Boqi Muhammadxon: Versiyalar orasidagi farq
UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{ismdoshlar|Boqi}} | |||
{{Davlat arbobi bilgiqutisi | |||
| ismi = Boqi Muhammadxon | |||
| asl ismi = Boqi Muhammadxon ibn Joni Muhammad | |||
| tasvir = | |||
| uzunlik = | |||
| izoh = | |||
| tartib = | |||
| lavozim = [[Buxoro xonligi hukmdori]] | |||
| bayroq = War flag of Khanate of Bukhara.svg | |||
| ismi ostida = | |||
| boshlanish davri = [[1601-yil]] | |||
| tugash davri = [[1605-yil]] | |||
| oʻtmishdoshi = [[Pirmuhammadxon II]] | |||
| vorisi = [[Vali Muhammadxon]] | |||
| lavozimi_2 = [[Samarqand hokimi]] | |||
| bayroq_2 = War flag of Khanate of Bukhara.svg | |||
| boshlanish davri_2= [[1559-yil]] | |||
| tugash davri_2= [[1601-yil]] | |||
| vorisi_2= | |||
| monarx_2= [[Pirmuhammadxon]] | |||
| tugʻilgan paytidagi ismi = | |||
| tugʻilgan sanasi = [[1554-yil]] | |||
| tugʻilgan joyi = [[Buxoro xonligi]] | |||
| vafot sanasi = [[1605-yil]] | |||
| vafot joyi = | |||
| vafot sababi = | |||
| dafn etilgan joyi = | |||
| fuqaroligi = [[Buxoro xonligi]] | |||
| turmush_oʻrtogʻi = | |||
| bolalari = | |||
| ota-onasi = {{plainlist| | |||
* [[Joni Muhammad]] | |||
*[[Zuhrabegim]] | |||
}} | |||
| taʼlim = | |||
}} | |||
'''Boqi Muhammadxon ibn Jonibek Sulton''' (1554-yil, [[Buxoro xonligi]] –1605-yil, Buxoro xonligi) – [[Ashtarxoniylar|ashtarxoniylar sulolasining]] birinchi vakillaridan biri, Buxoro xonligi hukmdori (1601–1605). Davlat arbobi va sarkarda. Oʻzbek hukmdori [[Abdullaxon II|Abdullaxon ibn Iskandarxonning]] (1583–1598) jiyani va uning hukmronligi davrida koʻpgina harbiy yurishlari qoʻmondoni. 1599–1601-yillarda | |||
[[Samarqand shahri|Samarqandda]] hokimi. | |||
Boqi Muhammadxon hukmronligi davrida bir nechta mamlakatlar bilan diplomatik munosabatlar olib borgan. [[Safaviylar davlati|Safaviylarga]] qarshi kurashda [[Usmonli imperiyasi]] bilan ittifoqdosh boʻlgan. [[Xuroson|Xurosonni]] qaytib olish maqsadida safaviylarga qarshi harbiy kurashlar olib borgan. Buxoro xonligiga xavf solgan [[Qozoq xonligi]] qoʻshinlarini mamlakat hududidan chiqarib yuborishga boshchilik qilgan. Boqi Muhammadxon mamlakat shimoliy chegaralarini koʻchmanchi qabilalardan himoya qilib, davlatni tashqi dushmanlardan himoya qilishga ham eʼtiborini qaratgan{{sfn|Cангирова|2017|p=88}}. | |||
Boqi Muhammadxon mamlakatni idora qilish tizimi va soliqlarni tartibga solish, qoʻshinni qayta tashkil qilish kabi qator islohotlar oʻtkazgan, savdo-sotiq, hunarmandchilik, obodonchilik ishlariga katta eʼtibor bergan. | |||
== Kelib chiqishi == | |||
Ashtarxoniylar oʻzbek sulolasining vakillaridan biri boʻlmish Boqi Muhammadxon 1554-yilda tavvalud topgan{{sfn|Cангирова|2018|p=35}}. | |||
Uning shaxsi, tarjimayi holi va ijtimoiy faoliyati, tarixdagi oʻrni fanda yetarlicha oʻrganilmagan<ref name="Ashtarxoniylar">{{YouTube | |||
|id= LgcWe16lz1Y | |||
|logo=1 | |||
|title= Oʻzbekiston tarixi telekanali / „Tarixiy savol“. Buxoro xonligida Ashtarxoniylar davlati tarixi}}</ref>. | |||
Boqi Muhammadxon [[Joni Muhammad]] va [[Zuhrabegim|Zuhrabegimning]] ikkinchi farzandi boʻlgan. | |||
Bir qator tarixiy manbalarda Boqi Muhammadxonning shajarasi quyidagi tarzda keltiriladi: ''Boqi Muhammadxon – Joni Sulton – Yormuhammad – Mangʻishloq Chavaq Sulton – Muhammadxon – Temur Sulton – Qutlugʻxon – Abay – Oʻz Temur – Toʻqay Temur – Joʻjixon – Chingizxon''. Ashtarxoniylarning kelib chiqishi [[Chingiziylar|Chingiziylardan]] [[Joʻjixon|Joʻjixonning]] oʻn uchinchi oʻgʻli [[Toʻqay Temuriy|Toʻqay Temurga]] borib taqaladi{{sfn|Zamonov|2021|p=25}}. | |||
== Taxtga kelishigacha boʻlgan davr == | |||
[[Fayl:AbdullakhanII.jpg|thumb|200px|left|[[Jonibek sulton]]ning nevarasi va [[Iskandarxon]]ning oʻgʻli, [[Shayboniy]] hukmdor [[Abdullaxon II|Abdullaxonning]] tasviri]] | |||
[[Abdullaxon II]] (1583–1598) va [[Abdulmoʻminxon]] (1598) vafotidan keyin, [[Buxoro xonligi]]ga qoʻshni davlatlar hujum qilgan. Saroy amaldorlari va din ulamolari Boqi Muhammadxonning akasi [[Din Muhammad|Din Muhammadxonni]] taxtda koʻtarish uchun [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xurosonga]] chopar yoʻllashadi. Bu davrda Xuroson [[Safaviy]] qizilboshlari hujumi ostida qolgan, aka-uka Din Muhammadxon va Boqi Muhammadxonlar esa ularga qarshi harbiy kurash olib borishar edi. Ushbu mavzu haqida [[Muhammad Yusuf Munshiy|Muhammad Yusuf Munshiyning]] „[[Tarixi Muqimxoniy]]“ asarida keng maʼlumotlar keltirilgan{{sfn|Мухаммад Юсуф Мунши|1956|p=73-74}}. | |||
Din Muhammadxon ukalari Boqi Muhammadxon va Vali Muhammadxonni [[Buxoro]]ga yuboradi. 1599-yili Boqi Muhammadxon [[Hirot|Hirotga]] kelib, shaharni qoʻshini boshchiligida [[Qizilboshlilar|qizilboshlilardan]] himoya qilib, magʻlubiyatga uchraydi. Soʻngra [[Torgi dovoni|Torgi dovonidan]] oʻtib, Buxoroga qaytadi. | |||
Boqi Muhammadxon [[Tavakkalxon]]ga qarshi qilgan harbiy jangidan soʻng Buxoro xonligi hukmdori [[Pirmuhammadxon II|Pirmuhammadxon]] (1598–1601) tomonidan shu yilning oktyabr oyida Samarqandga hokimi etib tayinlaydi{{sfn|Zamonov|2021|p=26}}. | |||
U Samarqad hokimi sifatida Toshkentdagi [[Qozoqlar|qozoq]] qabilalari boshliqlari bilan tinchlik sulhini tuzishga erishadi. Boqi Muhammadxon oʻzining siyosiy maqomini mustahkamlash maqsadida Samarqandning koʻplab amirlarini katta mablagʻ va sovgʻalar evaziga oʻz tomoniga ogʻdirishga muyassar boʻladi. [[Miyonqol|Miyonqolga]] hujum qilganidan soʻng hukmdor Pirmuhammadxon bilan orasi buziladi. | |||
1601-yilning iyunida Samarqanddagi [[Bogʻishamol (Samarqand)|Bogʻi Shamolda]] boʻlib oʻtgan jangda 50 ming qoʻshini bilan, Pirmuhammadxonni yengib, qatl ettiradi. Shu tariqa Buxoro xonligida [[Shayboniylar]] sulolasiga qarindosh boʻlgan [[Ashtarxoniylar |Ashtarxoniylar sulolasi]] hukmronligi davri boshlanadi{{sfn|Toʻrayev|2020|p=157}}. | |||
== Buxoro xonligi hukmdori == | |||
Boqi Muhammadxon 1601-yilda Buxoro xoni sifatida taxtga koʻtariladi. Uning taxtga kelishi bilan bogʻliq maʼlumotlar Muhammad Yusuf Munshiyning „Tarixi Muqimxoniy“ asarida keltirilgan. Boqi Muhammadxon nomiga xutba oʻqiladi. Uning taxtga oʻtirish marosimida qatnashgan ukasi Vali Muhammadxon [[Balx]] hokimi etib tayinlanadi{{sfn|Мухаммад Юсуф Мунши|1956|p=74-75}}. | |||
Baʼzi bir manbalarga koʻra dastlab Boqi Muhammadxonning otasi [[Joni Muhammad]] Buxoro xoni sifatida taxtga koʻtarilgan, uning nomiga xutba oʻqilib, tangalar zarb etilgan (1601–1603). Shuning uchun baʼzan sulolaning nomi joniylar deb ham tilga olinadi. Jonibek Muhammad xon deb eʼtirof etilgan boʻlsada, amalda taxtni Boqi Muhammadxon boshqargan{{sfn|Zamonov|2021|p=28}}. [[Arminiy Vamberi]]ga koʻra Boqi Muhammadxon 7 yil hukmronlik qilgan. U 1599-yildan boshlab Samarqandga hokim boʻlgan. Arminiy Vamberi shunga tayanib uni yetti yil hukmronlik qilgan deb yozgan{{sfn|Арминий Вамбери|2019|p=113}}. | |||
== Oʻzaro urushlar == | |||
