Bushehr

Бушеҳр
Бушеҳр; بوشهر
	Шаҳар
	28°55′35″Н 50°51′05″Э / 28.92639°Н 50.85139°Э
Мамлакат	Эрон
устон	Бушеҳр
шаҳристон	Бушеҳр
бахш	Марказий туман
Ҳукумат
• Ҳоким	Ҳусайн Ҳайдарий
Маркази баландлиги	18 м
Расмий тил(лар)и	форс тили
Аҳолиси (2016)	223 504
Вақт минтақаси	УТC+3:30
Телефон коди	+98
	Бушеҳр

Бушеҳр (форсча: بوشهر‎‎)^[а] Эроннинг Бушаҳр устони Марказий туманидаги порт шаҳар. Ҳам устон, ҳам шаҳристон, ҳам туман маркази вазифасини бажаради^[3].

2006-йилги Миллий аҳолини рўйхатга олиш вақтида шаҳар аҳолиси 25 158 хонадонда яшовчи 161 674 кишини ташкил қилган^[4]. 2011-йилги аҳолини рўйхатга олишда 52 204 та хонадондан иборат 195 222 киши бор эди^[5]. 2016-йилги аҳолини рўйхатга олиш вақтида 63 820 та хонадонга бўлинган 223 504 киши истиқомат қилган^[1].

Этимологияси

„Бушеҳр“ номининг келиб чиқиши ноаниқ. Машҳур бўлиб қолаётган назарияга кўра, унинг номи Абū Šаҳрдан („шаҳар отаси“) келиб чиққан. Бу ном Бохт-Ардашир („Ардашир берган“) сўзининг қисқартмаси бўлиши мумкин, аммо бу ҳеч қандай ишончли далиллар билан тасдиқламаган^[6]^[7]. 1827-йилда ёзилган Скетчес оф Персиа асарида у Абушеҳер номи билан тилга олинади ва у ўтмишда Абū Šаҳр бўлган деган назарияни қўллаб-қувватлайди.

Тарихи

Келиб чиқиши

Бушеҳрга оид бир қанча даъволар, жумладан, биринчи марта 1225-йилда араб географи томонидан замонавий Рейшаҳрдан 10 км жанубда жойлашган бандаргоҳни Бушеҳр ўрни эканлиги ҳақидаги даъволар мунозараларга сабаб бўлган. Чунки археологик маълумотларга кўра, Бушеҳр анча қадимий манзилоҳ саналади^[6]. Рейшаҳр қадимги Месабрия шаҳри ўрнида қурилган деб ишонилади, бу жойни юнонлар Неарх (милоддан аввалги 300-йилда вафот этган) юришидан бери билишган. Месабрия ҳам вақти-вақти билан Бушеҳр ўрнида бўлган деган фикрлар бор^[7].

У ерда биринчи марта 19-аср бошларида тўғридан-тўғри Эрон назорати ўрнатилди^[6].

Ўсиши

1734-йилда эронлик ҳарбий қўмондон Нодир Бушеҳрни (ўшанда ҳали ҳам кичик балиқчилик қишлоғи эди) ўзи яратмоқчи бўлган Форс кўрфази флотининг бош қароргоҳига айлантирди^[6]^[7]. Бу Бушеҳрнинг ортиб бораётган аҳамияти бошланиши сифатида белгиланади. Катта ҳарбий кема қуриш учун Нодир ҳатто Бушеҳрдан 1000 км узоқликдаги Мозандарон ўрмонларидан оғир ёғоч олиб келди. Ушбу кеманинг қобиғи кейинги 50 йил давомида европалик саёҳатчиларнинг эътиборини тортди. Нодирнинг денгиздаги интилишлари 1747-йилда ўлдирилганида тугади, аммо Бушеҳр камида кейинги 150 йил давомида машҳур порт сифатида хизмат қилишда давом этди. 1737—1753-йилларда Голландия Ост-Индия компанияси у ерда савдо обектини бошқарган^[6].

Бушеҳрнинг стратегик аҳамияти Шероздан 300 км ва Усмонли бошқарувидаги Басрадан 600 км узоқликда жойлашганидан ташқари, бу жой бир қанча афзалликлар ва кўплаб камчиликларга эга. Шаҳарча ва атрофидаги ҳудуди ички қисмнинг тепаликли ерлари ва тор даралар билан бироз ҳимояланган, аммо барибир қароқчилар ҳужумига қарши ҳимоясиз эканлиги билан ифодаланади. 19-асрда Европа кемалари қирғоққа ҳам, кўрфазга ҳам саёз йўл бўлгани учун денгиздан тахминан тўрт километр узоқликда тўхтаб, юк ва йўловчиларни кичик қайиқлар орқали ташишга мажбур бўлган. Уйлар тепасида шамол тутувчи кўп бўлишига қарамай, қудуқлардаги сув шўр, ёзнинг иссиғи ва намлигига чидаб бўлмас эди^[6].

Эроннинг асосий савдо порти

Бушеҳр тез орада Бандар-Аббос ўрнига мамлакатнинг асосий савдо портига айланди. Бунга Эроннинг сиёсий ва иқтисодий марказининг Ғарбий Эронда ўз ҳокимиятини ўрнатган Занд ҳукмдори Каримхон Занд (ҳукмронлик йиллари 1751-1779) бошчилигида Шерозга кўчирилиши сабаб бўлган^[6]^[7].

1923-йилдаги Бушеҳр ва атрофидаги ҳудудларининг харитаси

Аҳолиси

Шаҳарнинг лингвистик таркиби қуйидагича^[8]:

Бушеҳрнинг лингвистик таркиби
лангуаге			перcент
Аралаш			50%
Бушеҳрий			25%
Теҳрон форсчаси			15%
Араб тили			9.95%
Короши балужчаси			0.05%

Иқлими

Бушеҳр иссиқ ярим қурғоқчил иқлимга эга (Кöппен: БШ), ёғингарчилик шакли Ўрта ер денгизи иқлимига ўхшайди, иккаласи ҳам жуда иссиқ ва жуда узоқ cақт қуруқ бўлса ҳам, Ўрта ер денгизи иқлимида зарур бўлган ёғингарчилик анча юқори бўлади.

Бушеҳр АЭС

Шаҳардан ўн икки километр узоқликда Россия билан ҳамкорликда қурилган атом электр стансияси жойлашган. Ишни дастлаб Сиэменс АГ компаниясининг Бонндан рўйхатдан ўтган бўлинмаси Крафтwерк Унион А. Г. Бошлаган. Иккита ядро реактори қуриш бўйича немислар билан имзоланган қиймати 4 дан 6 миллиард долларгача бўлган шартнома 1975-йилда имзоланган.

Ишлар 1979-йил январда тўхтатилган ва ўша йилнинг июлида битта реакторнинг 50% қисмини, иккинчисининг 85% қисмини якунлаган Крафтwерк Унион лойиҳадан бутунлай воз кечган. Улар ўз ҳаракатларини Эроннинг муддати ўтган 450 миллион долларлик тўловни тўламагани билан асослаганликларини айтишди. Компания умумий шартноманинг 2,5 миллиард долларини олган эди. Уларнинг бекор қилиниши 1979-йилги Эрон инқилобидан кейин содир бўлди. Кейинчалик Эрон Сиэменсдан қурилишни тугатишни талаб қилди, аммо Сиэменс рад жавобини берди. Кўп ўтмай, Ироқ Эронга бостириб кирди ва ядровий дастур уруш охиригача тўхтатилди. Реакторлар 1984-йил мартидан 1988-йилгача Ироқнинг кўплаб ҳаво ҳужумлари натижасида шикастланган^[9].

1995-йилда Россия стансия учун енгил сув реакторини етказиб бериш бўйича шартнома имзолади (шартнома қиймати 700 миллион доллардан 1,2 миллиард долларгача бўлган деб ишонилади). Шартномада ишлатилган ёқилғи чиқиндиларини қайта ишлаш учун Россияга қайтариб юбориш кўзда тутилган. Завод 2011-йил 3-сентябрда электр энергиясини миллий тармоққа уланишни бошлади^[10] ва 2011-йил 12-сентябрда расмий равишда тантанали очилиши ўтказилди^{[манба керак]}.

Эслатмалар

↑ Бūшеҳр, Боучеҳр, Бусчир, Бусеҳр ва Бушире шаклида ҳам романизация қилинади; Бандар Бушеҳр ва Бандар-э-Бушеҳр (بندر بوشهر) номлари билан ҳам машҳур, Бандар Бūшеҳр ва Бандар-э Бūшеҳр шаклида романизация қилинади; Абусчеҳр, Абу Шеҳр ва Бандар Абу Шеҳр номлари билан ҳам танилган)^[2]

Манбалар

↑ ^1,0 ^1,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
↑ Бушеҳр cан бе фоунд ат ГЕОнет Ном Сервери, ат тҳис линк, бй опенинг тҳе Адванcед Сеарч бох, энтеринг "-3057164" ин тҳе "Униқуэ Феатуре Ид" форм, анд cлиcкинг он "Сеарч Датабасе".
↑ Ҳабиби, Ҳассан „Аппровал оф тҳе организатион анд чаин оф cитизеншип оф элеменц анд униц оф cоунтрй дивисионс оф Бушеҳр провинcе cентеред он Бушеҳр cитй“ (фа). Ламтакам. Министрй оф Интериор, Политиcал Дефенсе Cоммиссион оф тҳе Говернмент Боард (1369-йил 7-июл). 2024-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 24-апрел.
↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
↑ ^6,0 ^6,1 ^6,2 ^6,3 ^6,4 ^6,5 ^6,6 Перрй 2017.
↑ ^7,0 ^7,1 ^7,2 ^7,3 де Планҳол 1990.
↑ „Лангуаге дистрибутион: Бушеҳр Провинcе“. Иран Атлас (2015). Қаралди: 2023-йил 31-январ.
↑ Пике, Жоҳн „Бушеҳр - Иран Нуcлеар Реаcтор“. www.глобалсеcуритй.орг.
↑ „Ираниан нуcлеар поwер статион 'бегинс генератинг элеcтриcитй'“. Тҳе Гуардиан. Реутерс (2011-йил 4-сентябр). Қаралди: 2011-йил 4-сентябр.

Адабиётлар

Перрй, Жоҳн Р. (2017). "Бушире". ин Флеэт, Кате; Крäмер, Гудрун; Матринге, Денис эт ал.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам (3- нашри). Брилл Онлине. ИССН 1873-9830. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-3/бушире-CОМ_24027.
де Планҳол, Хавиэр (1990). "Бūšэҳр и. Тҳе Cитй". Энcйcлопаэдиа Ираниcа. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/бушеҳр-01-cитй.

Ҳаволалар

[3] Бūшеҳр, Боучеҳр, Бусчир, Бусеҳр ва Бушире шаклида ҳам романизация қилинади; Бандар Бушеҳр ва Бандар-э-Бушеҳр (بندر بوشهر) номлари билан ҳам машҳур, Бандар Бūшеҳр ва Бандар-э Бūшеҳр шаклида романизация қилинади; Абусчеҳр, Абу Шеҳр ва Бандар Абу Шеҳр номлари билан ҳам танилган)^[2]

[2016_census-1] 1,0 ^1,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.

[2] Бушеҳр cан бе фоунд ат ГЕОнет Ном Сервери, ат тҳис линк, бй опенинг тҳе Адванcед Сеарч бох, энтеринг "-3057164" ин тҳе "Униқуэ Феатуре Ид" форм, анд cлиcкинг он "Сеарч Датабасе".

[Bushehr_Province_Structure-4] Ҳабиби, Ҳассан „Аппровал оф тҳе организатион анд чаин оф cитизеншип оф элеменц анд униц оф cоунтрй дивисионс оф Бушеҳр провинcе cентеред он Бушеҳр cитй“ (фа). Ламтакам. Министрй оф Интериор, Политиcал Дефенсе Cоммиссион оф тҳе Говернмент Боард (1369-йил 7-июл). 2024-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 24-апрел.

[2006_census-5] „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.

[2011_census-6] „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.

[FOOTNOTEPerry2017-7] 6,0 ^6,1 ^6,2 ^6,3 ^6,4 ^6,5 ^6,6 Перрй 2017.

[FOOTNOTEde_Planhol1990-8] 7,0 ^7,1 ^7,2 ^7,3 де Планҳол 1990.

[9] „Лангуаге дистрибутион: Бушеҳр Провинcе“. Иран Атлас (2015). Қаралди: 2023-йил 31-январ.

[10] Пике, Жоҳн „Бушеҳр - Иран Нуcлеар Реаcтор“. www.глобалсеcуритй.орг.

[guardian-20110904-11] „Ираниан нуcлеар поwер статион 'бегинс генератинг элеcтриcитй'“. Тҳе Гуардиан. Реутерс (2011-йил 4-сентябр). Қаралди: 2011-йил 4-сентябр.

[1]

[а]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[2]