Булбопҳйллум — орхидеялар оиласига мансуб туркум. Бу орхидея оиласининг энг катта туркуми бўлиб 2000 дан ортиқ турга эга. Туркумга тегишли турлар Африка, жанубий Осиё, Лотин Америкаси, Ғарбий Ҳиндистон ва Ҳинд ва Тинч океанидаги турли ороллар каби дунёнинг иссиқ қисмларида ўсади[2]. Бу туркумга мансуб орхидеялар дарахтлар ёки тошлар юзасида ўрмаловчи шохларга осилган ипга ўхшаш толали илдизларга эга. Пояси илдизпоя ва псевдобулбга бўлинади, бу хусусият туткумни дендробиумдан ажратиб туради. Одатда псевдобулбнинг тепасида фақат битта барг бўлади. Булбопҳйллумни кичикроқ авлодларга ажратишга бир неча бор уринишлар қилинган, бироқ уларнинг кўпчилиги Танланган ўсимлик оилаларининг Бутунжаҳон назорат рўйхати томонидан қабул қилинмаган.

Булбопҳйллум
Булбопҳйллум эчинолабиум
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Бир уруғпаллалилар
Аспарагалес
Орчидаcеаэ
Эпидендроидеаэ
Дендробиэаэ
Булбопҳйллум

Тҳоуарс, 1822[1]
Булбопҳйллум нутанс

Турлар

Сеэ Лист оф Булбопҳйллум спеcиэс

Синонимлар
  • Аcрочаэне Линдл.
  • Аделопеталум Фитзг.
  • Анисопеталон Ҳоок.
  • Блепҳарочилум М.А.Cлем. & Д.Л.Жонес
  • Болбопҳйллариа Рчб.ф.
  • Болбопҳйллопсис Рчб.ф.
  • Болбопҳйллум Спренг.
  • Булбопҳйллариа С.Мооре
  • Cанаcорчис Гуиллаумин
  • Cарпароморчис М.А.Cлем. & Д.Л.Жонес
  • Часеэлла Суммерҳ.
  • Cиррҳопеталум Линдл.
  • × Cиррҳопҳйллум Анон.
  • Cочлиа Блуме
  • Cодоносипҳон Счлтр.
  • Даcтйлорҳйнчус Счлтр.
  • Дидаcтйле Линдл.
  • Дипҳес Блуме
  • Дрймода Линдл.
  • Эпҳиппиум Блуме
  • Эпиcрантҳес Блуме
  • Эпиcриантҳес Блуме
  • Ферруминариа Гарай, Ҳамер & Сиэгерист
  • Фрутиcиcола (Счлтр.) М.А.Cлем. & Д.Л.Жонес
  • Генёрчис Счлтр.
  • Ҳамулариа Авер. & Аверянова
  • Ҳапалочилус (Счлтр.) Сенгҳас
  • Ҳеносис Ҳоок.ф.
  • Ҳиппоглоссум Бреда
  • Ҳордеантҳос Сзлач.
  • Ҳялосема Ролфе
  • Ичтҳёстомум Д.Л.Жонес, М.А.Cлем. & Моллой
  • Ионе Линдл.
  • Жежосепҳиа А.Н.Рао & Мани
  • Катҳеринеа А.Д.Ҳаwкес
  • Каурорчис Д.Л.Жонес & М.А.Cлем.
  • Лепантҳантҳе (Счлтр.) Сзлач.
  • Лйраэа Линдл.
  • Маcролепис А.Рич.
  • Малачадениа Линдл.
  • Мастигион Гарай, Ҳамер & Сиэгерист
  • Мегаcлиниум Линдл.
  • Мономериа Линдл.
  • Моносепалум Счлтр.
  • Одонтостйлис Блуме
  • Одонтостйлис Бреда
  • Онcопҳйллум Д.Л.Жонес & М.А.Cлем.
  • Осйриcера Блуме
  • Охйсепала Wигҳт
  • Пачйрҳачис А.Рич.
  • Папулипеталум (Счлтр.) М.А.Cлем. & Д.Л.Жонес
  • Педилочилус Счлтр.
  • Пелма Финет
  • Пелтопус (Счлтр.) Сзлач. & Марг.
  • Пҳйллоркис Тҳоуарс
  • Рҳйтионантҳос Гарай, Ҳамер & Сиэгерист
  • Саccоглоссум Счлтр.
  • Сарcободиум Беэр
  • Сарcоподиум Линдл. & Пахтон
  • Серпентиcаулис М.А.Cлем. & Д.Л.Жонес
  • Сесточилос Бреда
  • Спилорчис Д.Л.Жонес & М.А.Cлем.
  • Сунипиа Линдл.
  • Сйнармосепалум Гарай, Ҳамер & Сиэгерист
  • Тапеиноглоссум Счлтр.
  • Тауросталих Рчб.ф.
  • Трачйрҳачис (Счлтр.) Сзлач.
  • Триас Линдл.
  • Трибрачиа Линдл.
  • Трипудиантҳес (Сеиденф.) Сзлач. & Крас
  • Весиcисепалум (Ж.Ж.См.) Гарай, Ҳамер & Сиэгерист
  • Хипҳизуса Рчб.ф.
  • Зйгоглоссум Реинw.

Тавсиф

Булбопҳйллум туркумига кирувчи ўсимликлар ўсадиган сирти устида ўрмалаб ўтувчи ипсимон ёки толасимон илдизларга эга эпифит ёки литофит симподиал ўтлардир. Пояси илдизпоя ва псевдобулбдан иборат. Гуллар псевдобулбда, одатда, унинг тагидан чиқадиган шохланмаган новдада жойлашган. Гулбарглари қўшилмаган[1][3][4][5].

Таксономия ва номлаш

Булбопҳйллум туркуми биринчи марта 1822-йилда Лоуис-Мариэ Ауберт ду Петит-Тҳоуарс томонидан Ҳистоире партиcулиèре дес плантес орчидéэс реcуэиллиэс сур лес троис Илес Аустралес д’Африқуэ, де Франcе, де Боурбон эт де Мадагасcарте китобида тасвирланган бўлиб, унда у туркумга мансуб ўн турни тасвирлаб берган[1][6].

Ҳозирда бу тур ҳақида 2800 дан ортиқ ёзувлар мавжуд. Ушбу кўп сон ва унинг шаклларининг хилма-хиллиги туркумни таксономлар учун катта қийинчилик туғдиради: 120 та бўлим ва кичик авлодлар рўйхатга олинган[7].

Туркум номи (Булбопҳйллум) юнонча болбос сўзларидан келиб чиққан бўлиб, „булбс“ ва пҳйллон — „барг“ деган маънони англатади, бу эса барг ўсадиган псевдобулбаларга ишора қилади[8][9].

2014-йилда Алек Придгеон ва бошқалар Дрймода туркумини Булбопҳйллум билан бирлаштиришни таклиф қилишди ва ўзгариш Wорлд Онлине Планц оф Планц оф Wорлд Онлине ва Танланган ўсимлик оилаларининг Бутунжаҳон назорат рўйхати томонидан қабул қилинди[10][11][12]. Дрймоданинг олдинги турларига Д. дигитата (ҳозирги Б. дигитатум)[13], Д. гймнопус (ҳозирги Б. гймнопус)[14], Д. латисепала (ҳозирги Б. cапиллипес)[15], Д. пиcта (тури турлари Дрймода, ҳозир Б. дрймода)[16] Д. сиаменсис (ҳозирги Б. аютҳаенсе)[17].

Бўлимлар

Булбопҳйллум вагинатум
Булбопҳйллум cороллиферум
Булбопҳйллум пҳалаэнопсис
Расм Бўлим Тур турлари
Аcрочане Булбопҳйллум кингии
Аэсчйнантҳоидес Булбопҳйллум дряс
Бифлораэ Булбопҳйллум бифлорум
Булбофиляриа Булбопҳйллум браcтеолатум
Брачянтҳа Булбопҳйллум умбеллатум
Брахйпус Булбопҳйллум махиллариоидес
Cиррҳопеталоидес Булбопҳйллум лонгиссимум
Cиррҳопеталум Булбопҳйллум лонгифлорум
Дидаcтйле Булбопҳйллум эхалтатум
Эпҳиппиум Булбопҳйллум лепидум
Фурвесcенс Булбопҳйллум нагелии
Ҳопландра Булбопҳйллум рестрепиа
Ҳялосема Булбопҳйллум грандифлорум
Лепидорҳиза Булбопҳйллум амплебраcтеатум
Мегаcлиниум Булбопҳйллум фалcатум
Миcрантҳаэ Булбопҳйллум миcрантҳум
Минутиссима Булбопҳйллум минутиссимум
Напелли Булбопҳйллум напелли
Плумата Булбопҳйллум плуматум
Раcемосаэ Булбопҳйллум cареянум
Триас Булбопҳйллум облонгум
Хипҳизуса Булбопҳйллум члороптерум

Тарқалиши ва ўсиш жойи

Бу турнинг хилма-хиллик маркази Папуа-Янги Гвинеянинг тоғли ўрмонларида (600 дан ортиқ тур) жойлашган[18]. 200 тур Борнеода, Ҳиндистонда, Мадагаскарда (135 тури билан, баъзилари эндемик), Африкада, марказий ва Жанубий Америка тропик ўрмонларда ўсади[19].

Тик ва осилган тўпгуллар псевдобулбнинг тагидан латерал тарзда пайдо бўлади. Гул шакли бу турни аниқлашга хизмат қилувчи асосий тузилиш режасига эга. Аммо бу шакл жуда хилма-хил бўлиши мумкин : қўшма ёки якка, бир неча гулли, ресупинат гуллари спирал ёки икки вертикал қаторда жойлашган. Улар кўпинча тукли ёки қўпол бўлади. Икки-тўртта қаттиқ ва мумсимон поллиниялар мавжуд. Мевалари кўсак шаклда[20].

Экология

Чангланиш

Кўпгина Булбопҳйллум турлари чириган гўшт ҳидига эга. Ҳид чивинларни жалб қилади[21] Шунга қарамай, баъзи турлар юмшоқ ва ёқимли гулли ҳидга эга бўлган баъзи турлар мева пашшаларини жалб қилади[22][23][24][25][26].

Боғдорчиликда фойдаланиш

Ўсимликлар яхши ҳаво ҳаракати билан биргаликда юқори намликни талаб қилади ва уларнинг аксарияти йил давомида узлуксиз гуллайди. Улар ўртача ёруғлик даражасида яхши ўсади, лекин чуқур сояда ўсмайди. Уларни етиштириш қийин ҳисобланади ва маълум даражада муваффақиятга эришиш учун назорат остидаги муҳитни талаб қилади. Улар одатда уй ўсимликлари сифатида ўстириш учун мос келмайди ва кўплари етарли ҳаво ҳаракатини қабул қилмаса ривожлана олмайди.

Бу турнинг баъзи турлари жуда катта бўлиши мумкин, лекин кўпчилик иссиқ, нам, нам тропик ўрмонлардан кичик ва ўрта ўлчамдаги эпифитлардир. Улар қисқа муддатларда қуруқликка чидашлари мумкин, аммо улар доимо нам шароитларни талаб қиладиган нозик илдиз тизимига эга[27].

Кичикроқ турларнинг баъзилари кичик диаметрли пўстлоқ субстратли қозонларда яхши ўсади. Ўсимликлар одатда жуда нозик илдиз ҳосил қилади ва илдизлар осонгина шикастланади. Ушбу турларнинг кўпчилиги совуқ ҳароратга ёки музлашга тоқат қила олмайди[28].

Гуллар шира, сийдик, қон, гўнг, ўлик гўштга ўхшаш турли хил ҳидларни ҳосил қилади. Кўпчилик турлари пашшалар орқали чангланади ва пашшалар тўдаларини ўзига тортади. Булбопҳйллум беccарии гуллари ўлик филлар подасига ўхшаш ҳид чиқаради[29].

Турлар

Баъзи турлар ўзларининг вегетатив ва гулли шакллари билан машҳур:

  • Булбопҳйллум беccарии
  • Булбопҳйллум барбигерум
  • Булбопҳйллум фалcатум
  • Булбопҳйллум сантосии
  • Булбопҳйллум маcпҳерсонии
  • Булбопҳйллум медусаэ

Муҳофаза қилиш ҳолати

Баъзи Булбопҳйллум турлари йўқолиб кетиш хавфи остида, Жаҳон табиатни муҳофаза қилиш иттифоқи (ИУCН) томонидан тан олинган хавф остидаги турлар:

  • Булбопҳйллум бифариум (заиф)
  • Булбопҳйллум филиформе (йўқолиб кетиш хавфи остида)
  • Булбопҳйллум гравидум (заиф)
  • Булбопҳйллум жаапии (заиф)
  • Булбопҳйллум купенсе (йўқолиб кетиш хавфи остида)
  • Булбопҳйллум модиcум (хавф остида)
  • Булбопҳйллум нигериcум (заиф)
  • Булбопҳйллум панданеторум (хавф остида)
  • Булбопҳйллум рубролабеллум (йўқолиб кетиш хавфи остида)
  • Булбопҳйллум токиои (йўқолиб кетиш хавфи остида)

Галерея

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „Булбопҳйллум“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-11-04 санасида архивланган). Wорлд Чеcклист оф Селеcтед Плант Фамилиэс (WCСП). Роял Ботаниc Гарденс, Кеw.
  2. ↑ Давид Г. Фродин (2004). „Ҳисторй анд cонcепц оф биг плант генера“. Тахон. 53-жилд, № 3. 753–776-бет. дои:10.2307/4135449. ЖСТОР 4135449.
  3. ↑ Wестон. „Генус Булбопҳйллум“. Роял Ботаниc Гарден Сйдней. Қаралди: 5-декабр 2018-йил.
  4. ↑ „Булбопҳйллум“. Аустралиан Натионал Ботаниc Гарденс. 2018-йил 5-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-декабр 2018-йил.
  5. ↑ Дресслер, Роберт Л.. Тҳе Орчидс, Натурал Ҳисторй анд Cлассифиcатион, 1990. ИСБН 0-674-87526-5. 
  6. ↑ Тҳоуарс, Лоуис-Мариэ. Ҳистоире партиcулиèре дес плантес орчидéэс реcуэиллиэс сур лес троис Илес Аустралес д'Африқуэ, де Франcе, де Боурбон эт де Мадагасcар, Парис, 1822 — 93–110-бет. ДОИ:10.5962/бҳл.титле.492. Қаралди: 2018-йил 5-декабр. 
  7. ↑ Дресслер, Роберт Л.. Тҳе Орчидс, Натурал Ҳисторй анд Cлассифиcатион, 1990. ИСБН 0-674-87526-5. 
  8. ↑ Қуаттроcчи, Умберто. CРC wорлд диcтионарй оф плант намес : cоммон намес, сcиэнтифиc намес, эпонймс, сйнонймс, анд этймологй. Боcа Ратон, Флорида: CРC Пресс, 2000 — 372-бет. ИСБН 0849326753. 
  9. ↑ Дресслер, Роберт Л.. Тҳе Орчидс, Натурал Ҳисторй анд Cлассифиcатион, 1990. ИСБН 0-674-87526-5. 
  10. ↑ „Дрймода“. Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Қаралди: 18-июл 2021-йил.
  11. ↑ „Дрймода“. Wорлд Чеcклист оф Селеcтед Плант Фамилиэс. 2021-йил 19-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июл 2021-йил.
  12. ↑ Часе, Марк W.; Cамерон, Кеннетҳ М.; Фреуденстеин, Жоҳн В.; Придгеон, Алеc М.; Салазар, Герардо; ван ден Берг, Cáссио; Счуитеман, Андрé (2015). „Ан упдатед cлассифиcатион оф Орчидаcеаэ“. Ботаниcал Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй. 177-жилд, № 2. 151–174-бет. дои:10.1111/бож.12234.
  13. ↑ „Дрймода дигитата“. Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Қаралди: 18-июл 2021-йил.
  14. ↑ „Дрймода гймнопус“. Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Қаралди: 18-июл 2021-йил.
  15. ↑ „Дрймода латисепала“. Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Қаралди: 18-июл 2021-йил.
  16. ↑ „Дрймода пиcта“. Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Қаралди: 18-июл 2021-йил.
  17. ↑ „Дрймода сиаменсис“. Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Қаралди: 18-июл 2021-йил.
  18. ↑ Эмлй С. Сиэгерист. Булбопҳйллумс анд тҳеир аллиэс: а гроwер'с гуиде. Портланд (ОР): Тимбер Пресс, 2001. ИСБН 978-0-88192-506-7. 
  19. ↑ Дресслер, Роберт Л.. Тҳе Орчидс, Натурал Ҳисторй анд Cлассифиcатион, 1990. ИСБН 0-674-87526-5. 
  20. ↑ Дресслер, Роберт Л.. Тҳе Орчидс, Натурал Ҳисторй анд Cлассифиcатион, 1990. ИСБН 0-674-87526-5. 
  21. ↑ Дресслер, Роберт Л.. Тҳе Орчидс, Натурал Ҳисторй анд Cлассифиcатион, 1990. ИСБН 0-674-87526-5. 
  22. ↑ Тан, Кенг-Ҳонг; Нишида, Рицуо (2000). „Мутуал репродуcтиве бенефиц бетwеэн а wилд орчид, Булбопҳйллум патенс, анд Баcтроcера фруит флиэс виа а флорал сйномоне“. Жоурнал оф Чемиcал Эcологй. 26-жилд, № 2. 533–546-бет. дои:10.1023/А:1005477926244.
  23. ↑ Тан, Кенг-Ҳонг; Нишида, Р (2005-йил март). „Сйномоне ор каиромоне?--Булбопҳйллум апертум флоwер релеасес распберрй кетоне то аттраcт Баcтроcера фруит флиэс“. Жоурнал оф Чемиcал Эcологй. 31-жилд, № 3. 497–507-бет. дои:10.1007/с10886-005-2023-8. ПМИД 15898497. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  24. ↑ Тан, Кенг Ҳонг; Тан, Лин Тзе; Нишида, Рицуо (3-ноябр 2006-йил). „Флорал Пҳенйлпропаноид Cоcктаил анд Арчитеcтуре оф Булбопҳйллум винаcеум Орчид ин Аттраcтинг Фруит Флиэс фор Поллинатион“. Жоурнал оф Чемиcал Эcологй. 32-жилд, № 11. 2429–2441-бет. дои:10.1007/с10886-006-9154-4. ПМИД 17082990.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  25. ↑ Тан, К.Ҳ. (2009). „Фруит флй песц ас поллинаторс оф wилд орчидс“. Орчид Дигест. 73-жилд, № 3. 180–187-бет.
  26. ↑ Накаҳира, Масатака; Оно, Ҳажиме; Wеэ, Сук Линг; Тан, Кенг Ҳонг; Нишида, Рицуо (2018-йил декабр). „Флорал сйномоне диверсифиcатион оф Булбопҳйллум сиблинг спеcиэс (Орчидаcеаэ) ин аттраcтинг фруит флй поллинаторс“. Биочемиcал Сйстематиcс анд Эcологй. 81-жилд. 86–95-бет. дои:10.1016/ж.бсе.2018.10.002. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  27. ↑ Иллустратед Энcйcлопедиа оф Орчидс ИСБН 0-88192-267-6
  28. ↑ Иллустратед Энcйcлопедиа оф Орчидс ИСБН 0-88192-267-6ИСБН 0-88192-267-6
  29. ↑ Иллустратед Энcйcлопедиа оф Орчидс ИСБН 0-88192-267-6ИСБН 0-88192-267-6