз сонли калит жуфтликларини яратиши мумкин. Шахсий ёпиқ калитнинг ҳажми — 256 бит, мос келадиган очиқ калит эса — 512 бит.
Калитлардан фойдаланишнинг асосий сабабларидан бири, биткоин манзилини яратиш ва транзакцияларни шакллантириш ҳуқуқини тасдиқлашдир. Аммо улар рақамли имзолаш ёки алоқаларни шифрлаш учун ҳам ишлатилиши мумкин.
Янги калит жуфтлигини яратиш Интернетга уланишни талаб қилмайди. Яратилган калитлар одатда махсус шифрланган wаллет.дат („ҳамён“) файлида сақланади. Фойдаланувчи фақат „wаллет.дат“ файлидаги маълумотларга кириш учун, яъни ўзининг калит жуфтликларига кириш учун парол киритади. Биткоинларни бошқариш учун ушбу файлга эга бўлиш шарт эмас — аксарият ҳолларда шахсий ёпиқ калитни қандайдир тарзда олиш кифоя қилади.
Калитларни ҳар қандай воситада, нафақат хотира картасида, балки қоғоз шаклида ҳам сақлаш мумкин. Блоcкчаин, Cирcле Снапcард ёки Cоинбасе каби фойдаланиш жуда осон бўлган онлайн-ҳамёнлар мавжуд[28]. Бироқ, бундай воситалар калитларнинг хавфсизлик даражасини пасайтиради, чунки бундай сайтлар билан боғлиқ муаммолар, жумладан уни бузиш, биткоинлардан фойдаланишда узилишларга ёки ҳатто уларнинг йўқолишига олиб келиши мумкин.
Манзиллаштириш
Манзиллар ассиметрик криптографик калит жуфтлигини яратиш орқали яратилади, бу эса Интернетга уланишни талаб қилмайди. Бир киши чексиз манзилларни яратиши ва уларга эга бўлиши мумкин. Ҳар бир манзил биткоинларда кўрсатилган балансга мос келади.
Биткоин манзили очиқ калитнинг маълум бир трансформацияси натижасида пайдо бўлган байтлар кетма-кетлигидир[29]. У асосан Басе58 кодлаш тизимида ёзилиб, 34 тагача лотин ҳарфлари ва рақамлари қаторини ўз ичига олади ва бу одам учун тартибсиз белгилар тўпламига ўхшаб кўринади, масалан: 1А1зП1эП5ҚГефи2ДМПТфТЛ5СЛмв7ДивфНа (биринчи яратилган биткоин манзили[30]). Манзилнинг биринчи белгиси оддий манзиллар учун 1 ёки ко'п-имзо ёрдамида яратилган манзиллар учун 3 га тенг бўлади.
Манзиллар, шунингдек, ҚР кодлари ва қурилмалар ўқий оладиган штрих-кодлар сифатида кўрсатилиши мумкин[7][31].
Агар шахсий калит йўқолса, биткоин тармоғи эгалик ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларни қабул қилмайди[32]. Мавжуд манзил учун янги калит яратиб бўлмайди, чунки ҳар бир калит жуфтлиги ҳар доим ўз манзилига эга бўлади. Шахсий калити бўлмаган манзил билан боғланган биткоинларга кириш имконсиз бўлиб, улар йўқолиб кетишига олиб келади.
Махфийлик
Анъанавий махфийлик моделига маълумотларга киришни чеклаш тизими орқали эришилади: транзакция ҳақида фақат икки томон ва банк билади. Биткоин тизимида барча транзакциялар очиқ, ҳар қандай блокка эркин кириш имконияти мавжуд бўлиб, шифрланмаган шаклда сақланади ва махфийликка тизимда биткоин манзиллари эгаларининг шахсий маълумотлари йўқлиги билан эришилади[33]. Сатоши Накамото махфийликни ошириш учун ҳар бир транзаксия учун алоҳида манзиллар яратишни тавсия қилди. Бу манзилларни маълум бир фойдаланувчининг манзили билан солиштириш жараёнини қийинлаштиради.
Битимлар
Биткоинлар тўғри биткоин манзили ёки очиқ калитни тақдим этган ҳар бир кишига ўтказилиши мумкин. Биткоинларни ўтказиш учун жорий эгаси янги битимни яратади, бу битимда ўтказилган биткоинлар сонини кўрсатишдан ташқари, биткоинлар қабул қилган ташаббускор томонидан имзоланган олдинги битимнинг хешини ўз ичига олади. Олдинги битим жорий ўтказманинг „кириш“ига айланади. Шунингдек, янги қабул қилувчининг очиқ калити ёки биткоин манзили („чиқиш“) ҳам кўрсатилиши керак. Битим тармоққа шифрлашсиз, очиқ каналлар орқали трансляция сўрови сифатида юборилади.
Аниқ хато ёки фирибгарлик бўлса ҳам, стандарт битимни бекор қилиш мумкин эмас. Аммо, кўп-имзолардан фойдаланиш, шу жумладан арбитр[34] иштирокидаги битимлардан фойдаланиш, контрагентлар келишилган шартларни бажармаса, биткоинларнинг қайтарилишини таъминлайди.
Комиссия тўловлари
Битcоин тизимида мажбурий комиссия йўқ. Фойдаланувчилар ихтиёрий равишда ҳар қандай ҳажмни ўрнатишлари мумкин. Агар битимнинг „киришлари“ йиғиндиси „чиқишлар“ йиғиндисидан катта бўлса, фарқ комиссия ҳисобланади ва у ушбу битим блокини яратган фойдаланувчига ўтади[12]. Турли хил мижоз-дастурлари комиссияга оид ўз қоидалари ва созламаларига эга бўлиб, улар кўпинча тавсия этилган комиссия миқдорини автоматик равишда ҳисоблаб чиқадилар.
Транзаксия блоклари
Индивидуал ўтказмалар бошқа ўтказмалар билан биргаликда махсус тузилма — блокка бирлаштирилади. Блоклардаги маълумотлар очиқ, шифрланмаган ҳолатда бўлиб, уни қайта текшириш мумкин.
Ҳар бир блок ўзининг серия рақамини ва олдинги блокнинг хешини ўз ичига олади. Барча блоклар битта занжирга ўрнатилиши мумкин, унда биткоинлар билан амалга оширилган барча битимлар ҳақида маълумотлар мавжуд бўлади. Уларни ихтисослаштирилган сайтларда — блок занжирли браузерларда топиш мумкин[35]
Блокдаги биринчи битим автоматик равишда яратилади ва блокни яратганлик учун мукофотни ўтказади. Блокни яратувчи иштирокчи блокка киритилган битимларни истаганича танлаши мумкин, масалан, блокка комиссиясиз транзакцияларни қабул қилмасликни буюриши мумкин[36].
Блокларни шакллантиришда, бир нечта янги блоклар аввалги блоклар билан бир хил бўлиб чиқадиган вазиятлар пайдо бўлиши мумкин. Ушбу ҳодиса „шохланиш“ деб аталади ва майнерлар томонидан блокларнинг бир вақтнинг ўзида шаклланиши туфайли юзага келади.
Маининг
Маининг — бу криптовалюта тармог'идаги транзаксияларни тасдиқлаш ва янги тангалар яратиш жараёни. Бу жараён жуда ко'п қувват талаб қилади ва махсус ускуналар (АСИC)ни талаб қилади.
Майнинг пуллари (Мининг поолс)
Ягона майнер учун блокни топиш эҳтимоли паст бо'лгани сабабли, майнерлар о'з ҳисса қо'шишларини бирлаштириш ва барқарор даромад олиш мақсадида майнинг пулларига (мининг поолс) қо'шиладилар. Поол топган мукофот унинг а'золари о'ртада, уларнинг ҳисса қо'шган қувватларига қараб тақсимланади. Турли пулларнинг улуши, ишлаш ко'рсаткичлари ва бошқа муҳим статистик ма'лумотларни МинингПоолСтац.ру каби махсус мониторинг сайтлари орқали кузатиш мумкин.
Майнинг инфратузилмаси
Маининг ускуналарини жойлаштириш, қувват билан та'минлаш ва самарали совутиш муаммоларини ҳал қилиш мақсадида махсус инфратузилма — майнинг меҳмонхоналари (мининг ҳотелс) пайдо бо'лди. Ушбу об'эктлар майнинг компаниялари ва индивидуал иштирокчиларига барқарор ишлаш шароитларини тақдим этади. Батафсил ма'лумотни интерҳост.ру сайтида олиш мумкин.
Хавфсизлик
2010-йил 6-августда, тизим кенг миқёсда қўлланилишидан олдин, текширишни четлаб ўтишга имкон берадиган хатолик аниқланди ва исталган миқдордаги биткоинлар билан битим тузиш мумкин бўлиб қолди. 15-август куни 184 миллиард биткоин шу тарзда яратилди. Бир неча соат ичида ўтказмалар битимлари аниқланди, тармоқ тўхтатилди, хато блоклар ўтказмалар маълумотлари базасидан олиб ташланди ва дастурнинг тузатилган версияси чиқарилди[37].
2011-йилда компютер хавфсизлиги бўйича америкалик мутахассис Дан Каминскй Битcоинни бузишга уринди, бироқ тизимда ҳеч қандай заифлик топа олмади[38]. Дан Каминскйнинг сўзларига кўра, биткоин тизимининг хакерлик ҳужумига қаршилик кўрсатиши, уни аввалдан турли хил ҳужумлар эҳтимолини кўзда тутилгани ва шунга мос тарзда дастурлаб чиқилганидир.
Биткоин тизимида, амалга оширилган ўтказмалар устидан шикоят қилиш ёки ўтказмаларни бекор қилиш мумкин эмас. Агар фойдаланувчининг кириш пароли ўғирланган бўлса ва биткоинлар бошқа манзилга ўтказилса, жабрланувчи буни ким қилганлигини топа олмайди, чунки қабул қилувчининг манзилида идентификация маълумотлари мавжуд эмас[39]. Тўлов амалга оширилган, лекин хизмат ёки маҳсулот олинмаган тақдирда пулни қайтаришни кафолатлаш механизми ҳам мавжуд эмас. Бу фирибгарлар томонидан кенг қўлланади.
Биткоинни ўғирлашда учинчи томон тизимларидаги хатоликлар ва дастурий заифликлар ҳақида кўплаб хабарлар мавжуд. 2011-йилда кўплаб биржа хизматларининг бухгалтерия тизимларида тасдиқланмаган ўтказмаларни бошқаришда хатолик аниқланди, бу эса биткоинларни ўтказмасдан маблағларни ҳисобга ўтказиб олиш имконини берди[40]. Бу муаммога эътибор бермаслик Мт.Гохнинг банкрот бўлишига олиб келди. Биржа сайтлари бузиб кириш ҳоллари ҳам қайд этилган[41][42][43][44]. 2013-йилнинг охирида Шеэп Маркетплаcе дўконининг транзит ҳисобларидан фойдаланувчиларга тегишли 96 000 биткоин ўғирланган[25][45][46].
2014-йилнинг апрел ойида Касперский лабораторияси биткоинларни ўғирлашга қаратилган вирус ҳужумлари, жумладан, калит файлларни „wаллет.дат“ онлайн-ҳамёни орқали ўғирлаш кўпайганини хабар қилди[47].
Биткоинларни хавфсиз сақлаш воситалари қуйидагилардир:
• Носозликлардан ҳимоя қилиш учун: қоғоз ва / ёки рақамли захира нусхалари (уларни шифрлаш ва бир нечта қисмларга бўлиб, турли жойларда сақлаш). • Ўғирликни олдини олиш учун: „совуқ сақлаш усули“ ёки аппарат ҳимояси (фақатгина ҳамённи шифрлашнинг ўзи етарли эмас, чунки паролни кейлоггер орқали ўқиш мумкин[48]).
Совуқ сақлаш усули
Бу усул шахсий калитни Интернетга уланмаган компютерда сақлаш ва Интернетга уланган компютерда битимларни бажариш вазифасидан иборат. Бу усул, масалан, Арморйда амалга оширилади[48][49].
Совуқ сақлаш усулига Ледгер, Трезор, CоолWаллет, КеэпКей ҳамёнлари ҳам киради. Бу ҳамёнлар қурилма ичида шахсий калитни яратади ва сақлайди. Ўтказма зарур бўлганда, битим аппарат ичида амалга оширилади. Тугаллангач, қурилма фақат битимнинг электрон имзосини кўрсатади.
Манбалар
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-_358а42340c5д7222-3
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-АПИ-7[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-8[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-9[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-10[сайт ишламайди]
- ↑ 6,0 6,1 ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-коммерсант-11[сайт ишламайди]
- ↑ 7,0 7,1 7,2 ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-ФБИ-12[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-БР-13[сайт ишламайди]
- ↑ 9,0 9,1 ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-форбес-14[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-15[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-16[сайт ишламайди]
- ↑ 12,0 12,1 ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-_c6130бдб70эcе602-17[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-19[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-20[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-22[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-23[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-24[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-Андрессен-33[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-34[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-35[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-36[сайт ишламайди]
- ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-генесис-37[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-лента-38[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-39[сайт ишламайди]
- ↑ 25,0 25,1 ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-махим-40[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-41[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-43[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-ФорбесWаллет-46[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-битcоин-аддресс-тҳеорй-47[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-48[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-лwн-53[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-пример-54[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-_c207э34даф8эб4э6-56[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-58[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-ббе-61[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-ЭcонОфБТC-60[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-история-81[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-111[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-_б52фа9ф310э2дд76-112[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-CННМоней-64[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-114[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-115[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-116[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-117[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-118[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-119[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-Касперский-120[сайт ишламайди]
- ↑ 48,0 48,1 ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-хакеп-арморй-121[сайт ишламайди]
- ↑ ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Биткойн#cите_ноте-битcоинарморй.cом-109[сайт ишламайди]
Ҳаволалар
• ўтказмалари ва битcоин тармоғи таҳлилини кўринг
• биржа платформаларида биткоин котировкаси[сайт ишламайди]
• қабул қиладиган жойлар харитаси[сайт ишламайди]
• жорий курси ва бозор капиталлашуви[сайт ишламайди]
• ва Битcоин Cаш блокчейнидаги техник маълумотлар
• блок тадқиқотчиси ва таҳлили[сайт ишламайди]
• битимлар ҳолатининг графиклари (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-02-05 санасида архивланган)