Ziyosfera

Blindfold chess

Филидор ко'зи бог'ланган ҳолда шахмат ўйнамоқда

Кўзлар боғланган ҳолда шахмат ўйнаш услуби, ўйинчилар доналарнинг ҳолатини кўрмайдиган ва уларга тегмайдиган шахмат ўйини туридир. Бу ўйинчиларни бўлакларнинг позицияларининг ақлий моделини сақлашга мажбур қилади. Ҳаракатлар маълум бир белгилар тизими орқали билдирилади.

Ушбу шахмат тури асрлар давомида мўжизавий деб ҳисобланган, аммо ҳозирда бир вақтнинг ўзида бир нечта ўйинни кузатиб борадиган одамлар эътироф этилмоқда.[1] Бир вақтнинг ўзида кўр-кўрона ўйнашда воситачи одатда ўйинчилар ўртасидаги ҳаракатларни бир-бирига етказиб туради.

Яқин ўтмишда

Кўзи боғланган ҳолда шахмат ўйнаш биринчи марта шахмат тарихида жуда эрта ўйналган, эҳтимол биринчи ўйинни Яқин Шарқда Саид бин Жубайр – 665-714) ўйнаган.  Европада шахматнинг ушбу тури кучсизроқ рақибга дуч келганда ҳатто шахмат устасининг ҳам қобилиятларини чеклаш ёки шунчаки ўзининг юқори қобилиятларини намойиш қилиш воситаси сифатида машҳур бўлди.

Морфи ко'зи бог'ланган ҳолда шахмат о'йнамоқда

ҲЖР Мюррей ўзининг „ Шахмат тарихи“ китобида кўринмас шахматнинг яна бир турини қайд этган.Унда Ўрта осиёлик икки чавандоз от минган ҳолда, доска ёки дона ишлатмасдан шахмат юришларини оғзаки айтган ҳолда шахмат ўйнаётганликлари тасвирланган.[2]

Европада биринчимаротаба кўзни боғлаб ўйнаш 1266-йилда Флоренсияда бўлиб ўтган[1] 1783-йилда буюк франсуз ўйинчиси Андрé Даниcан Пҳилидор бир вақтнинг ўзида учта ўйин ўйнаш қобилиятини катта муваффақият билан намойиш этди, газеталар унинг ютуғини таъкидлаб, тунда ухлашда қийналаётган пайтда ётоқда тахтани тасаввур қилишни ўргатди.

Пол Морфи 1858-йилда Парижда саккизта энг кучли ўйинчига қарши курашади ва ажойиб натижа билан олтита ғалаба ва иккита дуранг қайд этди. Ушбу шахматнинг бошқа дастлабки усталари Луи Полсен, Жозеф Генри Блекберн (бир вақтнинг ўзида 16 тагача ўйинда кўзини боғлаб ўйнаган) ва биринчи жаҳон чемпиони Вилгелм Штайниц эди, у 1867-йилда Дандида бир вақтнинг ўзида олтита ўйинда иштирок этиб, учтасида ғалаба қозониб, учта дуранг қайд этган. Бу шахмат усталари томонидан яхши даромад манбаи сифатида кўрилган. 1870-йилларда кўзи беркитилган ҳолда шахмат ўйнагани билан машҳур бўлган биринчи аёл футболчилардан бири Эллен Гилбертдир .[3]

Вақт ўтиши билан шахматнинг ушбу турида янги-янги рекордлар қайд этила бошлади. 1900-йилда Гарри Нелсон Пиллсбери Филаделфияда бир вақтнинг ўзида 20 та ўйин ўтказди; Бир вақтнинг ўзида 15 та шахмат ва 15 та шашка ўйинини ўйнашга уриниб кўриб рекордни янгилади. Чехословакиялик футболчи Ричард Рети ва россиялик жаҳон чемпиони Александр Алекхине рекордни сезиларли даражада оширди.

20-аср тарихи

1924-йилда Ню-Ёркдаги Аламаc меҳмонхонасида Алекҳине жуда кучли рақибларга (Исаак Кашдан ва Ҳерманн Штайнер) қарши бир вақтнинг ўзида 26 та кўзи боғланган ҳолда ўйин ўтказди, 16 ғалаба, 5 мағлубият ва 5 дуранг натижа қайд этди. Бу, эҳтимол, ўша пайтдаги кўрсатилган натижаларнинг энг кучлиси эди. Кейинги йилнинг феврал ойида Парижда у ҳар бири тўрт ўйинчидан иборат 28 жамоа билан тўқнаш келди, 22 ғалаба, 3 мағлубият ва 3 дуранг билан ажойиб натижага эришди. Ўша йили Рети Сан-Паулуда бир вақтнинг ўзида 29 ўйинчи билан ўйнаб, бу рекордни янгилади ва воқеадан кейин портфелини ташлаб кетганидан кейин хотираси ёмонлиги ҳақида фикр билдирди.

