Budapesht

Будапешт (можарча Будапест) — Венгриянинг (Можаристонг) энг катта шаҳри ва пойтахти. Мамлакатнинг сиёсий, иқтисодий ва маданий маркази. Ўрта Дунай пасттекислигида, Дунай дарёсининг ҳар икки соҳилида жойлашган. Мамлакатнинг 20 фоиз аҳолиси Будапештда яшайди. Буда, Обуда ва Пешт шаҳарлари 1873-йил бирлашиб ўша пайтда эндигина мустақил бўлган Можаристонинг пойтахти қилиб белгиланган. Можаристонликлар Будапештни „Пешт“ деб аташади.

Будапешт
Байроқ Герб
Юқори чап бурчакдан ўнгга: Шаҳарнинг Дунай дарёси билан кўриниши, Сзéченйи кўпригининг қоровул шерларидан бири, Қаҳрамонлар Майдони, Можаристон Парламенти биноси, Балиқчи Бастиони, Муқаддас Стефан Базиликаси ва шаҳарнинг Геллерт тепалигидан кўриниши (чапда Буда Саройи)
Мамлакат	Будапешт
Ҳукумат
Майдон	52,516 км2 (20,277 кв ми)

Тарих

Будапешт 1872-йилда Буда, Обуда ва Пешт шаҳарларининг бирлашишидан пайдо бўлган. Манбаларда Буда ва Пешт 1148-йилдан тилга олинади. Қадимдан бу ерларга келтлар жойлашган. Будапешт И—ИВ асрларда Римга қарам бўлган. Можарлар келган пайтда (тахминан 895-йил) Пештда славян қишлоқлари бор эди. ХИ—ХИИИ асрларда Пешт муҳим савдо маркази бўлган. 1241-йилда мўғул-татар босқинчилари Буда, Обуда ва Пештни вайрон қилдилар. 1350-йилдан бошлаб Буда можарлар қиролларининг доимий қароргоҳи бўлган. Будапешт 1541-1686-йиллари турклар тасарруфида бўлган. ХВИИИ аср бошида ҳар уч шаҳар габсбургларга ўтди. Буда ва Пешт 1848-1849-йилларда Венгрияда бўлиб ўтган халқ ғалаёнларининг муҳим марказларидан бўлган. Австрия-Венгрия ташкил этилганидан сўнг (1867) Будапешт Венгриянинг пойтахти қилиб белгиланган. 1944-йил мартда немис қўшинлари Будапештни босиб олди. 1945-йил 13-февралда шаҳар улардан озод қилинди.

Иқтисод

Будапештда коммунизмда мамлакат саноат маҳсулотининг ярмига яқини ишлаб чиқарилган. Ўша пайтларда Будапешт саноатининг асосий тармоғи машинасозлик бўлган. Шаҳарда транспорт ва электротехника машиналари, станоксозлик, қишлоқ хўжалиги машиналари ва асбоблари ҳам кенг миқёсда ишлаб чиқарилган. 1990-йилларда бошланган сиёсий ва иқтисодий ўзгаришларгача „Икарус“ автобуслари кенг миқёсда чиқарилган. Яна тўқимачилик (асосан ип газлама), кимё, фармацевтика, озиқ-овқат, полиграфия саноати ҳам яхши ривожланган бўлган.

Ҳозирги кунда Будапештда деярли барча тур саноат маҳсулотлари ишлаб чиқарилади. Бугунги кунда коммуникация маҳсулотлари, компутер мосламалари, экелтрик машиналар, лампалар (Генерал Элеcтриc) чиқарилади.

Саноат заводлари шаҳарнинг четида жойлашган. Марказда бўлса асосан хизмат кўрсатиш корхоналари ва молия муассасалари жойлашган. Шаҳарда жойлашган муҳим маҳаллий ва халқаро корхоналар қаторига Ҳунгариан Телеком, Генерал Элеcтриc, Водафоне, Теленор, Эрсте Банк, CИБ Банк, К&Ҳ Банк&Инсуранcе, УниCредит, Будапест Банк, Генерали Провиденcиа Инсуранcе, ИНГ, Аэгон Инсуранcе, Аллианзларни киритиш мумкин. Будапештда яна Волво Cо., Сааб, Форд, ГЕ, ИБМ, ТАТА Cонсултанcй Сервиcес Лимитед каби компанияларнинг ҳудидий бўлимлари бор.

Илм ва маданият

Можаристон Фанлар Академиясига 1825-йил асос солинган. Шаҳарда политехника, педагогика, тиббиёт инситутлари, сиёсий, иқтисод ва қишлоқ хўжалиги университетлари, кўплаб театр (жумладан 1840-йилдан бери ишлаётган Миллий театр), Миллий музей (1802) ва бошқа музейлар, кутубхоналар, метрополитен бор. Будапештда 1991-йил Марказий Европа Университети очилган. Ҳозирги кунда бу университетда дунёнинг кўплаган мамлакатларидан талабалар келиб таҳсил олишади.

Можаристон Парламенти биноси

Дунай дарёсининг паст, сўл соҳилидаги Пешт ва баланд ўнг соҳилидаги Буда шаҳарлари панжарадор кўприклар орқали боғланган. Пештда Будапештнинг энг йирик илмий, маданий муассасалари, меъморий ансамбллари жойлашган. У ерда кенг кўчалар, замонавий бинолар кўп. Будапештнинг тарихий ядроси бўлмиш — Будада римликлар қароргоҳи бўлган Аквинк ҳаробалари (И—ИВ асрлар), готика черкови (ХИИИ—ХВ асрлар), қирол саройи (ХИИИ—ХВИИИ асрлар) ва бошқа обидалар сақланган.

Транспорт

Будапештдан халқаро темир йўл магистраллари, йирик автомобил, сув ва ҳаво йўллари ўтган. Будапештда Дунай бўйида йирик порт бор. Шаҳарнинг асосий аэропорти - Будапест Лисзт Ференc Халқаро Аэропортидир.

Иқлим

Будапештнинг иқлими мўтадил. Баҳор одатда апрел ойида келади. Июл ойида ҳарорат ўртача 22 °C. Қишда ҳаво нам ва кунлар булутли бўлади. Январ ойида ўртача ҳарорат 2 °C.

Ҳаволалар

• ҳттп://энглиш.будапест.ҳу/ (Wайбаcк Мачине сайтида 2005-08-15 санасида архивланган)
• ҳттп://www.будапестинфо.ҳу/индех.пҳп?ид=ҳоме_эн (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-05-26 санасида архивланган)
• Будапештда оммавий транспорт ^(ингл.)
• Будапешт ҳақида маълумот ^(ингл.) (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-06-26 санасида архивланган)