Boburiylar davlati janglari

Boburiylar imperiyasi mavjud bo‘lgan butun davr mobaynida ko‘plab janglar bo‘lib o‘tdi. Markaziy Osiyoning boshqa qo‘shinlari singari, Bobur qo‘shini ham asosan otliq askarlardan tashkil topgan edi. Harbiy amaldorlarning martabasi va maoshi ularning tasarrufidagi otlar soniga qarab belgilangan. Bobur qo‘shini kichik bo‘lib, Markaziy Osiyodagi Temuriylar harbiy an’analarini davom ettirgan edi[1]. Bobur poroxli qurollarga asoslangan urush tizimini joriy etmagan, aksincha, otliq kamonchilarga tayangan[2]. Bobur asos solgan imperiya uzoq yashamadi va Humoyunning quvib chiqarilishi bilan barham topdi. Biroq Akbar tomonidan 1556-yilda asos solingan Boburiylar imperiyasi ancha barqaror va uzoq umr ko‘rdi[3]. Boburiylar dastlab ko‘chmanchi tamaddun vakillari bo‘lgan bo‘lsalar-da, vaqt o‘tishi bilan o‘troq hayot tarziga o‘tdilar[4].

Boburiylar qo‘shinlari yuqori darajadagi intizomi va turli xalqlar vakillaridan tashkil topgani bilan ajralib turgan[5]. Ular Janubiy Osiyoning shimoliy va markaziy qismlarining deyarli barchasini o‘z tasarrufiga olgan edilar[6]. Harbiy hukmronliklari eng yuqori cho‘qqiga chiqqan davrda ularning raqiblari kamdan-kam hollarda ochiq maydonda yuzma-yuz jang qilishga jur’at etganlar. Maratxa konfederatsiyasi, Ahmadnagar sultonliklari[7]:38 va Rojput qirolliklari odatda Boburiylarning shaharlari hamda harbiy qarorgohlariga qarshi kurashda ojiz edilar[8]. Shu sababli ular, odatda, partizanlar urushi yoki Fabian strategiyasiga murojaat qilganlar[9]:56. Avrangzeb hukmronligi davrida ham Boburiylar qo‘shini turli xalqlar vakillaridan tashkil topgan bo‘lib, uning saflarida Turandan kelganlar (Markaziy osiyoliklar), forslar, afg‘onlar va mahalliy hindlar xizmat qilgan[10].

Boburdan Humoyungacha bo‘lgan davr

1520-yilda Bobur Panjobning g‘arbiy hududlariga bosqin uyushtirdi va 1524-yilga kelib Lohurni bo‘ysundirdi[11]. U Birinchi Panipat jangida qo‘shinining asosiy jangovar tizimiga asos soldi. Bu jangda Bobur Tulug‘ma usulini qo‘llab, Ibrohim Lo‘diy qo‘shinini qurshab oldi va uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘plardan o‘qqa tutiladigan holatga keltirdi. Natijada dushmanning jangovar fillari vahimaga tushdi[12]. Chanderi jangida esa rojputlar ustidan yakuniy g‘alabasini qo‘lga kiritdi[13][14]. 1527-yilda Bobur Xanva jangida yana mushaklardan foydalandi. Bu jangda u Mevar hukmdori Rana Sangram Singh va boshqa mahalliy hukmdorlar ittifoqini mag‘lub etdi. 1529-yilda esa afg‘on qarshilik kuchlarining qoldiqlariga qarshi Gaghara jangida g‘alaba qozondi[11].

Boburning vorisi Humoyun hukmronligi Shershoh boshchiligidagi Sur imperiyasi bilan kechgan to‘qnashuvlar bilan tavsiflanadi. Taxtini mustahkamlab olgach, Humoyun Ahmadshoh tahdidini bartaraf etdi hamda Gujarat, Malva, Champaner va ulkan Mandu qal’asini o‘z imperiyasiga qo‘shib oldi[15]. Dastlab Agrada qolib, Boburiylarning harbiy tashkiloti va boshqaruv tizimini kuzatgan Shershoh Boburiylar imperiyasining harbiy tizimi qanday faoliyat yuritishini qayd etgan[16][17]. Shershoh do‘sti bilan suhbatda shunday degan:

Agar omad va baxt menga yor bo‘lsa, tez orada Boburiylarni Hindistondan quvib chiqaraman. Zero, Boburiylar jangda yoki yakkama-yakka olishuvda afg‘onlardan ustun emaslar. Biroq afg‘onlar o‘zaro nizolar tufayli Hind imperiyasini qo‘ldan boy berdilar. Boburiylar orasida bo‘lganim va ularning jangdagi xatti-harakatlarini bilganim sababli shuni angladimki, ularda na tartib, na intizom bor. Ularning hukmdorlari esa nasl-nasabi va mavqeyiga mag‘rurlanib, davlat boshqaruvini shaxsan nazorat qilmaydilar, davlatning barcha ishlari va yumushlarini zodagonlar hamda vazirlarga topshiradilar va ularning so‘zlari hamda ishlariga to‘liq ishonadilar. Bu amaldorlar askar, dehqon yoki isyonkor zamindor bilan bog‘liq har qanday ishda o‘z manfaatlarini ko‘zlab, poraxo‘rlik bilan ish tutadilar[18].

1535-yilda Humoyun Gujarat sultoni portugallar yordamida Bayanadagi Boburiylar hududlariga hujum qilishni rejalashtirayotganidan xabar topdi. Shundan so‘ng Humoyun qo‘shin to‘plab, Bahodirshohga qarshi yurish boshladi[19]:107. Biroq Humoyun hujumni davom ettirish o‘rniga yurishni to‘xtatib, o‘z mavqeyini mustahkamlash bilan cheklandi. Bu orada sulton Bahodirshoh qochib, portugallar panohiga o‘tdi[20]. Humoyun Gujaratga yurish boshlaganidan ko‘p o‘tmay, Shershoh Boburiylardan Agrani tortib olish uchun qulay fursat yuzaga kelganini angladi[19]:107. Sharqda Mahmud Lo‘diy boshchiligidagi afg‘onlar tahdidi kuchaygani sababli,[21] Humoyun 1532-yilda Dadra jangida ularning qo‘shinini mag‘lub etdi. O‘sha yilning sentabr oyida esa Shershoh nazoratidagi Chunar qal’asini qamal qildi. Qamal to‘rt oydan ortiq davom etgan bo‘lsa-da, natija bermadi. Sher Shoh Chunar ustidan nazoratni saqlab qolish sharti bilan Boburiylarga sadoqat bildirishni taklif qildi va o‘g‘illaridan birini garov sifatida yubordi. Humoyun bu taklifni qabul qilib, 1532-yil dekabrida qamalni to‘xtatdi va Gujarat sultonligi hukmdori Bahodirshoh tahdidi kuchaygani sababli Agraga qaytdi. U qo‘shinini bo‘lib yuborishdan bosh tortdi, chunki bu o‘z harbiy qudratini zaiflashtiradi, deb hisoblardi[22][23][24].

 
Shershoh hukmronligi davrida eng katta hududga ega bo‘lgan Sur imperiyasining xaritasi (1538/1540–1545)[25]

Bengaliya sultonligi bilan munosabatlarning keskinlashuvi uning hukmdorini Humoyundan yordam so‘rashga undadi. Bunga javoban Humoyun 1537-yil iyulida Boburiylar qo‘shinini safarbar etib, Chunar tomon yurish boshladi. Humoyun 1537-yil noyabrida qal’aga yetib kelib, uni qamal qildi. Qamal olti oydan ortiq davom etdi va Rumi Xonning shaharni egallashga urinishlariga qaramay, qal’a oxir-oqibat taslim bo‘ldi. Shundan so‘ng Shershoh Bengaliyaga ikkinchi bor bostirib kirdi va 1538-yil mart oyida Rohtasgarhni egalladi. U bu qal’adan afg‘on oilalarini joylashtirish hamda urushda qo‘lga kiritilgan o‘ljalarni saqlash uchun foydalandi. Rohtasgarhdagi g‘alabasidan keyin Shershoh Gaudani qamal qildi. 1538-yil aprelida shahar afg‘on qo‘shinlari tomonidan egallandi[26][21][27]. Ushbu g‘alabalardan so‘ng Shershoh ilk bor toj kiydi[28][29]. Humoyun Bengaliyani dushman davlat qo‘lida qoldirishni istamadi[30][31]. Shu sababli u Shershohga qarshi Bengaliyaga yurish boshladi. Biroq noqulay ob-havo sharoiti yurishni qiyinlashtirdi: yog‘ingarchilik tufayli Patna va Monghyr oralig‘ida Humoyunning yuklari yo‘qotildi[32]. Nihoyat, Humoyun 1538-yil 8-sentabrda Gaudaga yetib keldi va hech qanday qarshilikka uchramasdan shaharni egalladi[21]. Humoyun bir necha oy Gaurda qolib ketdi. Noqulay ob-havo tufayli u yerdan chiqib keta olmagan Humoyun shu vaqt davomida shaharda tartibni tiklash bilan shug‘ullandi.

Shu bilan bir vaqtda Shershoh Boburiylar hududining ichkarisiga chuqur kirib bordi. U Bihar va Varanasini egalladi, Chunar ustidan nazoratni qayta tikladi hamda afg‘on qo‘shinining boshqa qismlari bilan Jaunpurni qamal qildi. Uning qo‘shinlari Kannaujgacha yetib bordi[31].

1539-yil 26-iyunda Humoyun Shershohga qarshi 200 000 kishilik qo‘shin bilan maydonga chiqdi[33]. Humoyun Karmanasa daryosidan o‘tdi. Bu hududda uning qo‘shini afg‘onlar hujumiga nisbatan zaif holatda edi. Vaziyatning noqulayligini anglagan Shershoh Chausa jangida Humoyun boshchiligidagi qo‘shinga hujum qildi. Afg‘onlar Boburiylar qo‘shinini kutilmaganda bosib, uni tor-mor etdilar. Humoyun o‘z jonini saqlab qochishga muvaffaq bo‘ldi, biroq Boburiylar 7 000 nafardan ortiq askarini, jumladan, ko‘plab nufuzli zodagonlarini yo‘qotdilar[34][35][36].

Mag‘lubiyatdan so‘ng Humoyun Agraga qaytdi va ukasi Hindal Mirzo keltirib chiqargan tartibsizliklardan keyin shaharda osoyishtalikni tikladi. Shundan so‘ng Humoyun katta qo‘shin to‘plab, 40 000 askar bilan yurish boshladi. Shershoh esa 15 000 kishilik qo‘shin jamladi. Humoyun Shershoh bilan Kannauj yaqinida to‘qnashdi. Ikki qo‘shin Gang daryosining ikki qirg‘og‘ida bir-biriga qarama-qarshi joylashdi. Humoyun daryodan o‘tib, kichik to‘qnashuvlarni boshladi. Jang davomida ko‘plab zodagonlar tanib qolmaslik uchun o‘zlarining martaba va mansab belgilarini yashirdilar, ko‘pchilik esa jang maydonidan qochib ketdi. Boburiylar qo‘shini mag‘lubiyatga uchradi, Humoyun esa Sindhga qochdi. Ushbu g‘alabadan so‘ng Shershoh 1540-yil 17-mayda Shimoliy Hindiston imperatori sifatida ikkinchi bor toj kiydi[37][38][39].

Shershohning vorisi Islomshoh 1554-yilda vafot etganidan so‘ng, Humoyun Safaviylar yordami bilan katta qo‘shin to‘pladi. Qo‘shinning mutlaq ko‘pchiligi shialardan iborat edi. Shayx Ahmad Humoyunga shunday degan edi: „Shohim, qo‘shiningizning barchasi rofiziylar ekanini ko‘rib turibman... Askarlariyingizning ismlari ham hamma joyda shunday. Ularning barchasi Yor Ali, Kashfiy Ali yoki Haydar Ali deb atalishini ko‘ryapman, boshqa sahobalar nomi bilan atalgan birorta kishini uchratmadim“[40].

Humoyun qo‘shin qo‘mondonligini Bayramxonga topshirdi. U qo‘shinni deyarli hech qanday qarshilikka uchramasdan Panjob orqali olib o‘tdi. Uning yagona yirik jangi Sirhindda Sikandar Shoh Suriyga qarshi bo‘lib o‘tdi. Bayramxon dastlab dushman bilan ochiq jangga kirishdi, biroq keyin go‘yoki qo‘rqqandek tezda chekinishga tushdi. Dushman uning ortidan quvib kelganida, oldindan tayyorlangan mudofaa istehkomlariga duch keldi va butunlay tor-mor etildi. 1555-yil 22-iyunda bo‘lib o‘tgan Sirhind jangida Sikandar Shoh Suriy qo‘shinlari qat’iy mag‘lubiyatga uchradi va Boburiylar imperiyasi qayta tiklandi[41]. Sirhinddagi g‘alabadan so‘ng ko‘plab shahar va qishloqlar poytaxt tomon yo‘l olgan qo‘shinni xursandchilik bilan kutib oldi. 1555-yil 23-iyulda Humoyun Dehlida yana bir bor Bobur taxtiga o‘tirdi[42].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Rachel Dwyer. Key Concepts in Modern Indian Studies. NYU Press, 2016. ISBN 978-1-4798-4869-0. 
  2. ↑ Roy 2015, ss. 65–66.
  3. ↑ Sita Ram Goel. The Story of Islamic Imperialism in India, 1994. 
  4. ↑ The Indian Ocean in the Making of Early Modern India, Illustrated, Routledge, 2016 — 194-bet. ISBN 978-1351997454. Qaraldi: 2024-yil 19-iyul. „...Mughal army shed most of its post-nomadic..“ 
  5. ↑ Melo 2022, s. 54.
  6. ↑ Manjeet S. Pardesi (2017)
  7. ↑ The State at War in South Asia Studies in War, Society, and the Military (En). Ohio State University; University of Nebraska–Lincoln, 2005 — 47-bet. Qaraldi: 2024-yil 13-mart. „Stephen Rosen's calculations show that even the most conservative figures for Indian soldiers per capita are at least as high as those for Europe at the end of the Thirty Years' War (1650), that is, 550,000, or 0.5 percent of a population of some 105 million (Europe west of the Urals, including Scandinavia, Britain, European Russia, Spain, and the Balkans). He also states that the actual numbers may be closer to ten times the incidence of soldiers per captain Europe during that war. Furthermore, in sharp contrast to European states, the Mughals controlled only a small proportion of the total military forces in India. The Ain-i-Akbari gives the empire's total number of soldiers in the 1590s as 4.4 million, which includes local militia, consisting mainly of foot soldiers outside of Mughal control. This represents 3 percent of an estimated population of 135 million in 1600.“ 
  8. ↑ Abdul Sabahuddin & Rajshree Shukla (2003, s. 199)
  9. ↑ Andrew de la Garza (2016, s. 48)
  10. ↑ „DECLINE AND DISINTEGRATION OF THE MUGHAL EMPIRE“ (en). HISTORY MARG (2023-yil 23-oktyabr). Qaraldi: 2026-yil 6-iyul.
  11. ↑ 11,0 11,1 ; Anara TabyshalievaHistory of Civilizations of Central Asia. UNESCO, 1992 — 300-bet. ISBN 978-92-3-103876-1. 
  12. ↑ Chaurasia, Radhey Shyam. History of medieval India : from 1000 A.D. to 1707 A.D.. New Delhi: Atlantic Publ., 2002 — 89–90-bet. ISBN 81-269-0123-3. 
  13. ↑ Chaurasia, Radhey Shyam. History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D. (en). Atlantic Publishers & Dist, 2002. ISBN 978-81-269-0123-4. 
  14. ↑ Sharma, Gopi Nath. Mewar & the Mughal Emperors (1526–1707 A.D.) (en). S.L. Agarwala, 1954. 
  15. ↑ Keay, John. India : A History. London: HarperCollins, 2000 — 298-bet. ISBN 0-00-255717-7. 
  16. ↑ Ali Khan 1925, s. 17-18.
  17. ↑ Mehta 2019, s. 164-165.
  18. ↑ Ali Khan 1925, s. 18-19.
  19. ↑ 19,0 19,1 Muzaffar H. Syed. History of Indian Nation : Medieval India (en). K. K. Publications, 2022. 
  20. ↑ Banerji 1938
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 „Rule of Afghans“. Banglapedia. Qaraldi: 2023-yil 16-avgust.
  22. ↑ Chandra 2007, s. 212-213.
  23. ↑ Ali Khan 1925, s. 33.
  24. ↑ Mehta 2019, s. 167.
  25. ↑ Schwartzberg, Joseph. A Historical Atlas of South Asia. University of Chicago Press, 1978 — 44-bet. ISBN 0-19-506869-6. 
  26. ↑ Mahajan 1968, s. 41.
  27. ↑ Puri & Das 2003, s. 113.
  28. ↑ Jenkins 2015, s. 64.
  29. ↑ Bhattacherje 2009, s. 52.
  30. ↑ Chandra 2007, s. 215-216.
  31. ↑ 31,0 31,1 Mehta 2019, s. 168.
  32. ↑ A New History of India (En). Indian Press, 1942 — 244-bet. Qaraldi: 2024-yil 10-mart. 
  33. ↑ Mahajan, V. D.. History of Medieval India (en). S. Chand Publishing, 2007 — 40-bet. ISBN 978-81-219-0364-6. 
  34. ↑ Ali Khan 1925, s. 34-36.
  35. ↑ Chandra 2007, s. 216-217.
  36. ↑ Mahajan 1968, s. 42.
  37. ↑ Ali Khan 1925, s. 38-41.
  38. ↑ Chandra 2007, s. 217.
  39. ↑ Mehta 2019, s. 169.
  40. ↑ Afzal Husain and Afzal Husan (1981). "LIBERTY AND RESTRAINT—A STUDY OF SHIAISM IN THE MUGIAL NOBILITY". Proceedings of the Indian History Congress 42: 276. https://www.jstor.org/stable/44141140. 
  41. ↑ „Battles for India at Sirhind“ (en-US). Times of India Blog (2018-yil 18-mart). Qaraldi: 2022-yil 25-oktyabr.
  42. ↑ Toler, Pamela D. (February 2011). "An Untimely Death". Calliope 21 (5): 3. https://search-ebscohost-com.libezp.lib.lsu.edu/login.aspx?direct=true&db=mat&AN=57855763&site=eds-live&scope=site.. 

Adabiyotlar

  • Prasad, Beni. History of Jahangir, 2nd, Allahabad: The Indian Press, 1930. 
  • Sarkar, Jadunath (1920), History of Aurangzib: Based on Original Sources, Longmans, Green and Company
  • Roy, Kaushik. War, Culture and Society in Early Modern South Asia, 1740-1849, Volume 3 Asian States and Empires, Taylor & Francis, 2011. ISBN 978-1-136-79087-4. 

& Roy, Kaushik. Military Manpower, Armies and Warfare in South Asia (ebook), Taylor & Francis, October 6, 2015. ISBN 978-1-317-32128-6.