1934-йил 16-июлда Чикагода Алекхине 32 та ўйин ўтказиб,[4] 19 ғалаба, 4 мағлубият ва 9 дуранг билан янги жаҳон рекордини ўрнатди. Эдвард Ласкер ушбу тадбирга ҳакамлик қилди.

20-асрнинг қолган қисмида сақланиб қолган умумеътироф этилган жаҳон рекордини 1937-йил 20-сентябрда Эдинбургда кўзи боғланган ҳолда бир вақтнинг ўзида 34 та шахмат ўйинини ўйнаган Жорж Колтановски ўрнатган. У 13 соат давомида 24 ўйинда ғалаба қозонган ва 10 та ўйинда мағлуб бўлган. Рекорд Гиннеснинг рекордлар китобига киритилди.[1] Кейинчалик Мигел Наждорф ҳам, Янос Флесч ҳам бу рекордни янгилаганликларини даъво қилишди, аммо уларнинг ҳаракатлари Колтановскиники каби тўғри назорат қилинмади. Наждорфнинг Аргентинанинг Росарио шаҳридаги биринчи рекорди 40 рақибга қарши бўлиб, 36 ғалаба, 1 дуранг ва 3 мағлубият қайд этган.[5] 1947-йилда Сан-Паулуда 39 ғалаба, 4 дуранг ва 2 мағлубият қайд этган ҳолда 45 та рақибга қарши ўйин ўтказди.[6] Гиннеснинг рекордлар китоби Наждорфнинг рекордини тан олмайди, чунки у гўё ҳисоблар жадвалига кириш имконига эга бўлган ва ҳар бир тахтада бир нечта рақиблар бўлган.[1] Колтановски шундай шароитда 100 та ўйинни бошқариши мумкинлигини айтди.[7] Бироқ, Наждорфнинг рекорди бошқа манбалар томонидан қонуний деб ҳисобланади.[8] Венгриялик Янош Флеш 1960-йилда Будапештда 52 та рақиб ўйнаб, 31 ғалаба, 3 дуранг ва 18 мағлубият билан бу рекордни янгилаганини даъво қилди. Бироқ, бу рекорд уриниш Флесчга давом этаётган ўйинлар натижаларини оғзаки санаб ўтишга рухсат берилганлиги туфайли бироз пасайиб кетди. Бундан ташқари, у жуда қисқа вақт ичида, тахминан беш соат давомида бўлиб ўтди ва кўплаб қисқа ўйинларни ўз ичига олди.[7]

Яна бир шу соҳадаги рекорд 1960-йилда Сан-Франсискода Колтановски томонидан ўрнатилди, у бир ҳаракатни 10 сония ичида амалга ошириш орқали 56 та кетма-кет ўйин ўйнади. Кўргазма 50 ғалаба ва 6 мағлубият билан 9 соат давом этди.[9]

21-асрнинг 24 соатлик кўзни боғлаб ўйналган шахмат рекордлари

Янги Европа рекорди 2010-йил ноябр ойида Германиянинг Сонтҳеим шаҳрида 35 та рақибга қарши ўйнаган германиялик Марк Ланг томонидан 23 соат давомида 19 ғалаба, 13 дуранг ва 3 мағлубият билан ўрнатилди.[10]

Бир йил ўтиб Ланг 2011-йил ноябр ойида Сонтҳеимда яна бир бор 46 рақиб билан бир вақтда ва кўзлари боғланган ҳолда, 25 ғалаба, 19 дуранг ва 2 мағлубият билан жаҳон рекордини яхшилади.[10][11]

2016-йилнинг 3-декабр куни ўзбекистонлик шахматчи Тимур Гареев 48 та рақиб билан кўзида боғич ва велосипедда ўтирган ҳолда ўйнади ва натижада 35 ғалаба, 7 дуранг ва 6 мағлубият қайд этилди.[12]

Соғлиқ билан боғлиқ муаммолари

Кўп манбаларда ушбу услуб шахмат ўйнаш қобилиятини кучайтириш усули сифатида тавсия этилган бўлса-да, СССРда 1930-йилда бир вақтнинг ўзида кўзлар боғланган ҳолда ўйналадиган шахмат ўйинлари ташкил этиш расман тақиқланган, чунки улар соғлиқ учун хавфли ҳисобланади.[1] Михаил Ботвинникнинг маълум қилишича бу турдаги ойин оддий шахматга нисбатан ўйинчини жуда толиқтиради[1][1]

Психология

Ғайриоддий визуал-фазовий қобилият ва кучли хотирани талаб қилишини ҳисобга олсак, шахматнинг бу тури 1893-йилда Алфред Бинетнинг тадқиқотларидан бошлаб, 1965-йилда шахмат гроссмейстери ва психоаналитик Рубен Финенинг ишини давом эттириб, психологияда катта изланишларга олиб келди. ва 20-асрнинг охирида ушбу шахмат тури психологияси бўйича тажрибаларни тавсифловчи бир нечта илмий мақолалар билан якунланди.[13] Умуман олганда, ушбу тадқиқот шуни кўрсатадики, кўзлари боғланган шахматчиларнинг ҳал қилувчи фазилатлари уларнинг эгаллаган билимлари ва онгда визуал-фазовий операцияларни амалга ошириш қобилиятидир.

Замонавий ҳолат

Бугунги кунда йил давомида ўтказиладиганшу каби шахмат турнирлари мавжуд бўлиб, энг юқори даражадаги тадбир 2011-йилгача Монте-Карлода ўтказилган Мелодй Амбер турнири эди. Замонавий ўйинчилардан Владимир Крамник, Вишванатан Ананд, Алексей Широв ва Александр Морозевич 1996 ва 2007 йиллардаги Амбер турнирларининг муқобил ғолиблари бўлган кўзи боғлиқ ҳолда ўйналадиган шахматда айниқса кучли эканликларини исботладилар. Ўшандан бери Левон Аронян уч марта Амберни ютган ва 2012-йилги СпортАccорд Wорлд Минд Гамес мусобақасида кўзи беркитилга ҳолда шахмат ўйнаш бўйича ғалаба қозонган.

2009-йилда Элиот Херст ва Жон Кноттнинг “ Тарих'','' Психология'', ''Техникалар'', ''Чемпионлар'', ''Жаҳон рекордлари'' ва ''Муҳим ўйинлар ” каби китоблари нашр этилди. У АҚШ шахмат федерацияси, Америка шахмат журналистлари ва УС Чесс Труст ҳомийлигида 2009-йилнинг энг яхши шахмат китоби учун Фред Крамер мукофоти совриндори бўлди.

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 „Тҳе Элите Меэт ин Монте Cарло“. ЧессБасе (2003-йил 15-март). Қаралди: 11-апрел 2008-йил.
  2. ↑ А Ҳисторй оф Чесс
  3. ↑ Тҳе Қуээн оф Чесс.
  4. ↑ Тҳе Wорлд оф Чесс, бй Антҳонй Саидй анд Норман Лессинг, 1974, п. 22. Тҳис соурcе гивес тҳе дате ас онлй „1933“ анд но индиcатион оф тҳе нумбер оф гамес wон/драwн/лост.
  5. ↑ „Перлас Ажедреcíстиcас - Чристиан Сáнчез“ (17-июл 2008-йил). 2008-йил 17-июлда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ „Чесс Нотес бй Эдwард Wинтер“. Чесшисторй.cом.
  7. ↑ 7,0 7,1 Лаwтон, Геофф. Тонй Милес:Ит'с Онлй Ме. Бацфорд, 2003. ИСБН 0-7134-8809-3. 
  8. ↑ Ҳеарст, Элиот. Блиндфолд Чесс: ҳисторй, псйчологй, течниқуэс, чампионс, wорлд реcордс анд импортант гамес. МcФарланд & Cомпанй, 2009. 
  9. ↑ Ҳоопер, Давид. Охфорд Cомпанион То Чесс. Охфорд Университй Пресс, 1996. ИСБН 0-19-280049-3. 
  10. ↑ 10,0 10,1 „Блиндсимултан.де“. 26-январ 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-июн 2022-йил.
  11. ↑ „- Марc Ланг cатчес тҳе эе бй бреакинг wорлд блиндфолд реcорд“. Чессдаилйнеwс.cом (31-декабр 2011-йил). 2022-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-октябр.
  12. ↑ „Тимур Гареев бреакс блиндфолд реcорд“. Эн.чессбасе.cом (5-декабр 2016-йил).
  13. ↑ Cампителли, Гуиллермо; Гобет, Фернанд (2005-йил январ). „Тҳе минд'с эе ин блиндфолд чесс“ (ПДФ). Эуропеан Жоурнал оф Cогнитиве Псйчологй. 17-жилд, № 1. 23–45-бет. дои:10.1080/09541440340000349. 2017-08-13да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2019-02-15. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам) 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi