Бизнес-модел — тадбиркорлик фаолиятининг концептуал тавсифи.

Тарихи

Биринчи марта бу концепция 1940 -йилларнинг охирларида иқтисодий мавзудаги илмий ишларга изоҳларда янграган ва 50-60-йилларда менежерлар учун бизнес ўйинлари контекстида мустаҳкамланган. 1990-йилларнинг иккинчи ярмигача бизнес модели тушунчаси корпоратив стратегия контекстида кўриб чиқилиб келинди ва у билан уйғун эди. Дот-cом Боом даврида янги Интернет-компанияларнинг бир-биридан ва анъанавий бизнесдан фарқларини тавсифлаш воситаси сифатида бизнес моделларига қизиқиш пайдо бўлди ва бизнес моделлаштириш янги бозор билан таниш бўлмаган инвесторларга стартапларни тақдим этиш ёндашувига айланди[1]. Натижада, 1990 ва 2000-йилларда бизнес моделлари бўйича олиб борилган тадқиқотларнинг аксарияти технологик компанияларга бағишланган бўлиб, концепция улар билан боғлиқ эди[2].

Лондон Брунел Университети ва Париж Олий Иқтисодиёт ва Тижорат фанлари мактаби тадқиқотчилари бизнес моделини аниқлашга ёндашувларни сарҳисоб қилган ишда уни тижорат ташкилотининг таркибий, операцион ва молиявий механизмлари, унинг маҳсулот ва ҳозирги вақт ва уларнинг кейинги ривожланиши.компаниянинг стратегик мақсадларига эришиш учун хизматларининг тақдимоти сифатида аниқладилар.[3].

Бошқа тушунчалар билан алоқаси

Бизнес модели тушунчаси корпоратив стратегия, бизнес жараёнлари ва қиймат занжири каби бизнесни тавсифлашнинг бошқа ёндашувлари билан чамбарчас боғлиқ.

Иқтисодчи Майкл Портернинг ёндашувида компания танлаган стратегия (нархлар етакчилиги, фарқлаш ёки тор ихтисослашув) стратегик мақсадларга эришиш йўлини белгиловчи бошқа ташкилий жиҳатларга таржима қилинади. Стратегиядан келиб чиқадиган бизнес модели, ўз навбатида, бизнес фаолияти учун зарур бўлган жараёнларни белгилайди[3].

Девид Тис стратегияни бизнес модели учун асос сифатида кўриб чиқади, у компаниянинг умумий тавсифи ролини белгилайди. Унинг ёндашувида қиймат занжири ушбу тушунчалар ўртасида бўғин бўлиб хизмат қилади, қиймат яратиш ва уни тарқатишга қаратилган муайян фаолият мажмуаларини тавсифлайди.

Ёндашувларни ишлаб чиқиш

Иқтисодиётда бизнес модели концепциясининг ёши кичик бўлгани сабабли бизнес моделларини таърифлаш ва туркумлаш бўйича консенсус мавжуд эмас. Концепцияни турли томонлардан кўриб чиққан ҳолда, тадқиқотчилар универсал ва муайян бозорга хос бўлган турли ёндашувлар ва моделларнинг типологияларини тақдим этдилар[3][4].

Питер Друкер, 1994-йил

Иқтисодчи Питер Друкернинг 1994-йил сентабр-октябрдаги Гарвард Бусинесс Ревиэw мақоласида "бизнес модели" атамаси тилга олинмаган. Друcкер бизнес назарияси концепциясидан фойдаланади ва уни компания фаолияти ҳақидаги тахминлар тўплами сифатида тушунади. Ушбу тахминларнинг алоҳида ҳолатлари бозор ва рақобатчиларнинг таърифи, мижозларнинг қадриятлари ва хатти-ҳаракатлари, компаниянинг кучли ва заиф томонлари ва умуман компания қандай қилиб пул топиши билан боғлиқ.

Мисол тариқасида ИБМ’дан фойдаланиб, Друcкер бозор шароитларининг ўзгариши эски тахминларни нотўғри қилишини ва компанияларни янгиларини излашга ундашини кўрсатади. Шундай қилиб, ИБМ табулаторларни етказиб беришдан лизинг аппаратурасига, сўнгра шахсий компютерлар, микрокомпютерлар ва компонентлар ишлаб чиқаришга ўтди. Шуниси эътиборга лойиқки, компания яна бир ўтишни амалга оширди — дастурий таъминотни ишлаб чиқиш ва хизматлар кўрсатиш шулар жумласидан[5][6].

Пол Тиммерс, 1998-йил

Европа Комиссияси директори Пол Тиммерснинг 1998-йилда Жоурнал он Элеcтрониc Маркец журналида чоп этилган иши электрон тижорат бозорининг янги бизнес моделларига бағишланган. У бизнес моделини турли иқтисодий омилларнинг ролини, уларнинг потенциал фойдалари ва фойда манбаларини тавсифловчи маҳсулотлар, хизматлар ва ахборот оқимлари архитектураси деб ҳисоблайди.

Тадқиқотчи таснифга ўзи шаклланган ёки ривожланаётган деб таърифлаган 11 моделни киритди — онлайн-дўкон моделлари, харидлар тизими, онлайн аукцион, электрон почта, бозор, ижтимоий тармоқ, хизмат кўрсатувчи провайдер, интегратор, тематик платформа ва ахборот брокери[3][7].

Майкл Люис, 1999-йил

Майкл Люиснинг бизнес моделини аниқлашга ёндашуви унинг "Энг сўнгги янгилик. Силикон водийси тарихи" китобида келтирилган.. Концепциянинг моҳиятини фойда олиш усулига қисқартирган ҳолда, у буни компаниялар Интернетдаги портлаш пайтида амалга оширган нотўғри ўйланган режаларнинг синоними сифатида танқидий баҳолайди. У 1999-йилда Миcрософт дастурий маҳсулотларининг ошиб кетган нархларини ва ўз даромад моделини веб-сайтларга ташриф буюрувчиларни реклама юзаларини сотишга ундаган кўплаб компанияларни асоссиз амалиётларга мисол қилиб келтиради[5][8].

Жоан Магретта, 2002-йил

Жоан Магреттанинг "Нега бизнес моделлари муҳим" асари 2002-йил май ойида Гарвард Бусинесс Ревиэw журналида интернет инқирози авжида пайдо бўлган. У бизнес моделларини ҳикоялар деб атайди, Питер Друкернинг бизнес назарияси саволларига жавоб беради: мижоз нима ва уларнинг қадриятлари нима. Унинг таъкидлашича, бизнесни моделлаштиришнинг ривожланишига шахсий компютерлар ва жадвалли дастурларнинг кенг қўлланиши туртки бўлди. Илгари муваффақиятли бизнес моделлари тахмин ва тажрибага асосланган бўлса-да, дастурий таъминот бизга кўплаб омилларни ўзаро боғлаш ва бизнесни ишга туширишдан олдин лойиҳалаш имконини берди.

Магретта бизнес моделини иккита компонентга ажратади: ижодий (маҳсулот ёки хизматни ишлаб чиқиш, сотиб олиш ёки ишлаб чиқаришни тавсифлайди) ва сотишга бағишланган (шу жумладан мижозларни аниқлаш ва қидириш, сотишни ташкил этиш, маҳсулотни тарқатиш ёки хизмат кўрсатиш) . Ушбу ёндашув доирасида янги бизнес моделини яратиш янги маҳсулот ёки хизматни яратиш ёки жараёнларни ўзгартириш орқали амалга оширилиши мумкин[5][9].

Александр Остервалдер, 2004-йил

Александр Остервалдер бизнес моделини компания фаолият юритадиган лойиҳа сифатида тақдим этди. У биринчи бўлиб 2004-йилги Пҳ.Д. малакавий мақоласида ўзининг бизнес модели контурини тасвирлаб берган ва 2010-йилда ўз ишини " Бизнес моделларини қуриш „ китобида ишлаб чиққан[10][11]. Cанва бизнес моделини тўққизта ўзаро боғланган блоклар кўринишида тақдим этади, жумладан, қиймат яратишда иштирок этадиган асосий ресурслар ва жараёнлар, мижозлар ва улар билан ўзаро муносабатлар, қиймат таклифи, харажатлар таркиби ва даромад манбалари[5][12].

Клейтон Кристенсен, 2008-йил

Клейтон Кристенсеннинг “бузувчи инновация" тушунчаси бозорда эски ёндашувларни рақобатбардош қиладиган янги бизнес моделларининг пайдо бўлишини тасвирлайди. 2008-йилги Гарвард Бусинесс Ревиэw мақоласида у бизнес моделини мижозга қиймат яратиш ва етказиб бериш усулларининг комбинацияси сифатида белгилайди.

Унинг бизнес моделининг биринчи элементи бу- қиймат таклифи, таклиф этилаётган маҳсулот ёки хизмат ёрдамида мижознинг муаммосини ҳал қилишнинг тавсифи. Иккинчиси — даромадни ҳисоблаш, харажатлар таркиби, маржани ҳисоблаш ва ресурс амортизациясини ўз ичига олган даромад формуласи. Қолган иккитаси компаниянинг асосий ресурслари (одамлар, технология ва ускуналардан алоқа каналлари ва брендигача) ва асосий бизнес жараёнлари (ўқитиш, ишлаб чиқиш ва ишлаб чиқаришдан бюджетлаштириш, режалаштириш ва техник хизмат кўрсатишгача) .

Қиймат таклифи моделнинг асосини ташкил қилади ва формула элементлари, ресурслар ва жараёнларнинг турли комбинацияси моделни нусхалашни қийинлаштиради. Мисол учун, иТунес дўкони янги рақамли товарларни тарқатиш моделига асосланган эди ва Федех этказиб бериш тезлиги ва ишончлилиги фойдасига нарх рақобатидан воз кечди, УПСдан анча олдинда эди[5][13].

Мисоллар

Марк Жонсон Клейтон Кристенсеннинг „ Бўш жойни тўлдириш: ўсиш ва ривожланиш учун бизнес моделини янгилаш“ мавзусидаги ёндашувини кенгайтирди. Хусусан, у Кристенсен томонидан таклиф қилинган типологияни қулайлик учун мавжуд компаниялар билан боғлади[5] :

  • Ҳамкорлик клуби фақат гуруҳ аъзоларига сотишни ўз ичига олади. Биргаликда кредит маҳсулотларини ишлаб чиқарувчи МБНА(ингл.) шунга ўхшаш моделда ишлайди. ) .
  • Фойда фоизини олиш учун битимларда воситачилик қилиш. Cентурй 21(ингл.) кўчмас мулк агентлиги ушбу моделда ишлайди. ) ва Орбитз(ингл.) саёҳатни режалаштирувчиси ) .
  • Бундлинг, яъни тегишли маҳсулотлар ёки хизматларни биргаликда сотиш. Ушбу модел бир нечта индивидуал таомларни овқат сифатида сотадиган тез овқатланиш дўконларида ёки онлайн иТунес дўконида кенг тарқалган.
  • Уяли алоқа модели турли истеъмолчиларга мўлжалланган турли хизматлар пакетларини ўз ичига олади. Ушбу моделда ишлайдиган телекоммуникация компаниясининг мисоли Спринт Телеcом .
  • Википедия ва ЁуТубе видеохостинги краудсорсинг моделида ишлайди. У бошқа фойдаланувчиларнинг контентига кириш эвазига фойдаланувчиларга контент яратишни ауцорсинг қилишни ўз ичига олади.
  • Дисинтермедиация — анъанавий равишда мавжуд бўлган бозорларда воситачиларсиз ишлаш. Ўз соҳаларида ушбу модел тиббий маслаҳат WебМД(ингл.) томонидан ишлатилган ) ва Делл корпорацияси.
  • Парча-бўлак сотишда истеъмолчилар турли вақтларда ўзларига керак бўлган маҳсулот қисмларига эгалик қилишади.
  • Фреэмиум хизмат кўрсатувчи провайдерлар тўлиқ маҳсулот ёки қўшимча хизматларга кириш учун бепул ва тўловлар учун чекланган функсионалликни таъминлайди. Ушбу модел Интернет хизматлари орасида кенг тарқалган бўлиб, унда ЛинкедИн ижтимоий тармоғи ишлайди.
  • Лизинг қиммат маҳсулот ва хизматларни кенг оммага тақдим этади. Ушбу моделдан қимматбаҳо автомобилларни ижарага олувчи дилерлик дўконлари ёки хизмат сифатида чоп этиш ҳужжатларини бошқариш инфратузилмасини таклиф қилувчи Херох корпорацияси фойдаланади.
  • Арзон авиакомпания (инглизча: Лоw-тоуч ;инглизча: лоw-cост cарриэр, лоw-cост аирлине, шунингдекинглизча: но-фриллс cарриэр, дисcоунт cарриэр, будгет cарриэр) — қўшимча хизматларни ва масштабни йўқ қилиш орқали қимматбаҳо товарлар ва хизматларнинг нархини пасайтиради. Ушбу ёндашув Wалмарт ва ИКЕА томонидан қўлланади. См. Бюджет авиакомпанияси.
  • Ишлаб чиқаришнинг тескари айланиши товарлар ва хизматларга олдиндан буюртма беришни, олишдан олдин тўлашни назарда тутади. Ушбу моделдан фойдаланишнинг одатий мисоли Амазон.cом ҳисобланади
  • Баъзи провайдерлар ва электр, иссиқлик ва газ компаниялари томонидан тўлов тизимидан фойдаланилади .
  • Разор анд Бладес модели ўз номини алмаштириладиган пичоқли устаралардан олди ва маҳсулотни юқори нархда, паст маржа ва сарф материалларини сотишдан тушган даромад билан сотишни ўз ичига олади. Шунга ўхшаш моделнинг яна бир мисоли — принтерлар ва улар учун сиёҳ.
  • Тескари устара ва пичоқ компаниялари арзон нархлардаги қўшимчаларни таклиф қилиш орқали асосий маҳсулотдан фойдаланади. Аппле бу ёндашувни иПод ва иТунес Сторе билан биргаликда ишлатади, Амазон Амазон Киндле учун электрон китобларни сотади.
  • Тескари ким ошди савдоси — бу маҳсулотни сотиш ёки хизмат кўрсатиш ҳуқуқига эга бўлган ким ошди савдоси бўлиб, унда энг паст таклиф эгаси ғалаба қозонади. Фреэланcе веб-сайтлар ушбу моделга мувофиқ ишлайди.
  • Маҳсулотдан-хизматга модели маҳсулотни сотишни эмас, балки ушбу маҳсулотнинг хизмат сифатидаги функсиясини ўз ичига олади. Мисол учун, ИБМ хизмат кўрсатиш модели сифатида дастурий таъминотни тақдим этади, Зипcар эса соатлик автомобил ижарасини беради.
  • Ҳар қандай муаммони ҳал қилишни стандартлаштириш ноёб маҳсулот ўрнига осонлик билан такрорланадиган ва арзон маҳсулот ёки хизматни сотиш имконини беради. Ушбу моделга кўра, Америcан МинутеCлиниc(ингл.) ) .
  • Обуна моделида фойдаланувчи маҳсулот ёки хизматга кириш учун мунтазам равишда белгиланган тўловни тўлайди. Обуна хизматига мисол Нетфлих .
  • Фойдаланувчилар ҳамжамияти моделига асосланган компаниялар ҳам аъзолик тўловлари, ҳам реклама орқали даромад олишлари мумкин. Ушбу тамойилга кўра, АнгелЛист бизнес фаришталари ва стартаплар учун профессионал платформа ишлайди[5][14].
  • Қўшилган қиймат бизнес модели — компания томонидан мавжуд маҳсулотни қўшимча қиймат билан, одатда охирги фойдаланувчиларга янги маҳсулот сифатида сотиш мақсадида ўзгартириши (модификацияси).

Манбалар

  1. ↑ Розеиа Мустафа, Ҳ. Wертҳнер. „Бусинесс Моделс анд Бусинесс Стратегй – Пҳеноменон оф Эхплиcитнесс“ (инглизча). Интернатионал Жоурнал оф Глобал Бусинесс & Cомпетитивенесс (2011-йил 1-январ). 1-июл 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-июн 2015-йил.
  2. ↑ Анна Cодреа‑Радо. „Унтил тҳе 1990с, cомпаниэс дидн’т ҳаве “бусинесс моделс”“ (инглизча). Қуартз (17-апрел 2013-йил). 14-октабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-июн 2015-йил.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Мутаз М. Ал-Дебеи, Рамзи Эл-Ҳаддадеҳ, Давид Ависон. „Дефининг тҳе Бусинесс Модел ин тҳе Неw Wорлд оф Дигитал Бусинесс“ (инглизча). Брунел Университй Лондон (2008). 15-июн 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2015-йил.
  4. ↑ Розеиа Мустафа, Ҳаннес Wертҳнер. „Бусинесс Моделс анд Бусинесс Стратегй – Пҳеноменон оф Эхплиcитнесс“ (инглизча). Интернатионал Жоурнал оф Глобал Бусинесс анд Cомпетитивенесс (2011). 1-июл 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2015-йил.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Андреа Ованс. „Wҳат Ис а Бусинесс Модел?“ (инглизча). Ҳарвард Бусинесс Ревиэw (23-январ 2015-йил). 16-июн 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2015-йил.
  6. ↑ Петер Ф. Друcкер. „Тҳе Тҳеорй оф тҳе Бусинесс“ (инглизча). Ҳарвард Бусинесс Ревиэw (1994). 1-июл 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2015-йил.
  7. ↑ Паул Тиммерс. „Бусинесс Моделс фор Элеcтрониc Маркец“ (инглизча). Жоурнал он Элеcтрониc Маркец (04-1998). 17-май 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-март 2018-йил.
  8. ↑ Майкл Льюис. Новейшая новинка. История Силиконовой долины. М.: Олимп-Бизнес, 2004. ИСБН 5-901028-70-8. 
  9. ↑ Жоан Магретта. „Wҳй бусинесс моделс маттер“ (инглизча). Ҳарвард Бусинесс Ревиэw (05-2002). 2-июл 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2015-йил.
  10. ↑ Алехандер Остерwалдер. „Тҳе бусинесс модел онтологй: а пропоситион ин а десигн сcиэнcе аппроач“ (инглизча). Фаcултй оф Бусинесс анд Эcономиcс оф тҳе Университй оф Лаусанне (2004). 11-май 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2015-йил.
  11. ↑ Александр Остервальдер, Ив Пинье. Построение бизнес-моделей: Настольная книга стратега и новатора. М.: Альпина Паблишер, 2012. ИСБН 978-5-9614-1844-6. 
  12. ↑ Алехандер Остерwалдер. „А Беттер Wай то Тҳинк Абоут Ёур Бусинесс Модел“ (инглизча). Ҳарвард Бусинесс Ревиэw (6-май 2013-йил). 14-июн 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2015-йил.
  13. ↑ Марк W. Жоҳнсон, Cлайтон М. Чристенсен, Ҳеннинг Кагерманн. „Реинвентинг Ёур Бусинесс Модел“ (инглизча). Ҳарвард Бусинесс Ревиэw (12-2008). 2-июл 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июн 2015-йил.
  14. ↑ Марc W. Жоҳнсон. Сеизинг тҳе Wҳите Спаcе: Бусинесс Модел Инноватион фор Гроwтҳ анд Ренеwал. Ҳарвард Бусинесс Пресс, 2010. ИСБН 978-1-4221-2481-9. 

Нашрлар