Borona sahifasining manbasini koʻrish

{{multiple issues|
{{turkumsiz|sana=2025-02}}
{{ichki havolasiz|sana=2025-02}}
}}

'''Borona''', tirma, sixmola — tuproqqa yuza ishlov berish, qatqaloqni yumshatish, begona oʻtlarni yoʻqotish uchun moʻljallangan qishloq xoʻjaligi quroli. Ish organlari [[Urugʻ (zoologiya)|turiga]] koʻra, tishli va diskli; vazifasiga koʻra, umumiy ishlarga moʻljallangan va maxsus; traktorga biriktirish usuliga koʻra, osma, tirkama va yarim osma xillarga boʻlinadi. Tuzilishiga koʻra, Boronalar ikki izli, simmetrik va yoʻnalish (ataka) burchagi oʻzgaruvchan (10°—25°) boʻladi. Tishli Borona ish organlari kvadrat, dumaloq, [[toʻgʻri toʻrtburchak]] va pichoqsimon shakldagi poʻlat tishlardan iborat. Ular ramaga qattiq (bikr), oshiqmoshiqli (sharnirli) qilib biriktiriladi yoki prujinasimon tirakka mahkamlanadi. Tish tuproqqa pona kabi botib ishlaydi. Bir tishiga toʻgʻri keladigan nagruzkaga koʻra, tishli Boronalar ogʻir (16—20), oʻrtacha (12—16) va yengil yoki ekin ustidan yuritiladigan (5—12) xillarga boʻlinadi. Ogʻir va oʻrtacha Boronalarning tishlari kvadrat, yengillarniki esa dumaloq qilib yasaladi.

Paxtachilikda asosan oʻrtacha borona, shuningdek toʻrsimon, prujinali, oʻtoq Boronasi, aylanadigan pichokli va boshqa xil boronalar ishlatiladi. Ular traktorga tirkagich vositasida biriktiriladi. Tirkagichga 12 dan 24 tagacha borona zvenosi tirkaladi. Gusenitsali traktor bilan ishlaganda tirkagichli agregat 44—50 zvenodan tuziladi. Oʻrtacha borona tuproqni yumshatishdan tashqari 8 sm gacha chuqurlikdagi begona oʻtlar ildizini ham sidirib chiqaradi, yer haydalgandan keyin uning sirtqi qatlamini maydalab yumshatadi va tekislaydi, yaʼni ekin ekishga tayyorlaydi. Toʻrsimon Borona dala sirtiga yaxshi moslashadigan toʻrga sharnirli biriktirilgan dumaloq tishlardan tuzilgan. Kuzgi va bahorgi g'alla nihollari unib chiqqandan keyin begona oʻtlarni yoʻqotish, ayni vaqtda tuproqning sirtki qatlamini yumshatish uchun ishlatiladi. Prujinali Boronalarda oʻtkir uchli yassi prujina koʻrinishidagi tishlar boʻladi. Ish paytida ular titrab, tuproqni jadal maydalaydi. Prujinali boronalar obikor dehqonchilik zonasida ogʻir, qattiq va toshloq yerlarda keng ishlatiladi. Oʻtoq Boronalarida prujinali elastik oʻtkir tishlar boʻlib, chopiq qilinadigan ekinlar ekilgan maydonda tuproqning sirtki qatlamini yumshatish va begona utlardan tozalash uchun ishlatiladi. Aylanadigan pichokli Boronalarning plastinasimon (unaqay va chapaqay) pichoqpari harakat yoʻnalishiga nisbatan 180° burchak ostida oʻrnatilgan. Yer haydalgandan keyin kesak va palaxsalarni maydalash uchun ishlatiladi. Diskli B. lardan, asosan, chimli yerlarni yumshatish, zaranglashib qolgan shudgor va shoʻri yuvilgan yerlarga ishlov berish, yirik kesak va palaxsalarni maydalash uchun foydalanilgan. Ish organlari diametri 450, 510 va 660&nbsp;mm li sferik, yassi va kesik disklardan iborat. Toʻqayzor, dala va boglarda ishlatiladigan xillari boʻladi. Paxtachilikda diskli dala Boronalari ishlatiladi. Ularning diametri 450–510&nbsp;mm li sferik disklari batareya tarzida yigʻiladi* Shudgorlangan dalalarda kesak va palaxsalarni kuchirish, ogir tuproqli Tiudgorlarda kattakichik kesaklarni maydalash, kuklamgi ekishdan oldin yerga ishlov berish, kam chimli utloklarni yangilash va angizni yuza yumshatish uchun ishlatiladi. Ogʻir va [[zarang]] yerlarga zarur ishlov berish uchun B. ning ballast yashigiga qoʻshimcha (250–350&nbsp;kg) yuk (mas, qum) solib ishlanadi.

== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Nishonaliyev U., Qishloq xoʻjaligi mashinalari, T., 1983.
{{OʻzME}}


{{chala}}
[[Turkum:Geografiya]]
[[Turkum:Geometriya]]