Boqi Muhammadxon oʻz hukmronligi davrida xonlik hududi yaxlitligini saqlab qolish va oʻziga qadar oʻtgan xonlar qoʻldan chiqargan yerlarni dushmandan qaytarib olish maqsadida koʻplab harbiy urushlar olib borgan. | |||
Boqi Muhammadxon hukmronligi davrida, shimolda [[qozoq juzlari]], janubda [[Balx]] hududlari va [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xurosonda]] [[Safaviylar]] tomonidan tahdidlar boʻlib turgan. U hukmdor sifatida harbiy faoliyatini dastlab [[Amudaryo]] janubidagi hududlarni egallashdan boshlagan. Balxdagi isyonni bostirib, viloyatga ukasi Vali Muhammadxonni hokim etib tayinlagan{{sfn|Алексеев|2006|p=109}}. | |||
=== Eron bilan oʻzaro harbiy urushlari === | |||
[[Fayl:Shah Abbas I engraving by Dominicus Custos.jpg|thumb|150px|left|Safaviylar shohi – [[Abbos I]] (1587–1629)]] | |||
Safaviylar shohi [[Abbos I]] (1587–1629) Balxni egallash maqsadida va 140 ming kishilik qoʻshini bilan viloyatga yurish qilgan. Dastlab qizilboshlar Andxoʻy qal’asiga hujum qilgan. Qal’a qoʻmondoni Moʻminboyga Jonibek sulton va Boqi Muhammadxonlar yordamga kelishgan. 1602-yil iyul oyida Amudaryo boʻyichagi [[Puli Xataba|Puli Xatabadagi]] jangda qizilboshlilar magʻlubiyatga uchrab, Abbos I va [[Muhammad Salim]] oʻz qoʻshinlari bilan birga Eronga qaytishgan{{sfn|Алексеев|2006|p=105}}. | |||
Boqi Muhammadxon [[Maymana]], [[Shibirgʻon]], [[Andxoʻy tumani|Andxoʻy]], [[Badaxshon]], [[Bagʻlon]], [[Hisor]] kabi hududlarni davlat tasarrufiga qaytargan{{sfn|Эшов Баҳодир|2019|p=60}}. | |||
1603-yilda [[Qunduz (shahar)|Qunduz]]ga harbiy yurish qilgan. Sababi, ushbu hudud [[Qobul]] hokimi [[Muhammad Hakim Badiuzzamon]] tomonidan bosib olingan edi. Boqi Muhammadxon Qunduzni uch oy qamal qilib, 1603-yil 25-martda qoʻlga kiritgan{{sfn|Ражабов|2016|p=60}}. | |||
1604-yilda qozoq xoni [[Keldi Muhammad|Keldimuhammad]] qoʻshinlari Buxoro xonligining shimoliga hujum qilganda Boqi Muhammadxon ularga qarshi chiqib, dushman qoʻshinini mamlakat hududidan quvib yuborgan{{sfn|Zamonov|2021|p=30}}. | |||
== Tashqi siyosati == | |||
Boqi Muhammadxon bir nechta mamlakatlar bilan diplomatik munosabatlar yoʻlga qoʻygan. U asosan [[Eron|Eronga]] qizilboshlariga kurashish maqsadida [[Usmonlilar imperiyasi]] bilan ittifoq tuzib, elchilar almashgan{{sfn|Васильев|2014|p=88}}. | |||
=== Usmonlilar imperiyasi bilan diplomatik aloqalari === | |||
Boqi Muhammadxon 1599–1600-yillarda Usmonlilar sultoni saroyiga elchi yuborib, oʻz maktubida [[Sulton Sulaymon I|sulton Sulaymon]] va [[Baroqxon]], [[Murod III]] va [[Abdullaxon II]] oʻrtasidagi elchilik almashinuvini eslab oʻtgan. Maktubda Boqi Muhammadxon Eron hukmdoriga qarshi harbiy kurashish va Xurosonni qaytarib olish haqida oʻz fikrlarini bildirgan. Maktubda u Usmonlilar sultonidan harbiy koʻmak, shuningdek harbiy toʻplarni soʻragan{{sfn|Cengiz|1976|p=79}}. Usmonlilar devoni mazkur xatni muhokama qilib, va uning tarjimasini sultonga eshittirgan. Devonning vazirlaridan biri Ismishchi Hasan Poshoga Usmonli sultoni [[Mahmud III|Mehmed III]] (1595–1603) uchun maxsus telxis qogʻoz tuzish va maktub mohiyatini ochib berish topshirilgan{{sfn|Васильев|2014|p=88}}. | |||
[[Fayl:Sultan Mehmet III of the Ottoman Empire.jpg|thumb|150px|left|Usmonlilar sultoni – [[Mahmud III|Mehmed III]] (1595–1603)]] | |||
Oʻtgan asrlarda oʻzbek hukmdorlari shialarga qarshi kurashda Usmonlilarga ittifoqdosh boʻlishganligi sababli elchi orqali yuborilgan talab, rad etmasligi kerak boʻlgan. Shuningdek, Usmonlilar Safaviylar bilan munosabatni buzishni istashmas edi. Ammo Usmonli devoni [[Shirvon|Shirvondagi]] beklarbegi Dovudbek orqali 200 [[Arkebuz (arbalet)|arkebuz]] va uchta toʻpni ashtarxoniy hukmdoriga yuborishni taklif qilgan. Usmonli davlati Ashtarxoniylar bilan diplomatik aloqalarni oʻrnatish tarafdori edi. Ammo bu davrda Usmonli hukmdori [[Safaviy]] [[Abbos I]] bilan ham munosabatlar buzilishini istamagan. Mehmed III Boqi Muhammadxonning murojatini qabul qilishga majbur boʻlib, Buxoroga javob maktubi yoʻllagan. Bu davrda Usmonli imperiyasi saroyida boʻlib turgan Venesiya elchisining yozishicha, Usmonli hukmdori Buxoroga qurol yetkazib berganligi sababli, 1603-yilda Usmoniylar va Safaviylar urushi boshlangan. Ammo shoh Abbos I Buxoro xonligiga hujum qilmaganligi sababli, ashtarxoniy hukmdor Boqi Muhammadxon esa Usmonli imperiyasi qurolidan foydalanmagan{{sfn|Васильев|2014|p=88}}. | |||
== Vafoti == | |||
[[Arminiy Vamberi]]ga koʻra Boqi Muhamadxon ogʻir kasallikka chalingan. Atrofidagilari uni faqat [[Shayx Xoʻja Olim Azizon]] tuzatishiga ishonishgan. Shayx uni [[Amudaryo]] boʻyiga olib borishni aytgan. Boqi Muhammadxonning bir necha kun davomida Amudaryo suvi bilan davolash jarayoni hech qanday natija bermagan{{sfn|Арминий Вамбери|2019|p=113}}. Tarixchi [[Dilorom Sangirova]] tadqiqotlariga koʻra, Boqi Muhammadxon 1605-yili 51 yoshida kasallik sababli vafot etgan{{sfn|Cангирова|2018|p=35}}. | |||
=== Ashtarxoniylar sulolasi === | |||
{{family tree/start}} | |||
{{family tree | YMH |YMH=[[Yor Muhammad]]}} | |||
{{family tree | |!| |}} | |||
{{family tree | JNS |JNS=[[Joni Muhammad]]}} | |||
{{family tree | |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.|}} | |||
{{family tree | DMH | | BMH | | VMH | | AMH ||DMH=[[Din Muhammad]] |BMH=[[Boqi Muhammad]] |VMH=[[Vali Muhammad]] |AMH=Alim Muhammad |boxstyle_ BMH =background-color: #afa; |boxstyle_ VMH =background-color: #afa;}} | |||
{{family tree | |)|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|.|}} | |||
{{family tree | IQX | | NMH | | RSS | | MHR |IQX=[[Imomqulixon]] |NMH=[[Nadr Muhammad]] |RSS=Rustam sulton |MHR=Muhammad Rahim sulton |boxstyle_ IQX =background-color: #afa; |boxstyle_ NMH =background-color: #afa;}} | |||
{{family tree | |,|-|-|-|(| | | | | | | | |}} | |||
{{family tree | ALZ | | SQX | | |ALZ=[[Abdulazizxon (Ashtarxoniy)|Abdulazizxon]] |SQX=[[Subhonqulixon]]|boxstyle_ ALZ =background-color: #afa; |boxstyle_ SQX =background-color: #afa;}} | |||
{{family tree | |,|-|-|-|(| | | | | | | | |}} | |||
{{family tree | UII | | AFX | | |UII=[[Ubaydullaxon II]] |AFX=[[Abulfayzxon]]|boxstyle_ UII =background-color: #afa; |boxstyle_ AFX =background-color: #afa;}} | |||
{{family tree | |,|-|-|-|(| | | | | | | | |}} | |||
{{family tree | ABM | | UB3 | | |ABM=[[Abdulmoʻminxon (Ashtarxoniy)|Abdulmoʻminxon]] |UB3=[[Ubaydullaxon III]]|boxstyle_ ABM =background-color: #afa; |boxstyle_ UB3 =background-color: #afa;}} | |||
{{family tree/end}} | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar|2}} | |||
== Adabiyotlar == | |||
{{refbegin|2}} | |||
=== Kitoblar === | |||
* {{kitob manbasi|author= Zamonov A, Subhonov F|title= Buxoro xonligining ashtarxoniy hukmdorlari|date=2021|publisher= Bayoz|location=Toshkent|pages=136||ref=Zamonov}} | |||
* {{kitob manbasi|author= Мирзо Салимбек|title= Кашкўли Салимий Таворихи муттақадимин ва муттаахирин. (Форс-тожик тилидан ўзбекчага доцент Нарзулло Йўлдошев ўгирган)|date=2003|publisher= |location=Бухоро|pages=342||ref=Мирзо Салимбек}} | |||
* {{kitob manbasi|author= Мухаммад Юсуф Мунши|title= Муким-ханская история / Перевод с таджикского, предисловие, примечания и указатели А.А.Семенова|date=1956|publisher= Фан |location=Ташкент|pages=303||ref=Мухаммад Юсуф Мунши}} | |||
* {{kitob manbasi|author= Арминий Вамбери|title=Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. (таржимон Сирожиддин Аҳмад) |date=2019|publisher=Info Capital Group |location=Ташкент|pages=254||ref=Арминий Вамбери}} | |||
* {{kitob manbasi|author= Эшов Баҳодир|title= Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи |date=2019|publisher=Янги аср авлоди|location=Ташкент|pages=404||ref=Эшов Баҳодир}} | |||
* {{kitob manbasi|author=Ражабов Қ, Иноятов С.|title= Бухоро тарихи|date=2016|publisher=Тафаккур нашриёти|location=Tошкент|pages=460|isbn=978-9943-24-119-0|ref=Ражабов}} | |||
* {{kitob manbasi|author=Toʻrayev H|title= Buxoro tarixi|date=2020|publisher= Durdona|location=Buxoro |pages=320|isbn=978-9943-6571-0-6|ref=Toʻrayev}} | |||
* {{kitob manbasi|author= Алексеев А. К|title= Политическая история Тукай-Тимуридов: По материалам персидского исторического сочинения Бахр ал-асрор|date=2006|publisher=Тафаккур нашриёти|location=Санкт-Петербург|pages=229|isbn=|ref=Алексеев}} | |||
* {{kitob manbasi|author= Васильев А |title= Знамя и меч от падишаха. Политические и культурные контакты ханств Центральной Азии и Османской империи (середина XVI—начало XX вв.)|date=2014|publisher= |location=Москва|pages=353||ref=Васильев}} | |||
* {{kitob manbasi|author= Cengiz Orhonlu |title= Osmanlı Tarihine Âid Belgeler ve telhîsler. (1597—1607)|date=1970|publisher= Istanbul Üniversitesi Edebiyet Fakültesi Basımevi|location= Istanbul|pages=149||ref=Cengiz}} | |||
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil | |||
=== Maqolalar === | |||
* {{Статья|автор=Cангирова Д.|заглавие= Аштархоний ҳонимларнинг давлат бошқарувидаги ўрни|издание=Sharqshunoslik jurnali|год=2017|ref=Cангирова}} | |||
* {{Статья|автор=Cангирова Д.|заглавие=Бир сулола шажараси ҳақида|издание=Sharq mash’ali. Toshkent davlat Sharqshunoslk instituti ilmiy-uslubiy, ma’rifiy jurnali|год=2018|ref=Cангирова}} | |||
{{refend}} | |||
{{Bu xushsifat maqola}} | |||
{{OʻzME}} | |||
[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]] | |||
[[Turkum:Buxoro xonligi]] | |||
[[Turkum:Chingiziylar]] | |||
[[Turkum:Toʻqay Temuriylar]] | |||
[[Turkum:Ashtarxoniylar]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
- Vikipediyada ismi Boqi boʻlgan boshqa kishilar haqida ham maqolalar mavjud.
| Boqi Muhammadxon | |
|---|---|
Boqi Muhammadxon ibn Joni Muhammad | |
 | |
|
Mansab davri 1601-yil – 1605-yil | |
| Oʻtmishdoshi | Pirmuhammadxon II |
| Vorisi | Vali Muhammadxon |
| |
|
Mansab davri 1559-yil – 1601-yil | |
| Monarx | Pirmuhammadxon |
| Shaxsiy maʼlumotlari | |
| Tavalludi |
1554-yil Buxoro xonligi |
| Vafoti | 1605-yil |
| Fuqaroligi | Buxoro xonligi |
| Ota-onasi | |
Boqi Muhammadxon ibn Jonibek Sulton (1554-yil, Buxoro xonligi –1605-yil, Buxoro xonligi) – ashtarxoniylar sulolasining birinchi vakillaridan biri, Buxoro xonligi hukmdori (1601–1605). Davlat arbobi va sarkarda. Oʻzbek hukmdori Abdullaxon ibn Iskandarxonning (1583–1598) jiyani va uning hukmronligi davrida koʻpgina harbiy yurishlari qoʻmondoni. 1599–1601-yillarda Samarqandda hokimi.
Boqi Muhammadxon hukmronligi davrida bir nechta mamlakatlar bilan diplomatik munosabatlar olib borgan. Safaviylarga qarshi kurashda Usmonli imperiyasi bilan ittifoqdosh boʻlgan. Xurosonni qaytib olish maqsadida safaviylarga qarshi harbiy kurashlar olib borgan. Buxoro xonligiga xavf solgan Qozoq xonligi qoʻshinlarini mamlakat hududidan chiqarib yuborishga boshchilik qilgan. Boqi Muhammadxon mamlakat shimoliy chegaralarini koʻchmanchi qabilalardan himoya qilib, davlatni tashqi dushmanlardan himoya qilishga ham eʼtiborini qaratgan[1].
Boqi Muhammadxon mamlakatni idora qilish tizimi va soliqlarni tartibga solish, qoʻshinni qayta tashkil qilish kabi qator islohotlar oʻtkazgan, savdo-sotiq, hunarmandchilik, obodonchilik ishlariga katta eʼtibor bergan.
Kelib chiqishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ashtarxoniylar oʻzbek sulolasining vakillaridan biri boʻlmish Boqi Muhammadxon 1554-yilda tavvalud topgan[2]. Uning shaxsi, tarjimayi holi va ijtimoiy faoliyati, tarixdagi oʻrni fanda yetarlicha oʻrganilmagan[3]. Boqi Muhammadxon Joni Muhammad va Zuhrabegimning ikkinchi farzandi boʻlgan. Bir qator tarixiy manbalarda Boqi Muhammadxonning shajarasi quyidagi tarzda keltiriladi: Boqi Muhammadxon – Joni Sulton – Yormuhammad – Mangʻishloq Chavaq Sulton – Muhammadxon – Temur Sulton – Qutlugʻxon – Abay – Oʻz Temur – Toʻqay Temur – Joʻjixon – Chingizxon. Ashtarxoniylarning kelib chiqishi Chingiziylardan Joʻjixonning oʻn uchinchi oʻgʻli Toʻqay Temurga borib taqaladi[4].
Taxtga kelishigacha boʻlgan davr
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Abdullaxon II (1583–1598) va Abdulmoʻminxon (1598) vafotidan keyin, Buxoro xonligiga qoʻshni davlatlar hujum qilgan. Saroy amaldorlari va din ulamolari Boqi Muhammadxonning akasi Din Muhammadxonni taxtda koʻtarish uchun Xurosonga chopar yoʻllashadi. Bu davrda Xuroson Safaviy qizilboshlari hujumi ostida qolgan, aka-uka Din Muhammadxon va Boqi Muhammadxonlar esa ularga qarshi harbiy kurash olib borishar edi. Ushbu mavzu haqida Muhammad Yusuf Munshiyning „Tarixi Muqimxoniy“ asarida keng maʼlumotlar keltirilgan[5]. Din Muhammadxon ukalari Boqi Muhammadxon va Vali Muhammadxonni Buxoroga yuboradi. 1599-yili Boqi Muhammadxon Hirotga kelib, shaharni qoʻshini boshchiligida qizilboshlilardan himoya qilib, magʻlubiyatga uchraydi. Soʻngra Torgi dovonidan oʻtib, Buxoroga qaytadi.
Boqi Muhammadxon Tavakkalxonga qarshi qilgan harbiy jangidan soʻng Buxoro xonligi hukmdori Pirmuhammadxon (1598–1601) tomonidan shu yilning oktyabr oyida Samarqandga hokimi etib tayinlaydi[6]. U Samarqad hokimi sifatida Toshkentdagi qozoq qabilalari boshliqlari bilan tinchlik sulhini tuzishga erishadi. Boqi Muhammadxon oʻzining siyosiy maqomini mustahkamlash maqsadida Samarqandning koʻplab amirlarini katta mablagʻ va sovgʻalar evaziga oʻz tomoniga ogʻdirishga muyassar boʻladi. Miyonqolga hujum qilganidan soʻng hukmdor Pirmuhammadxon bilan orasi buziladi. 1601-yilning iyunida Samarqanddagi Bogʻi Shamolda boʻlib oʻtgan jangda 50 ming qoʻshini bilan, Pirmuhammadxonni yengib, qatl ettiradi. Shu tariqa Buxoro xonligida Shayboniylar sulolasiga qarindosh boʻlgan Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi davri boshlanadi[7].
Buxoro xonligi hukmdori
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boqi Muhammadxon 1601-yilda Buxoro xoni sifatida taxtga koʻtariladi. Uning taxtga kelishi bilan bogʻliq maʼlumotlar Muhammad Yusuf Munshiyning „Tarixi Muqimxoniy“ asarida keltirilgan. Boqi Muhammadxon nomiga xutba oʻqiladi. Uning taxtga oʻtirish marosimida qatnashgan ukasi Vali Muhammadxon Balx hokimi etib tayinlanadi[8].
Baʼzi bir manbalarga koʻra dastlab Boqi Muhammadxonning otasi Joni Muhammad Buxoro xoni sifatida taxtga koʻtarilgan, uning nomiga xutba oʻqilib, tangalar zarb etilgan (1601–1603). Shuning uchun baʼzan sulolaning nomi joniylar deb ham tilga olinadi. Jonibek Muhammad xon deb eʼtirof etilgan boʻlsada, amalda taxtni Boqi Muhammadxon boshqargan[9]. Arminiy Vamberiga koʻra Boqi Muhammadxon 7 yil hukmronlik qilgan. U 1599-yildan boshlab Samarqandga hokim boʻlgan. Arminiy Vamberi shunga tayanib uni yetti yil hukmronlik qilgan deb yozgan[10].
Oʻzaro urushlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boqi Muhammadxon oʻz hukmronligi davrida xonlik hududi yaxlitligini saqlab qolish va oʻziga qadar oʻtgan xonlar qoʻldan chiqargan yerlarni dushmandan qaytarib olish maqsadida koʻplab harbiy urushlar olib borgan. Boqi Muhammadxon hukmronligi davrida, shimolda qozoq juzlari, janubda Balx hududlari va Xurosonda Safaviylar tomonidan tahdidlar boʻlib turgan. U hukmdor sifatida harbiy faoliyatini dastlab Amudaryo janubidagi hududlarni egallashdan boshlagan. Balxdagi isyonni bostirib, viloyatga ukasi Vali Muhammadxonni hokim etib tayinlagan[11].
Eron bilan oʻzaro harbiy urushlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Safaviylar shohi Abbos I (1587–1629) Balxni egallash maqsadida va 140 ming kishilik qoʻshini bilan viloyatga yurish qilgan. Dastlab qizilboshlar Andxoʻy qal’asiga hujum qilgan. Qal’a qoʻmondoni Moʻminboyga Jonibek sulton va Boqi Muhammadxonlar yordamga kelishgan. 1602-yil iyul oyida Amudaryo boʻyichagi Puli Xatabadagi jangda qizilboshlilar magʻlubiyatga uchrab, Abbos I va Muhammad Salim oʻz qoʻshinlari bilan birga Eronga qaytishgan[12]. Boqi Muhammadxon Maymana, Shibirgʻon, Andxoʻy, Badaxshon, Bagʻlon, Hisor kabi hududlarni davlat tasarrufiga qaytargan[13]. 1603-yilda Qunduzga harbiy yurish qilgan. Sababi, ushbu hudud Qobul hokimi Muhammad Hakim Badiuzzamon tomonidan bosib olingan edi. Boqi Muhammadxon Qunduzni uch oy qamal qilib, 1603-yil 25-martda qoʻlga kiritgan[14]. 1604-yilda qozoq xoni Keldimuhammad qoʻshinlari Buxoro xonligining shimoliga hujum qilganda Boqi Muhammadxon ularga qarshi chiqib, dushman qoʻshinini mamlakat hududidan quvib yuborgan[15].
Tashqi siyosati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boqi Muhammadxon bir nechta mamlakatlar bilan diplomatik munosabatlar yoʻlga qoʻygan. U asosan Eronga qizilboshlariga kurashish maqsadida Usmonlilar imperiyasi bilan ittifoq tuzib, elchilar almashgan[16].
Usmonlilar imperiyasi bilan diplomatik aloqalari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boqi Muhammadxon 1599–1600-yillarda Usmonlilar sultoni saroyiga elchi yuborib, oʻz maktubida sulton Sulaymon va Baroqxon, Murod III va Abdullaxon II oʻrtasidagi elchilik almashinuvini eslab oʻtgan. Maktubda Boqi Muhammadxon Eron hukmdoriga qarshi harbiy kurashish va Xurosonni qaytarib olish haqida oʻz fikrlarini bildirgan. Maktubda u Usmonlilar sultonidan harbiy koʻmak, shuningdek harbiy toʻplarni soʻragan[17]. Usmonlilar devoni mazkur xatni muhokama qilib, va uning tarjimasini sultonga eshittirgan. Devonning vazirlaridan biri Ismishchi Hasan Poshoga Usmonli sultoni Mehmed III (1595–1603) uchun maxsus telxis qogʻoz tuzish va maktub mohiyatini ochib berish topshirilgan[16].
Oʻtgan asrlarda oʻzbek hukmdorlari shialarga qarshi kurashda Usmonlilarga ittifoqdosh boʻlishganligi sababli elchi orqali yuborilgan talab, rad etmasligi kerak boʻlgan. Shuningdek, Usmonlilar Safaviylar bilan munosabatni buzishni istashmas edi. Ammo Usmonli devoni Shirvondagi beklarbegi Dovudbek orqali 200 arkebuz va uchta toʻpni ashtarxoniy hukmdoriga yuborishni taklif qilgan. Usmonli davlati Ashtarxoniylar bilan diplomatik aloqalarni oʻrnatish tarafdori edi. Ammo bu davrda Usmonli hukmdori Safaviy Abbos I bilan ham munosabatlar buzilishini istamagan. Mehmed III Boqi Muhammadxonning murojatini qabul qilishga majbur boʻlib, Buxoroga javob maktubi yoʻllagan. Bu davrda Usmonli imperiyasi saroyida boʻlib turgan Venesiya elchisining yozishicha, Usmonli hukmdori Buxoroga qurol yetkazib berganligi sababli, 1603-yilda Usmoniylar va Safaviylar urushi boshlangan. Ammo shoh Abbos I Buxoro xonligiga hujum qilmaganligi sababli, ashtarxoniy hukmdor Boqi Muhammadxon esa Usmonli imperiyasi qurolidan foydalanmagan[16].
Vafoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Arminiy Vamberiga koʻra Boqi Muhamadxon ogʻir kasallikka chalingan. Atrofidagilari uni faqat Shayx Xoʻja Olim Azizon tuzatishiga ishonishgan. Shayx uni Amudaryo boʻyiga olib borishni aytgan. Boqi Muhammadxonning bir necha kun davomida Amudaryo suvi bilan davolash jarayoni hech qanday natija bermagan[10]. Tarixchi Dilorom Sangirova tadqiqotlariga koʻra, Boqi Muhammadxon 1605-yili 51 yoshida kasallik sababli vafot etgan[2].
Ashtarxoniylar sulolasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Yor Muhammad | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Joni Muhammad | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Din Muhammad | Boqi Muhammad | Vali Muhammad | Alim Muhammad | ||||||||||||||||||||||||||||
| Imomqulixon | Nadr Muhammad | Rustam sulton | Muhammad Rahim sulton | ||||||||||||||||||||||||||||
| Abdulazizxon | Subhonqulixon | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Ubaydullaxon II | Abulfayzxon | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Abdulmoʻminxon | Ubaydullaxon III | ||||||||||||||||||||||||||||||
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Cангирова 2017, s. 88.
- ↑ 2,0 2,1 Cангирова 2018, s. 35.
- ↑
Oʻzbekiston tarixi telekanali / „Tarixiy savol“. Buxoro xonligida Ashtarxoniylar davlati tarixi YouTubeda
- ↑ Zamonov 2021, s. 25.
- ↑ Мухаммад Юсуф Мунши 1956, s. 73-74.
- ↑ Zamonov 2021, s. 26.
- ↑ Toʻrayev 2020, s. 157.
- ↑ Мухаммад Юсуф Мунши 1956, s. 74-75.
- ↑ Zamonov 2021, s. 28.
- ↑ 10,0 10,1 Арминий Вамбери 2019, s. 113.
- ↑ Алексеев 2006, s. 109.
- ↑ Алексеев 2006, s. 105.
- ↑ Эшов Баҳодир 2019, s. 60.
- ↑ Ражабов 2016, s. 60.
- ↑ Zamonov 2021, s. 30.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Васильев 2014, s. 88.
- ↑ Cengiz 1976, s. 79.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Kitoblar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Zamonov A, Subhonov F. Buxoro xonligining ashtarxoniy hukmdorlari. Toshkent: Bayoz, 2021 — 136-bet.
- Мирзо Салимбек. Кашкўли Салимий Таворихи муттақадимин ва муттаахирин. (Форс-тожик тилидан ўзбекчага доцент Нарзулло Йўлдошев ўгирган), Бухоро, 2003 — 342-bet.
- Мухаммад Юсуф Мунши. Муким-ханская история / Перевод с таджикского, предисловие, примечания и указатели А.А.Семенова. Ташкент: Фан, 1956 — 303-bet.
- Арминий Вамбери. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. (таржимон Сирожиддин Аҳмад). Ташкент: Info Capital Group, 2019 — 254-bet.
- Эшов Баҳодир. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. Ташкент: Янги аср авлоди, 2019 — 404-bet.
- Ражабов Қ, Иноятов С.. Бухоро тарихи. Tошкент: Тафаккур нашриёти, 2016 — 460-bet. ISBN 978-9943-24-119-0.
- Toʻrayev H. Buxoro tarixi. Buxoro: Durdona, 2020 — 320-bet. ISBN 978-9943-6571-0-6.
- Алексеев А. К. Политическая история Тукай-Тимуридов: По материалам персидского исторического сочинения Бахр ал-асрор. Санкт-Петербург: Тафаккур нашриёти, 2006 — 229-bet.
- Васильев А. Знамя и меч от падишаха. Политические и культурные контакты ханств Центральной Азии и Османской империи (середина XVI—начало XX вв.), Москва, 2014 — 353-bet.
- Cengiz Orhonlu. Osmanlı Tarihine Âid Belgeler ve telhîsler. (1597—1607). Istanbul: Istanbul Üniversitesi Edebiyet Fakültesi Basımevi, 1970 — 149-bet.
- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maqolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Cангирова Д. Аштархоний ҳонимларнинг давлат бошқарувидаги ўрни // Sharqshunoslik jurnali. — 2017.
- Cангирова Д. Бир сулола шажараси ҳақида // Sharq mash’ali. Toshkent davlat Sharqshunoslk instituti ilmiy-uslubiy, ma’rifiy jurnali. — 2018.
 | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |