Ziyosfera

Blekaut

Электр таъминотидаги узилиш (шунингдек, электр қувватининг узилиши, қувватнинг узилиши, электр узилиши) охирги фойдаланувчини электр тармоғи билан таъминланишини йўқотишдир. "Блекаут" асосан бутун бир ҳудудда электр таъминоти узилишини англатади.

Электр тармоғида электр узилишининг кўплаб сабаблари бор. Бундай сабабларга мисол сифатида электр станцияларидаги носозликлар, электр узатиш линиялари, нимстансиялар ёки тарқатиш тизмининг бошқа қисмларининг шикастланиши, қисқа туташув, каскадли носозлик, суғурта ёки ўчирг'ичнинг ишлаши киради.

Атроф-муҳит ва жамоат хавфсизлиги хавф остида бўлган жойларда электр узилишлари айниқса муҳимдир. Касалхоналар, канализация тозалаш иншоотлари ва шахталар каби муассасаларда, одатда, электр қуввати йўқолганда автоматик равишда ишга тушадиган кутиш генераторлари каби захира қувват манбалари бўлади. Телекоммуникация каби бошқа муҳим тизимлар ҳам фавқулодда қувватга эга бўлиши керак. Телефон стансиясининг аккумулятор хонасида одатда захира учун қўрғошин-кислотали батареялар массивлари, шунингдек, узоқ вақт узилишлар пайтида генераторни улаш учун розетка мавжуд.

Турлари

Электр таъминотидаги узилишлар узилиш давомийлиги ва таъсирига кўра уч хил турга бўлинади:

  • Вақтинчалик носозлик — бу одатда электр узатиш линиясидаги носозлик туфайли қувват йўқолиши. Носозлик бартараф этилгач, қувват автоматик равишда тикланади.
  • Қўнғирлаш — бу электр таъминотидаги кучланишнинг пасайиши. „Қўнғирлаш“ атамаси кучланиш пасайганда ёруғлик пайтида юзага келадиган хиралашишдан келиб чиқади.
  • Ўчириш — бу ҳудудда тўлиқ қувват йўқотилиши ва юзага келиши мумкин бўлган электр узилишларининг энг оғир шаклидир. Электр стансияларининг ишдан чиқиши ёки ишдан чиқишига олиб келадиган ўчиришларни тезда бартараф этиш айниқса қийин. Электр тармоғининг конфигурациясига қараб, узилишлар бир неча дақиқадан бир неча ҳафтагача давом этиши мумкин.

Электр таъминоти узилишидан Энергия тизимларини ҳимоялаш

Электр таъминоти тармоқларида тармоқ компонентларини ҳаддан ташқари юкламаслик учун электр энергияси ишлаб чиқариш ва электр юки (талаб) ҳар сонияда тенг бўлиши керак, чунки бу уларга жиддий зарар етказиши мумкин. Ҳимоя ўрни ва сигорталар автоматик равишда ортиқча юкларни аниқлаш ва шикастланиш хавфи остида бўлган контактларнинг олиб ташлаш учун ишлатилади.

Муайян шароитларда тармоқ компонентининг ёпилиши тармоқнинг қўшни сегментларида оқим ўзгаришига олиб келиши мумкин, бу эса тармоқнинг катта қисмининг каскадли ишдан чиқишига олиб келади. Бу бино, блок, бутун шаҳар, бутун электр тармоғигача бўлиши мумкин.

Замонавий энергия тизимлари бундай каскадли носозликларга чидамли, аммо бу муқаррар бўлиши мумкин. Бундан ташқари, камдан-кам учрайдиган кенг кўламли носозликларнинг олдини олишнинг қисқа муддатли иқтисодий фойдаси йўқлиги сабабли, тадқиқотчилар вақт ўтиши билан тармоқнинг чидамлилигини йўқотиш тенденцияси мавжудлигидан хавотир билдирдилар, бу фақат йирик носозлик содир бўлгандан кейин тузатилади. 2003-йил нашрида Каррерас ва ҳаммуаллифлар кичик узилишлар эҳтимолини камайтириш фақат каттароқ бўлиш эҳтимолини оширишини таъкидладилар.[1] Бундай ҳолда, индивидуал мижозни хурсанд қилишнинг қисқа муддатли иқтисодий фойдаси кенг миқёсли ўчиришлар эҳтимолини оширади.

АҚСҲ Сенатининг Энергетика ва табиий ресурслар қўмитаси 2018-йил октабр ойида „блекаут“ни, бутун тизим бўйлаб электр қуввати йўқолганидан кейин электр энергиясини қайта тиклаш жараёнини ўрганиш бўйича тинглов ўтказди. Эшитишнинг мақсади Конгрессга электр тармоғи шикастланган тақдирда электр энергияси саноатида захира режалари нима эканлигини билиб олиш эди. Электр тармоғига таҳдидлар орасида киберҳужумлар, қуёш бўронлари ва оғир об-ҳаво ва бошқалар киради. Мисол учун, „2003-йилги шимолий-шарқий блекаут“ ўсиб чиққан дарахтлар юқори кучланишли электр узатиш линияларига тегиши натижасида юзага келган. АҚШ ва Канадада 55 миллионга яқин одам электр энергиясидан маҳрум бўлди ва уни қайта тиклаш тахминан 6 миллиард долларга тушди.[2]

Компютер тизимларини электр узилишларидан ҳимоя қилиш

Мантиқий схемаларни ўз ичига олган компютер тизимлари ва бошқа электрон қурилмалар тўсатдан қувват йўқолиши натижасида келиб чиқиши мумкин бўлган маълумотлар йўқолиши ёки аппарат шикастланишига мойил. Буларга маълумотлар тармоғи ускуналари, видео проекторлар, сигнализация тизимлари ва компютерлар киради. Компютер тизимларини бундан ҳимоя қилиш учун узлуксиз қувват манбаи ёки „УПС“ дан фойдаланиш, агар асосий қувват манбаи қисқа вақт ичида ишламай қолса, доимий электр оқимини таъминлаши мумкин. Электр қуввати тикланганда аппаратга зарар етказиши мумкин бўлган кучланишдан ҳимоя қилиш учун ортиқча кучланишни ўзлаштирадиган кучланиш ҳимоячиси деб аталадиган махсус қурилмадан фойдаланиш мумкин.

Кенг майдондаги узилишдан кейин қувватни тиклаш

Кенг ҳудуддаги узилишдан кейин электр энергиясини тиклаш қийин бўлиши мумкин, чунки электр станцияларини онлайн режимга қайтариш керак. Одатда, бу тармоқнинг қолган қисмидан келадиган қувват ёрдамида амалга оширилади. Тармоқ қуввати умуман йўқ бўлганда, электр тармоғини ишга тушириш учун қора ишга туширишни амалга ошириш керак. Буни амалга ошириш воситалари кўп жиҳатдан маҳаллий шароитга ва операцион сиёсатга боғлиқ бўлади, лекин одатда узатиш хизматлари маҳаллийлаштирилган „қувват оролларини“ ўрнатадилар, улар кейинчалик аста-секин бирлаштирилади.

Электр частотасини юмшатиш

Критик нуқта яқинидаги каскадли носозликларни иқтисодий жиҳатдан мумкин бўлган тарзда юмшатишга уринишнинг оқибатлари кўпинча фойдали эмас ва кўпинча зарарли бўлиши мумкин. ОПА ўчириш модели ёрдамида учта юмшатиш усули синовдан ўтказилди:[1]

  • Каскадли ўчиришларни келтириб чиқарадиган критик носозликлар сонини кўпайтириш — Кичикроқ ўчиришлар частотасини камайтириш
  • Критик соннинг ортиб бориши ва чизиқларнинг максимал юкланишининг комбинацияси — ўчиришнинг иккала ўлчамига сезиларли таъсир кўрсатмаслиги кўрсатилган. Натижада ўчириш частотасининг бироз қисқариши сарфланган харажатларга арзимайди.
  • Тармоқ учун мавжуд бўлган ортиқча қувватни оширинг — Кичикроқ ўчиришлар частотасини камайтириш, лекин каттароқ ўчиришларни частотасини ошириш учун кўрсатилган.

А. Э. Моттер томонидан фақат маҳаллий маълумотлардан фойдаланган ҳолда катта каскадли носозликларни (ўчиришлар) назорат қилиш учун тармоққа асосланган мураккаб модел таклиф қилинган.[3]

2015-йилда электр таъминотидаги узилишлар таъсирини камайтириш учун таклиф қилинган эчимлардан бири М. С. Солиҳ.[4]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Cаррерас, Б.А; Лйнч; В. Э; Неwман; Д. Э; Добсон; И (2003). „Блаcкоут Митигатион Ассесмент ин Поwер Трансмиссион Сйстемс“
  2. ↑ Ковалески, Даве (2018) Даилй Энергй Инсидер
  3. ↑ Добсон, И. Чен, Ж. Тҳорп, Ж. Cаррерас, Б. Неwман „35тҳ Аннуал Ҳаwаии Интернатиона Cонференcе он Сйстем Сcиэнсес“ Биг Исланд Ҳаwаии 2002-2003
  4. ↑ М. С. Салеҳ, А. Эса, Й. Мҳанди, Й. Моҳамед (2015) Интернатионал Cонференcе он Смарт Грид анд Cлеан Энергй Течнологиэс

Ҳаволалар

„Блекаут“ 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi