Ayollarni kamsitishning barcha shakllariga barham berish toʻgʻrisidagi konvensiya
| Ушбу мақола WикиАёллар лойиҳасининг бир қисмидир |
| Аёлларга нисбатан зўравонлик |
|---|
 |
| Ўлдириш |
| Жинсий тажовуз ва зўрлаш |
| Бузилиш |
| Бошқа масалалар |
| Халқаро доирадаги жинсий зўравонлик |
| Тегишли мавзулар |
Аёлларга нисбатан камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенсия ёки CЕДАW 1979-йилда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган халқаро конвенсия бўлиб, ундаги иштирокчи давлатлар аёлларга нисбатан камситишнинг барча шаклларига қарши курашиш мажбуриятини ўз зиммасига олади. Хотин-қизлар ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро қонун лойиҳаси 1981-йил 3-сентябрда тузилган ва 189 давлат томонидан ратификация қилинган[1]. Конвенсияни элликдан ортиқ мамлакатлар маълум баёнотлар, изоҳлар ва эътирозлар асосида ратификация қилган, шу жумладан, 38 та давлат уни талқин қилиш ёки қўллаш билан боғлиқ низоларни ҳал қилувчи воситаларни кўриб чиқадиган 29-моддани қўллашни рад этди[2]. Австралия декларациясида конвенсиянинг федерал конституциявий тизимидан келиб чиқадиган марказий ҳукумат ҳокимиятининг чекловлари қайд этилган. Америка Қўшма Штатлари ва Палау давлатлари ушбу шартномани имзолаганлар, аммо ратификация қилмаган. Эрон, Сомали, Судан ва Тонга давлати CЕДАWни имзолашдан бош тортишган.
Ушбу конвенсия Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг инсон ҳуқуқлари бўйича саккизта асосий конвенсияларидан бири ҳисобланади. Шунингдек, инсон ҳуқуқлари нафақат эркак жинсига, балки аёлга ҳам тегишли эканлигини ҳам таъкидланади[3]. „Халқаро аёллар ҳуқуқлари декларацияси“[4] деб номланувчи ушбу регламент эркаклар ва аёллар ўртасидаги тенглик амалда ҳам, қонун олдида ҳам таъминланиши лозимлигини таъкидлаб келади. Иштирокчи давлатлар аёлларга нисбатан камситишнинг барча турлари ва шаклларини аниқлаш, уларга қарши чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқиш, жабрланган шахсларга ёрдам бериш ва зўравонлик ҳаракатларини амалга оширган айбдор шахсларни жазолаш мажбуриятини олади.
Иштирокчи давлатлар томонидан кўзда тутилган ҳуқуқларнинг амалга оширилишини назорат қилиш учун Конвенсиянинг биринчи тўртта бобида инспексия органи ва текшириш тартиб-қоидалари келтириб ўтилган. Иштирокчи давлатлар экспертлар қўмитасига уларнинг конвенсияни амалга оширишдаги саъй-ҳаракатларини мунтазам равишда ҳисоботларни тақдим этиш орқали баҳолаш ҳуқуқини беради. Қўмита, шунингдек, 2000-йил 22-декабрда кучга кирган ва иштирокчи давлатлар томонидан имзоланган иккинчи Конвенсия ҳисобланган Протокол билан Конвенсиянинг бузилишига оид индивидуал ёки гуруҳ шикоятларини кўриб чиққан. Бундан ташқари, Конвенсия талабларнинг жиддий ёки мунтазам равишда бузилиш ҳолатлари бўйича тергов ўтказиш ҳуқуқига ҳам эга. CЕДАW раиси лавозимини ҳозир Ана Пелáэз эгаллаб турибди[5].
Умумий тавсиф
1948-йилда Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг қабул қилиниши билан гендер тенглиги қонунчиликда ва Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг турли ҳужжатларида ўз ўрнини кўрсата бошлайди. Аёллар ҳуқуқларини кафолатловчи конвенсия тузиш зарурлиги ҳақидаги баҳслар давом этар экан, БМТ Бош Ассамблеяси 1967-йилда аёлларга нисбатан камситишларга барҳам бериш тўғрисидаги декларацияни қабул қилди. Шундай қилиб, БМТ биринчи маротаба жинсга қараб камситишни кенгроқ ва ҳар томонлама ёндашувни талаб қилувчи муаммо сифатида кўришини билдирди. Бу декларация маънавий ва сиёсий кучга эга бўлса-да, давлатлар зиммасига бошқа мажбуриятларни юкламайди[4].
БМТ томонидан 1975-йилда Мехико шаҳрида ташкил этилган аёллар бўйича Бутунжаҳон конференсияси давомида „Аёллар ўн йиллиги“ (1975–1985) деб эълон қилинди ва ушбу конференсияда қабул қилинган чақириққа кўра Комиссия томонидан „камситишнинг барча шаклларини йўқ қилиш“га қаратилган халқаро конвенсия ишлаб чиқилади. Бирлашган Миллатлар Ташкилотига аъзо давлатларда эркаклар ва аёллар ўртасидаги тенгликни таъминлаш мақсадида аёллар мақоми тўғрисидаги баҳслар Бош Ассамблеяда ҳам, Аёллар мақоми бўйича комиссияда ҳам ҳар бир банд бўйича узоқ муҳокамалар туфайли шартнома матнини тайёрлашга узоқ вақт керак бўлади.
Олти йиллик фаолиятдан сўнг, БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1979-йил 18-декабрдаги 34/180 резолюциясига асосан конвенсия қабул қилинади. Шу тариқа 1980-йилнинг 1-мартида аъзо давлатлар томонидан конвенсияни имзоланиши учун йўл очилди. 1981-йил 3-сентябрда йигирмата давлат конвенсияни ратификация қилганидан кейингина ушбу ҳужжат кучга кирди. Ушбу конвенсия ирқий камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенсияга ўхшаш форматга эга бўлиб, ҳам ўзининг асосий мажбуриятлари доираси, ҳам халқаро мониторинг механизмларига эга[6].
Конвенсия номи
Конвенсиянинг асл номи „Cонвентион он тҳе Элиминатион оф Алл Формс оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“ бўлиб, CЕДАW деб қисқартирилган ушбу конвенсия, расмийлар томонидан „Аёлларга нисбатан камситишнинг барча шаклларини йўқ қилиш тўғрисидаги конвенсия“ сифатида таржима қилинган. Конвенсияда аёлларга нисбатан камситишнинг мавжудлиги келтириб ўтилган ва ушбу ҳужжат айнан шу камситишларни бартараф этиш учун тузилб чиқилгани таъкидлаб ўтилган[3].
Конвенсия
Конвенсия умумий 6 бўлим, 30 моддадан иборат бўлиб, унинг биринчи тўрт боби аёллар ҳуқуқларининг бузилишига қарши курашиш ва уларнинг олдини олиш, аёлларнинг сиёсий, ҳуқуқий ва фуқаролик ҳуқуқлари, шунингдек, ижтимоий ва иқтисодий ҳуқуқларини таъминлаш, уларнинг саломатлигини муҳофаза қилишга бағишланган. Бешинчи ва олтинчи боблар Конвенсиянинг назорат органи бўлган CЕДАW қўмитасини ташкил этиш ва Конвенсияни амалга ошириш учун зарур бўлган жараёнларни, CЕДАW ва инсон ҳуқуқлари бўйича бошқа шартномаларнинг ўзаро муносабатларини ҳамда давлатлар зиммасига юкланган мас’улият ва мажбуриятларини тартибга солиб туради[7].
– И қисм (1–6-моддалар) камситмаслик, жинсий стереотиплар ва жинсий савдога қаратилган.
– ИИ қисм (7–9-моддалар) аёлларнинг ижтимоий соҳадаги ҳуқуқлари, сиёсий ҳаёти, вакиллик ва фуқаролик ҳуқуқларига эътибор қаратади.
– ИИИ қисм (10–14-моддалар) аёлларнинг иқтисодий ва ижтимоий ҳуқуқларини, хусусан, таълим, бандлик ва соғлиқни сақлаш масалаларига эътибор қаратади. ИИИ қисмда қишлоқ аёллари учун махсус ҳимоя чоралари ва улар дуч келадиган муаммолар ҳақида ҳам маълумот бериб ўтилган.
– ИВ қисм (15–16-моддалар) аёлларнинг никоҳ ва оилавий ҳаётда тенг ҳуқуқлилиги ҳамда қонун олдидаги тенглик ҳуқуқини белгилайди.
– В қисм (17–22-моддалар) Аёлларга нисбатан камситишларга барҳам бериш бўйича қўмитани ҳамда иштирокчи-давлатларнинг ҳисобот бериш тартибини белгилайди.
– ВИ қисм (23–30-моддалар) конвенсиянинг бошқа шартномаларга таъсири, аъзо давлатларнинг мажбуриятлари ва конвенсияни бошқаришга таъсирини тавсифлайди.
1979-йилнинг декабр ойида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган ва имзолаш учун топширилган конвенсия 1981-йил 3-сентябрдан бошлаб кучга кирди. Конвенсиянинг 27-моддасида, „Ушбу Конвенсия БМТ Бош котибига 20-ратификация ёрлиғи ёки қўшилиш тўғрисидаги ҳужжат тақдим этилган кундан кейинги 30-кундан сўнг кучга киради“, дейилади.
Асосий қоидалар
1-модда аёлларга нисбатан камситишни қуйидаги атамалар орқали белгилайди[8]:
Аёлларнинг оилавий аҳволидан қатъи назар, эркаклар ва аёлларнинг тенг ҳуқуқлилиги асосида инсон ҳуқуқларини тан олиш, улардан фойдаланиш, амалга оширишига путур етказиш ёки бекор қилиш мақсади, жинсига қараб муносабат билдириш, истисно қилиш ёки чеклаш билан боғлиқ сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, маданий, фуқаролик ёки бошқа ҳар қандай соҳадаги асосий эркинликлар.
2-моддада конвенсияни ратификация қилган аъзо давлатлар ўзларининг ички қонунчилигида гендер тенглигини таъминлаш, қонунларидаги барча камситиш қоидаларини бекор қилиш ва аёлларга нисбатан камситишнинг олдини олиш учун янги қоидаларни қабул қилиш ниятида эканлигини айтилади[8]. Конвенсияни ратификация қилган давлатлар, шунингдек, аёлларни камситилишдан самарали ҳимоя қилиш учун судлар ва жамоат институтларини ташкил этишлари ва аёлларга нисбатан жисмоний шахслар, ташкилотлар ва корхоналар томонидан қўлланиладиган камситишнинг барча шаклларини бартараф этиш чораларини кўришлари керак[8].
3-модда иштирокчи давлатлардан сиёсий, ижтимоий, иқтисодий ва маданий соҳаларда аёлларга эркаклар билан тенглик асосида инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини кафолатлашни талаб қилади[8].
4-моддада эркаклар ва аёллар ўртасидаги де фаcто тенгликни тезлаштиришга қаратилган махсус чора-тадбирларни қабул қилиш камситиш ҳисобланмаслиги келтириб ўтилган. Унга кўра, оналикни махсус ҳимоя қилиш ҳаракатларига гендер бўйича камситиш сифатида қаралмайди[8].
5-модда иштирокчи давлатлардан бир жинснинг бошқа бир шахсдан пастлиги ёки устунлиги ғояси ёки эркаклар ва аёлларнинг стереотипли ролига асосланган хурофот ва урф-одатларни бартараф этиш чораларини кўриб чиқишни талаб қилади[8]. Шунингдек, ушбу модда иштирокчи давлатларга эркаклар ва аёлларнинг ўз фарзандларини тарбиялаш ва уларни ривожлантиришда умумий мас’улиятини тан олишни таъминлаш мас’улиятини юклайди[8].
6-модда иштирокчи давлатларга аёллар савдосининг барча шакллари ва аёллар фоҳишалигидан фойдаланишнинг олдини олиш учун барча тегишли чораларни, шу жумладан, қонунчиликни ҳам йўлга қўйиш мажбуриятини юклайди[8].
7-модда аёлларнинг сиёсий ва жамоат ҳаётида тенглигини кафолатлайди, бунда асосий эътибор сайловларда овоз беришда тенглик, давлат бошқарувида иштирок этиш ва мамлакатнинг ижтимоий-сиёсий ҳаёти билан боғлиқ бўлган нодавлат ташкилотлар ва бирлашмаларида иштирок этишига эътибор қаратади[8].
8-моддада иштирокчи давлатлар аёлларга халқаро миқёсда ўз ҳукуматига вакиллик қилиш ва халқаро ташкилотлар ишида иштирок этиш имкониятини кафолатлайди[8].
9-модда иштирокчи давлатларга аёлларга ўз фуқаролигини олиш, ўзгартириш ёки сақлаб қолишда эркаклар билан тенг ҳуқуқлар ва фарзандларининг фуқаролигига нисбатан тенг ҳуқуқлар беришни топширади[8].
10-модда талаба-қизлар учун таълим олишда тенг имкониятларни белгилайди ва қўшма таълимни рағбатлантиради. Бу, шунингдек, енгил атлетика, стипендиялар ва грантлардан тенг фойдаланиш имкониятини ҳам таъминлайди, шу билан бирга, талаба қизларнинг ўқишни ташлаб кетиш даражасини камайтиришга эътибор қаратади[8].
11-моддада аёлларнинг меҳнат қилиш ҳуқуқи барча инсонларнинг ажралмас ҳуқуқи сифатида белгиланган. Ушбу модда бажарилган бир хил меҳнат тури учун тенг иш ҳақи тўланиши, ижтимоий таъминот ҳуқуқи, ҳақ тўланадиган таътил ва туғруқ таътилини собиқ иш жойи, иш стажи ёки ижтимоий нафақаларни йўқотмаган ҳолда иш ҳақи ёки таққосланадиган ижтимоий нафақалар билан тўланишини талаб қилади. Оналик, ҳомиладорлик ёки никоҳ ҳолатига кўра ишдан бўшатиш санксия билан тақиқланади[8].
12-модда иштирокчи давлатларга соғлиқни сақлаш хизматларидан, шу жумладан, оила қуришни режалаштириш билан боғлиқ хизматлардан фойдаланишни таъминлаш учун соғлиқни сақлаш соҳасида аёлларга нисбатан камситишни бартараф этиш учун барча тегишли чораларни кўриш мажбуриятини юклайди[8].
13-модда аёлларнинг иқтисодий ва ижтимоий ҳаётда, хусусан, оилавий нафақа олиш ҳуқуқи, банк кредитлари, ипотека ва бошқа молиявий кредитлар олиш ҳуқуқи, шунингдек, дам олиш, спорт билан шуғулланиш ҳамда маданий ҳаётнинг барча жабҳаларида тенглигини кафолатлайди[8].
14-модда қишлоқ аёлларини ҳимоя қилиш ва улар дуч келадиган алоҳида муаммолардан ҳимоя қилишни таъминлайди, аёлларнинг ривожланиш дастурларида иштирок этиш, тегишли тиббий муассасалардан фойдаланиш, жамоанинг барча тадбирларида иштирок этиш, қишлоқ хўжалиги кредитларидан фойдаланиш ва етарли яшаш шароитларидан баҳраманд бўлиш ҳуқуқини таъминлайди[8].
15-модда иштирокчи давлатларни аёлларнинг қонун олдида эркаклар билан тенглигини, шу жумладан эркаклар билан бир хил ҳуқуққа эга эканлигини кафолатлайди. Шунингдек, эркаклар ва аёлларга кишиларнинг ҳаракатланиши, фуқаролик ҳамда истиқомат қилиш ҳудудини танлаш эркинлиги билан боғлиқ масалаларда бир хил ҳуқуққа эга эканлигини таъкидлайди[8].
16-модда никоҳ ва оилавий муносабатларга оид барча масалаларда аёлларни камситишни тақиқлайди. Хусусан, эркаклар ва аёлларга никоҳга киришда бир хил ҳуқуқ, турмуш ўртоғини эркин танлаш ҳуқуқи, никоҳ даврида ва уни бекор қилишда бир хил ҳуқуқ ва мажбуриятлар, ота-оналикда бир хил ҳуқуқ ва мажбуриятларни юклайди. Фарзандларининг сони ва ёш оралиғи тўғрисида эркин ва мас’улият билан қарор қабул қилиш, бир хил шахсий ҳуқуқларга эга бўлиш, шу жумладан, фамилия, касб ва машғулотни танлашда тенг бўлиш, мулкни сотиб олиш, бошқариш, фойдаланиш ва тасарруф этиш бўйича тенг ҳуқуққа эга эканлигини таъминлайди[8].
17-24-моддалар CЕДАW қўмитасининг таркиби ва тартибларини, масалан, CЕДАW ва миллий ҳамда халқаро қонунчилик ўртасидаги муносабатларнинг тизимли тартиби иэрархик тузилиши ҳамда қонун-қоидалари, шунингдек, давлатларнинг CЕДАWни амалга ошириш бўйича барча зарур чораларни кўриш мажбуриятини тўлиқ шаклда тавсифлайди[9].
25-30-моддалар (CЕДАW маъмурияти) CЕДАWни амалга ошириш, ратификация қилиш ва манфаатдор давлатларнинг изоҳларини киритиш билан боғлиқ умумий маъмурий тартибларни тавсифлайди[9].
CЕДАW БМТнинг 1325 ва 1820-сонлари билан
CЕДАW механизмларидан фойдаланишни таъкидловчи конвенсиянинг 10-йиллигига бағишланган 1325-резолюция тадбирлари[10]
2010-йилнинг октябр ойида 1325-сонли резолюциянинг 10 йиллиги БМТ Хавфсизлик Кенгашининг Аёллар, тинчлик ва хавфсизлик тўғрисидаги 1325-резолюциясига жавобгарлик талаби ортиб бораётганини таъкидлади. Кўпчилик конвенсияга аъзо 192 давлатдан атиги 22 тасигина миллий ҳаракат режаларини қабул қилгани борасидаги хавотирларини билдирди. Аксарият расмий тинчлик музокараларида аёллар етарли даражада иштирок эта олмайдилар, шунингдек, тинчлик даврида ҳам, зиддиятлар вақтида ҳам жинсий зўравонлик даражаси ўсишда давом этиб бормоқда эди.
СCР 1325, хусусан, CЕДАW қонун-қоидаларини амалга оширишни кучайтириш мақсадида ташқи ҳуқуқий механизмлардан фойдаланиш зарурлигини таъкидлади. CЯхши ташкил этилган ЭДАW механизмлари – аъзо давлатлар мувофиқлик ҳисоботи ва фуқаролик жамияти ҳисоботи жараёни жавобгарликни таъминлаши мумкин бўлган воситалари сифатида белгилайди.
СCР 1325 ва CЕДАW[11] ўртасидаги кесишма
CЕДАW ва БМТ Хавфсизлик Кенгашининг Аёллар, тинчлик ва хавфсизлик (СCР) бўйича 1325 ва 1820-сонли резолюциялари мустақил равишда муҳим халқаро ҳужжатлар ҳисобланса-да, уларнинг амалга оширилиши ва таъсирини кучайтириш учун ишлатилиши мумкин бўлган учта асосий стандартлар ишлаб чиқилган.
1325 ва 1820-сонли резолюциялар низоларнинг барча томонлар учун тегишлилигини аниқлаб бериш орқали CЕДАW доирасини кенгайтиради, CЕДАW эса ушбу иккита резолюцияда баён этилган кенг қамровли мажбуриятлар билан боғлиқ ҳаракатлар учун аниқ стратегик кўрсатмалар беради[12].
CЕДАW инсон ҳуқуқлари бўйича глобал шартнома бўлиб, аёллар ҳуқуқларининг энг юқори стандарти сифатида миллий қонунчиликка киритилиши керак. Уни ратификация қилган БМТга аъзо давлатлар (ҳозирги кунгача 185 та) аёллар ҳуқуқларини тўлиқ амалга ошириш механизмларини яратишни талаб қилади.
1325-резолюция Хавфсизлик Кенгаши томонидан бир овоздан қабул қилинган халқаро ҳуқуқ бўлиб, БМТга аъзо давлатларга тинчлик ўрнатишнинг барча жабҳаларида аёлларни жалб этиш, шу жумладан, тинчлик ва хавфсизлик масалалари бўйича қарорлар қабул қилишнинг барча даражаларида аёллар иштирокини таъминлаш мажбуриятини юклайди.
1820-резолюция жинсий зўравонликни уруш тактикаси сифатида халқаро тинчлик ва хавфсизликни сақлаш билан боғлайди. Шунингдек, БМТ Бош котибидан Хавфсизлик Кенгашига ахборот оқимини такомиллаштириш стратегиялари ва уларни амалга ошириш тўғрисида кенг қамровли ҳисобот тақдим этишни ва жинсий зўравонликка барҳам бериш ва уларнинг олдини олишнинг чораларини қабул қилишни талаб қилади.
1325 ва 1820-резолюциялар ва CЕДАW аёлларнинг инсон ҳуқуқлари ва гендер тенглиги бўйича қуйидаги кун тартибини эълон қилади[13]:
- Барча даражадаги қарорларни қабул қилишда аёлларнинг иштирокини талаб қилиш
- Аёлларга нисбатан зўравонликни рад этиш, чунки бу аёлларнинг ривожланишига тўсқинлик қилади ва уларнинг бўйсунувчи мақомини сақлаб қолади;
- Аёллар ва эркакларнинг қонун олдида тенгдирлар, аёллар ва қизларни қонун устуворлиги орқали ҳимоя қилиш;
- Аёллар ва қизларни гендер асосидаги зўравонликдан ҳимоя қилиш учун хавфсизлик кучлари ва тизимларини талаб қилиш;
- Аёллар ва қизларнинг турли тажрибалари ва юклари тизимли дискриминациядан келиб чиқиши ҳақиқатини тан олиш;
- Аёлларнинг тажрибаси, эҳтиёжлари ва истиқболлари адолатли ҳамда мустаҳкам тинчликка эришишни белгиловчи сиёсий, ҳуқуқий ва ижтимоий қарорларга киритилишини таъминлаш.
CЕДАW қўмитасининг умуман олганда миллий ва жамият даражасида 1325 ва 1820-сонли резолюцияларни тўлиқ амалга ошириш учун аёлларни ҳимоя қилиш ҳаракатларини кучайтириши мумкин. CЕДАWнинг можаролардан жабр кўрган ҳудудларга ёрдам бериши иккала резолюцияда ҳам таъкидланади. Бошқача айтганда, ҳар учала халқаро ҳужжатдан аёлларнинг инсон ҳуқуқларини мустаҳкамлаш мақсади йўлида биргаликда фойдаланилганда, улар бир-бирини мустаҳкамлайди ва анча самаралироқ натижа кўрсатади[14].
Иштирокчи давлатлар
Конвенсияни ратификация қилмаган ёки унга қўшилмаган олтита БМТ аъзо давлатлари Эрон, Палау, Сомали, Судан, Тонга ва Америка Қўшма Штатларидир[15].
Конвенсияга қўшилмаган БМТга аъзо бўлмаган ягона давлат бу Ватикан шаҳридир[15][16].
2007-йилда Хитой Республикаси (Тайван) ҳам шартномани ўз қонунчилигида ратификация қилган, аммо Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан тан олинмаган ва шартноманинг фақат норасмий иштирокчиси ҳисобланади[17].
Конвенсияга охирги бўлиб 2015-йил 30-апрелда Жанубий Судан давлати қўшилган[15].
Америка Қўшма Штатлари 1988, 1990, 1994, 2000 ва 2010-йилларда ратификация қилиш учун бир неча муваффақияциз уринишларни амалга оширган[18][19]. Қўшма Штатларда 40 дан ортиқ шаҳарлар ва маҳаллий ҳукуматлар CЕДАW қарорлари ёки резолюцияларини қабул қилган[20].
Шартнома мажбуриятлари
Конвенсияга аъзо давлатлар қуйидаги мажбуриятларни ўз зиммаларига олишга рози бўладилар[4]:
- ҳаётнинг барча жабҳаларида аёлларга нисбатан камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш;
- аёлларнинг инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларидан эркаклар билан бир хил даражада фойдаланишлари учун уларнинг фаолиятларини қўллаб-қувватлаш ва юксалишини таъминлаш;
- конвенсияни амалга оширишдаги саъй-ҳаракатларини баҳолаш учун CЕДАW қўмитасига мунтазам ҳисоботларни тақдим қилиш.
Аёлларга нисбатан камситишларга барҳам бериш қўмитаси
Аёлларга нисбатан дискриминацияга барҳам бериш бўйича қўмита, одатда, қисқача қилиб „CЕДАW қўмитаси“ деб юритилади. Ушбу қўмита Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг шартнома органи бўлиб, аёлларга нисбатан камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенсияни (CЕДАW) назорат қилади. Қўмитанинг тузилиши CЕДАWнинг[21] 17-моддасида кўрсатилган бўлиб, унда қоидалар, мақсад ва иш тартиби ҳам аниқ белгилаб қўйилган[22]. Ўз фаолияти давомида қўмита CЕДАWда кўрсатилган қоидаларга риоя қилинишини таъминлаш учун бир неча сессиялар ўтказган. Вақт ўтиши билан аёллар ҳуқуқлари масалаларига эътибор кучайиши туфайли қўмита амалиёти ҳам ўзгариб борди.
Қўмита тарихи
Аёлларга нисбатан камситишларга барҳам бериш бўйича қўмита 1981-йил 3-сентябрда CЕДАW кучга кириши учун зарур бўлган 20 та ратификация ёрлиғини олгандан кейин тузилган. CЕДАWнинг 17-моддасига асосан CЕДАW қоидаларига уни имзолаган ва унга риоя қилишга рози бўлган мамлакатлар томонидан бажарилишини таъминлаш мақсадида қўмита ташкил қилинди[22]. Қўмитанинг биринчи навбатдаги сессияси 1982-йил 18-22-октябр кунларида бўлиб ўтди. Ушбу сессияда қўмитанинг илк ходимлари оддий сайлов йўли билан кўпчилик овози асосида сайланди, қўмита раислигига эса мўғулистонлик Л. Идер хоним тайинланди[23]. Шунингдек, қўмитага яна учта раис ўринбосари ҳам тайинланган бўлиб, улар канадалик М. Cарон, Югославиядан З. Илиc ва Руандадан Л. Мукайиранга эди. Якуний гаяналик Д. П. Бернард қўмита маърузачиси сифатида сайланган. Ушбу сессия давомида қўмита ўз тартиб қоидаларини ҳам бир овоздан маъқуллаган[23].
Қўмита
CЕДАW аризалари 23 мустақил экспертдан иборат БМТ CЕДАW қўмитаси томонидан назорат қилинади. Давлатлар CЕДАW қўмитасига мунтазам равишда ҳисоботларни тақдим этишлари шарт. Ушбу ҳисоботлар қўмита томонидан кўриб чиқилади ва кўпинча нодавлат ташкилотларининг фикрларини ҳисобга олган ҳолда CЕДАWни амалга оширишни яхшилаш бўйича давлатларга тавсиялар берилади.[7] Қўмитадаги экспертлари иштирокчи давлатлар томонидан сайланади.
Қўмита, шунингдек, Конвенсиянинг бузилиши тўғрисидаги индивидуал ёки гуруҳ шикоятларини ҳам кўриб чиқади. Конвенсиянинг жиддий ёки мунтазам равишда бузилиши бўйича тергов ўтказиш ваколатига ҳам эга. Бу ваколат 1999-йилда БМТнинг 54-сонли махсус қарори билан берилган бўлиб, Бош Ассамблеяда қабул қилинган ва 2000-йил 22-декабрда кучга кирган Протокол билан белгилаб қўйилади. Ушбу протокол томонларнинг ўз хоҳишларига кўра имзолаган иккинчи келишуви ҳисобланади.
Сеанслар
Қўмита йиғилишларини қаерда ва қачон ўтказиши тўғрисидаги қоидалар уларнинг қонун-қоидалар регламентида кўрсатиб ўтилган[24].
Қўмитага ўз вазифаларини самарали бажариш учун зарур бўлган миқдорда йиғилишлар ўтказишга рухсат берилади, бунда CЕДАW иштирокчи давлатлари ва Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби мунтазам равишда ўтказиладиган сессиялар сонини белгилаб беради[25]. Бундан ташқари, махсус сессиялар конвенсия иштирокчиси бўлган давлат ёки қўмитанинг кўпчилик аъзолари илтимосига биноан ҳам ўтказилиши мумкин[25]. Бугунги кунга қадар умумий етмиш иккита сессия ўтказилган бўлиб, охирги сессия 2019-йил 18-февралдан 9-мартгача бўлиб ўтган[26]. Биринчи ўттиз тўққизта сессия Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Ню-Ёрк шаҳридаги штаб- квартирасида, қирқинчи ва ундан кейинги сессиялар эса Женевадаги Миллатлар саройида бўлиб ўтган[26]. Қўмита ўзининг мунтазам равишда ўтказиладиган сессияларида CЕДАWга аъзо давлатларнинг унга риоя қилиш ва унинг ғояларини ўз мамлакатларида амалга ошириш борасидаги ютуқлари тўғрисида ҳисоботларини эшитади[27]. Шунингдек, қўмита сессия олдидан иш гуруҳларини тузиб, кейинги сессияда кўриб чиқилиши керак бўлган муаммо ва масалаларни муҳокама қилади.
Ҳисоботлар
CЕДАW Конвенсияси иштирокчи давлатларнинг конвенсия кучга кирганидан кейин бир йил ичида ва ундан кейин камида ҳар тўрт йилда бир марта ҳисобот тақдим этиш мажбуриятини ўз бўйнига олади. Аъзо давлатлар томонидан CЕДАW қўмитасига тақдим этилган батафсил ҳисоботларда улар ўз мажбуриятларини қай даражада бажарганликлари тўғрисидаги қиёсий маълумотлар келтирилади. Ҳисоботларда ҳукуматларнинг шартнома масалалари бўйича мажбуриятлари ҳам келтириб ўтилади[4]. Бундан ташқари иштирокчи давлатлар уларга берилган тавсияларни ҳисобга олган ҳолда Конвенсиянинг ҳар бир қоидасини ўз қоидалари доирасида бирма-бир баҳолайдилар. Иккинчи ва кейинги ҳисоботлар биринчи ҳисоботлар баҳоланганидан кейинги эришилган ютуқларни ўз ичига олади.
CЕДАWнинг 18-моддасига биноан, давлатлар ўз штатларида CЕДАWни амалга оширишда эришган ютуқлари тўғрисида қўмитага ҳисобот беришлари керак[28]. Қўмитанинг фаолият юритаётганлиги тўғрисидаги маълумотларнинг аксарияти ушбу ҳисоботлардан олинганлиги сабабли, давлатларга тўғри ва фойдали ҳисоботларни тайёрлашда ёрдам бериш учун махсус кўрсатмалар ишлаб чиқилган[29]. Ҳисобот берувчи давлатлардаги аёлларга нисбатан камситишнинг ҳозирги манзарасини муҳокама қилувчи дастлабки ҳисоботларда CЕДАWнинг ҳар бир моддасига алоҳида тўхталиб ўтилиши керак ва улар умумий ҳисобда юз саҳифадан ошмаслиги керак[28]. Давлатлар ушбу дастлабки ҳисоботларни CЕДАWни ратификация қилганидан кейинги бир йил ичида тайёрлашлари ва тақдим этишлари шарт[22]. Давлатнинг CЕДАW моддаларига риоя қилиш борасидаги ютуқлари ҳақида батафсил маълумот берувчи даврий ҳисоботлар ҳажми етмиш беш саҳифадан ошмаслиги ва штатнинг охирги ҳисоботидан кейинги маълум вақт даврига эътибор қаратилиши керак[28]. CЕДАWга аъзо давлатлар, одатда, ҳар тўрт йилда бир марта даврий ҳисоботларни тақдим этишлари шарт, аммо агар қўмита ушбу штат фаолиятига шубҳа билдирган тақдирда исталган вақтда ҳисоботни сўрашлари мумкин[22].
Қўмита ҳисобот кутилаётган вақт, ҳисоботнинг дастлабки ёки даврий эканлиги (дастлабки ҳисоботларга кўпроқ устуворлик берилган) ва ҳисобот қайси минтақадан олинганлиги каби омилларни ҳисобга олган ҳолда айнан қандай турдаги ҳисоботлар зарурлигини танлайди[30]. Ҳар бир сессия давомида саккизта штат ўз ҳисоботларини тақдим этилиши таклиф қилинади ва ҳужжат тақдим этилаётган вақтда штат вакилининг иштирок этиши талаб қилинади[30]. Муддати ўтган ҳисоботларнинг кўплиги туфайли қўмита штатларни ўзларининг барча ҳисоботларини битта ҳужжатга бирлаштиришга чақиради ва ҳисоботлари беш йилга кечиккан штатларга эслатмалар юборади[30] CЕДАW, шунингдек, қўмитадан ўз фаолияти, давлатлар томонидан тақдим этилган ҳисоботларга оид шарҳлар, CЕДАWнинг ихтиёрий баённомаси билан боғлиқ маълумотлар ва қўмита берган бошқа умумий таклифлар ёки тавсияларни ўз ичига олган йиллик ҳисоботни тақдим этишини ҳам талаб қилади[30]. Ушбу ҳисобот Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясига Иқтисодий ва Ижтимоий Кенгаш орқали берилади[30]. Қўмитага тегишли барча ҳисоботлар, кун тартиби ва бошқа расмий ҳужжатлар, шу жумладан, штатлар томонидан тақдим этилган ҳисоботлар, агар қўмита томонидан бошқача қарор қабул қилинмаган тақдирда, жамоатчиликка тақдим этилади[30].
Тавсиялар
CЕДАW қўмитаси иштирокчи давлатларга Конвенсиянинг айрим моддаларини тушунишни осонлаштириш ва Конвенсия қандай қўлланилишини кўрсатиш борасида тавсиялар бериш ҳуқуқига эга. 2021-йил ҳолатига кўра, Қўмита аъзо давлатларга 38 та турли хил тавсиялар бериб келган. Дастлабки ўн йил ичида қисқа ва содда бўлган тавсиялар қўмитанинг 1991-йил 10-сессиясида қабул қилинган қарордан сўнг анча батафсил ва кенг қамровли шаклда тайёрлана бошланди, шунингдек, аниқ вақтда Конвенсиянинг тавсиялари иштирокчи давлатлар учун махсус қўлланма бўлиб ҳам хизмат қила бошлади. Умумий тавсияни шакллантириш турли нодавлат ташкилотлар ва БМТнинг бошқа органлари билан биргаликда тавсияномадаги мавзу бўйича қўмита ўртасидаги мулоқотдан бошланади[31]. Кейин тавсиянома қўмита аъзоси томонидан ишлаб чиқилади, кейинги сессияда муҳокама қилинади ва қайта кўриб чиқилади. Шундан сўнг, ниҳоят, кейинги сессияда қабул қилинади[31].
Қўмита томонидан берилган энг муҳим ва кенг қамровли тавсиялардан бири 1991-йил 10-сессияда қабул қилинган 19-сонли махсус тавсиядир. Конвенсияда зўравонлик тўғридан-тўғри қайд этилмаган бўлса-да, камситилиш таърифи 19-сонли тавсияда зўравонликни ўз ичига олиши ҳақидаги маълумотлар билан кенгайтирилган, шунингдек, гендер тенглигига қарши қаратилган зўравонлик конвенсия қоидаларини бузиш деб ҳисобланиши ҳам назарда тутилган. Иштирокчи давлатлар нафақат ҳукумат томонидан ёки унинг номидан амалга оширилган зўравонлик, балки аёлларнинг шахсий ҳаётида улар энг кўп дучор бўладиган камситишларнинг олдини олишга мажбурдирлар[4].
- 1-сонли умумий тавсияда (1986) ҳисобот бериш бўйича кўрсатмалар муҳокама қилинади[32].
- 2-сонли умумий тавсияда (1987) ҳисобот бериш бўйича кўрсатмалар муҳокама қилинади[32].
- 3-сонли умумий тавсияда (1987) таълим ва оммавий ахборот дастурлари муҳокама қилинади[32].
- 4-сонли умумий тавсияда (1987) резервациялар муҳокама қилинади[32].
- 5-сонли умумий тавсия (1988) вақтинчалик ижтимоий чора-тадбирларни муҳокама қилади[32].
- 6-сонли умумий тавсияда (1988) самарали миллий техника ва оммабоплик муҳокама қилинади[32].
- 7-сонли умумий тавсияда (1988) ресурслар муҳокама қилинади[32].
- 8-сонли умумий тавсия (1988) 8-моддани муҳокама қилади[32].
- 9-сонли умумий тавсия (1989) статистик маълумотларни муҳокама қилади[32].
- 10-сонли умумий тавсия (1989) CЕДАW қабул қилинганининг ўн йиллигини муҳокама қилади[32].
- 11-сонли умумий тавсияда (1989) ҳисобот бериш учун техник маслаҳат хизматлари муҳокама қилинади[32].
- 12-сонли умумий тавсия (1989) аёлларга нисбатан зўравонлик ҳақида гапиради[32].
- 13-сонли умумий тавсияда (1989) бир хил қийматдаги иш учун тенг ҳақ тўлаш муҳокама қилинади[32].
- 14-сонли умумий тавсия (1990) аёлларни суннат қилиш ҳақида гапиради[32].
- 15-сонли умумий тавсия (1990) аёллар ва ОИТС ҳақида гапиради[32].
- 16-сонли умумий тавсияда (1991) қишлоқ ва шаҳар оилавий корхоналарида иш ҳақи тўланмайдиган аёллар ҳақида сўз боради[32].
- 17-сонли умумий тавсия (1991) аёлларнинг тўланмаган уй-рўзғор ишларини ўлчаш ва малакасини аниқлаш ва уларнинг ЯИМда тан олиниши ҳақида гапиради[32].
- 18-сонли умумий тавсия (1991) ногирон аёллар ҳақида гапиради[32].
- 19-сонли умумий тавсия (1992) аёлларга нисбатан зўравонлик ҳақида гапиради[32]. Хусусан, унда айтилишича, камситишнинг таърифи гендерга асосланган зўравонликни, яъни аёл аёл бўлгани учун унга қарши қаратилган ёки аёлларга номутаносиб равишда таъсир қиладиган зўравонликни ўз ичига олади[32].
- 20-сонли умумий тавсияда (1992) резервациялар муҳокама қилинади[32].
- 21-сонли умумий тавсияда (1994) никоҳ ва оилавий муносабатларда тенглик муҳокама қилинади[32].
- 22-сонли умумий тавсияда (1995) Конвенсиянинг 20-моддаси муҳокама қилинади[32].
- 23-сонли умумий тавсия (1997) сиёсий ва жамоат ҳаётида аёлларнинг ўрни ҳақида гапиради[32].
- 24-сонли умумий тавсия (1999) аёллар ва уларнинг саломатлиги ҳақида гапиради[32].
- 25-сонли умумий тавсияда (2004) вақтинчалик махсус чоралар муҳокама қилинади[33].
- 26-сонли умумий тавсияда (2008) меҳнат мигрант аёллари муҳокама қилинади[34].
- 27-сонли умумий тавсияда (2010) кекса аёллар ва уларнинг инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш муҳокама қилинади[35].
- 28-сонли умумий тавсияда (2010) иштирокчи давлатларнинг 2-модда бўйича асосий мажбуриятлари муҳокама қилинади[36]. Бу ерда Қўмита 2-моддага қўйилган изоҳлар конвенсиянинг обекти ва мақсадига тўғри келмаслиги ва шунинг учун 28-моддага мувофиқ йўл қўйилмаслигини таъкидлайди[36]. Қўмита иштирокчи давлатларни 2-моддага қўйилган ҳар қандай изоҳларни имкон қадар тезроқ олиб ташлашга ундайди[36].
- 29-сонли умумий тавсияда (2013 йил) никоҳ, оилавий муносабатлар ва уларни бекор қилишнинг иқтисодий оқибатлари муҳокама қилинади[37].
- 30-сонли умумий тавсияда (2013) аёллар низоларининг олдини олиш, мунозара ва можародан кейинги вазиятларда муҳокама қилинади[38][39]. Қўмита, шунингдек, ратификация қилувчи давлатлар нодавлат субектлар, масалан, қуролли гуруҳлар ва хусусий хавфсизлик пудратчилари аёлларга қарши жиноятлар учун жавобгарликка тортилишини таъминлашда эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилишлари кераклигини таъкидлайди[39].
- 31-сонли умумий тавсия (2014) зарарли амалиётларни муҳокама қиладиган Бола ҳуқуқлари бўйича қўмита билан қўшма тавсия[40]. Қўмита биринчи марта Болалар ҳуқуқлари бўйича қўмита билан бирлашди ва аёллар ҳамда қизларга нисбатан зарарли амалиётларнинг олдини олиш ва уларни бартараф этиш бўйича давлатлар олдидаги мажбуриятларнинг кенг қамровли талқинини эълон қилди[41].
- 32-сонли умумий тавсия (2014) қочоқлик мақоми, бошпана, фуқаролик ва аёллар фуқаролиги йўқлигининг гендер билан боғлиқ ўлчовларини муҳокама қилади[42].
Айни пайтда қўмита глобал миграция шароитида аёллар ва қизлар савдоси бўйича Умумий тавсиянома устида ишламоқда.
Комиссия таркибидаги ўзгаришлар
Дастлабки ўн йил давомида қўмита фаолияти ҳозиргидан сезиларли даражада фарқ қилган. CЕДАW томонидан қўмитага эътироз билдиришнинг ягона шакли уларнинг умумий тавсиялари ва ҳисоботдан кейинги якуний изоҳлар эди[43]. 1991-йилда аёлларнинг инсон ҳуқуқлари бўйича глобал кампаниянинг пайдо бўлиши муносабати билан қўмита фаолиятини қайта тиклаб, CЕДАWга кўпроқ эътибор қаратилди[43]. Қўмита CЕДАWга йилига бир мартадан кўпроқ йиғилиш имконини берадиган ўзгартиришлар киритди ва 1997-йилдан бери камида икки марта йиғилиш ўтказиб келади[43]. Қўмита дастлаб ўзининг йиллик сессияларида атиги икки ҳафта йиғилган, аммо эндиликда бу йиғилишлар йилига бир неча маротаба ўтказиладиган ўн саккиз кунлик сессияларга ўзгартирилди[27]. CЕДАW, шунингдек, агар давлат CЕДАW моддаларини жиддий равишда бузаётган деб ҳисобласа, қўмитага суриштирув ишларини бошлаш имконини берувчи янги шикоят ва суриштирув жараёнларини қўлга киритди[43].
Яхшилаш бўйича тавсиялар
Қўмита илк маротаба ташкил этилганидан бери ривожланиб келаётганига қарамай, аъзоларнинг фикрича, қўмитанинг CЕДАWда кўрсатилган мақсадларга эришишнинг самаралироқ йўллари бор[22]. Қўмитанинг олдинга силжишдаги асосий мақсадларидан бири унинг ахборот базасини кенгайтириш, бу эса CЕДАW билан боғлиқ юзага келадиган муаммоларни янада ижобий ҳал қилиш имконини беради[22]. Қўмита CЕДАWнинг 22-моддасига биноан, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тараққиёт Дастури каби БМТнинг ихтисослашган муассасалари кўриб чиқилаётган давлатдаги аёллар ҳуқуқлари масалаларини муҳокама қилувчи ҳисоботларни тақдим этиш учун таклиф билдириш ҳуқуқига эга[22]. Маълумот тўплашнинг яна бир усули бу муҳокама қилинаётган мамлакатда фаолият юритаётган аёлларга нисбатан камситиш билан шуғулланувчи нодавлат ташкилотлардан ҳисоботларни сўрашдир[22]. Бу усул қўмитанинг ҳисобот берувчи давлат ичидаги ишлари ҳақида тўлиқ, холис маълумотни олишини таъминлаш учун тавсия этилади[22].
Тиллар
Қўмитанинг расмий тиллари инглиз, араб, франсуз, рус ва испан тиллари бўлиб, расмий тиллардан бирида қилинган ҳар қандай баёнот бошқа тўрт тилга ҳам таржима қилинади[44]. Расмий тиллардан бирини билмайдиган маърузачи таржимондан фойдаланади[44]. Қўмита томонидан чиқарилган барча расмий қарорлар ва ҳужжатлар расмий тилларнинг ҳар бирида тақдим этилади[44]. Қўмита томонидан қабул қилинган дастлабки тартиб-қоидаларда араб тили расмий тил сифатида ҳисобланмаган, аммо қўмиталарнинг иккинчи сессиясида расмий тиллар орасига араб тилининг ҳам қўшилиши билан боғлиқ қоидаларга ўзгартириш киритилган[23].
Қўмита аъзолари ва мас’ул ходимлари
Қўмитанинг 23 нафар аъзоси бўлиб, улар аёллар муаммолари бўйича эксперт сифатида таърифланади[45]. Қўмита аъзолари ўзларининг миллий ҳукуматлари томонидан тайинланади ва конвенсияга аъзо давлатлар томонидан яширин овоз бериш йўли билан сайланади[45]. Сайловда ғалаба қозониб, мас’улиятни ўз зиммасига олгандан сўнг, қўмита аъзолари тантанали декларация сифатида танилган қуйидаги баёнотни ўқийдилар: „Мен камситишларга барҳам бериш бўйича қўмита аъзоси сифатида ўз вазифаларимни бажаришимни ва ваколатларимни амалга оширишимни тантанали равишда эълон қиламан. Аёллар шарафли, содиқ, холис ва виждонлидирлар“[46]. Аъзолар турли касб эгалари, жумладан шифокорлар, ҳуқуқшунослар, дипломатлар ва ўқитувчилар бўлиб, касбларининг хилма-хиллиги туфайли қўмитага турли нуқтаи назарга кўра фикрларни тақдим этишади[45]. Кўпгина аъзолар қўмитадан ташқарида ҳам ўзларининг бошқа турдаги меҳнат фаолияти билан тўлиқ шуғулланишади ва қўмита билан боғлиқ фаолияти учун кичик маблағ билан таъминланишади[45].
Аъзолар турли давлатлар фуқаролари бўлиши мумкин. Улар Лотин Америкаси ва Кариб ороли, Африка, Осиё, Ғарбий Европа ва Шарқий Европага бўлинган минтақалар бўйича сайланади[45]. Қўмита аъзолиги Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг бошқа шартнома органлари аъзолигидан фарқ қилади, чунки қўмитада бир нафар эркак аъзодан ташқари барча аъзолар аёллар ҳисобланади[22]. Агар қўмита аъзоси ваколат муддати тугагунга қадар қўмитадаги фаолиятини давом эттира олмаса, истеъфога чиққан аъзо фуқаро бўлган мамлакат бошқа бир экспертни таклиф қилади[47]. Қўмита аъзолари ва экспертлар, шунингдек, ННТ Аёллар мақоми бўйича қўмитаси (НГО CСW/НЙ) томонидан ўтказиладиган йиллик тушликда иштирок этадилар, унда асосий масалалар муҳокама қилинади ва қўмита саъй-ҳаракатлари эътироф этилади[48].
Қўмита ходимлари
Қўмита ходимлари раис, учта раис ўринбосари ва маърузачидан иборат[49]. Қўмита ходимлари, қўмита аъзоларини тайинлайдиган ҳукуматдан фарқли ўлароқ, қўмитанинг бошқа аъзоси томонидан тайинланади[23]. Барча мансабдор шахслар кўпчилик овоз билан икки йиллик ваколат муддатига сайланади ва уларнинг муддати тугаганидан кейин қайта сайланиш ҳуқуқига эга бўлиб қолади[50]. Раиснинг вазифаларига йиғилишни очиқ ёки ёпиқ деб эълон қилиш, сессия муҳокамасига раҳбарлик қилиш, қўмита томонидан қабул қилинган қарорларни эълон қилиш, Бош котиб билан келишилган ҳолда кун тартибини тайёрлаш, сессия олди ишчи гуруҳлари аъзоларини белгилаш ва қўмита вакили бўлиш киради. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти йиғилишларида иштирок этиш учун қўмита таклиф қилинади[50]. Агар раис ўз вазифаларини бажара олмаса, у ўз вазифасини бажариш учун раиснинг учта ўринбосаридан бирини тайинлайди. Агар раис йўқлигидан олдин раис ўринбосарини тайинлай олмаса, инглиз алифбоси тартибида биринчи исми кўрсатилган раис ўринбосари тайинланади[50]. Агар мансабдор шахс ваколат муддати тугагунга қадар қўмита аъзолигида хизмат қилишни давом эттира олмаса, асл ходим билан бир хил ҳудуддан янги ходим тайинланади, сайланади ва бўшатилган лавозимни эгаллайди[50]. 2019-йил июн ҳолатига кўра қўмитада 23 та аъзо фаолият юритади:
| Исм | Давлат | Мудати тугаш даври |
|---|---|---|
| Гладйс Аcоста Варгас (раис ўринбосари) |  Перу
|
2022 |
| Ҳироко Акизуки |  Япония
|
2022 |
| Тамадер Ал-Раммаҳ |  Саудия Арабистони
|
2022 |
| Ниcоле Амелине (раис ўринбосари) |  Франсия
|
2020 |
| Гуннар Бергбй |  Норвегия
|
2020 |
| Марион Бетҳел |  Багам ороллари
|
2020 |
| Лоуиза Чалал |  Жазоир
|
2022 |
| Эстҳер Эгҳобамиэн-Мшелиа |  Нигерия
|
2020 |
| Наэла Габр |  Миср
|
2022 |
| Ҳиларй Гбедемаҳ (чаирперсон) |  Гана
|
2020 |
| Наҳла Ҳаидар |  Ливан
|
2020 |
| Далиа Леинарте |  Литва
|
2020 |
| Росарио Манало |  Филиппин
|
2020 |
| Лиа Надараиа (Раппортеур) |  Грузия
|
2022 |
| Аруна Деви Нараин |  Мавриция
|
2022 |
| Ана Пелаэз Нарваэз |  Испания
|
2022 |
| Бандана Рана (Виcе-чаирперсон) |  Непал
|
2020 |
| Рҳода Реддоcк |  Тринидад ва Тобаго
|
2022 |
| Элгун Сафаров |  Озарбайжон
|
2022 |
| Wенян Сонг |  Хитой
|
2020 |
| Геновева Тишева |  Болгария
|
2022 |
| Франcелине Тоэ Боуда |  Буркина Фасо
|
2022 |
| Аича Валл Вергес |  Мавритания
|
2020 |
Ихтиёрий протокол қарорлари
Аёлларга нисбатан камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенсияга қўшимча протокол конвенсияга қўшимча келишув бўлиб, унинг иштирокчиларига аёлларга нисбатан камситишларга барҳам бериш бўйича қўмитанинг жисмоний шахслар томонидан билдириладиган шикоятларни кўриб чиқиш ваколатини тан олиш имконини беради[52].
2000-йил 22-декабрда кучга кирган Ихтиёрий протоколда CЕДАW Конвенсиясида кўрсатилган ҳуқуқларни қўллаш бўйича ишлар бўйича амалга оширилиши лозим бўлган қадамлар батафсил баён этиб ўтилади. Икки хил алоҳида жараён мавжуд: булардан биринчиси, CЕДАWда ҳуқуқларнинг бузилиши учун индивидуал ёки гуруҳли ариза бериш жараёни, иккинчиси, иштирокчи давлатларга нисбатан тадқиқот, тергов ва тавсияларни ўз ичига олган Қўмитанинг кўриб чиқиш жараёни. 2021-йил ҳолатига кўра, Қўмита учта ариза бўйича ўз қарор ва фикрларини эълон қилган эди. Шунингдек, Мексика бўйича махсус экспертиза ҳам ўтказилган[4]. Ихтиёрий протокол доирасида қабул қилинган қарорлар қуйидагилардан иборат[4]:
- Ҳуқуқларнинг бузилиши тўғрисидаги Ихтиёрий протокол бўйича биринчи ариза 2002-йилда Германия фуқароси томонидан берилган. Қўмита шикоят борасида 2004-йил ўз қарорини қабул қилди ва аризачи ўз мамлакатидаги барча ички ҳимоя воситаларига мурожаат қилмаган деган хулосага келинди.
- Иккинчи ариза Венгриядаги собиқ эри томонидан зўравонликка учраган ва уни ҳимоя қилиш учун ҳеч нарса қилинмаганидан шикоят қилган аёлдан томонидан келган. Қўмита ушбу ариза бўйича ўз қарорини 2005-йил 26-январдаги 32-сессиясида қабул қилди ва венгриялик аризачининг Конвенсияда назарда тутилган ҳуқуқларининг бузилганлиги, аризачининг жисмоний ва руҳий дахлсизлигини таъминлаш учун шошилинч ва самарали чоралар кўриш кераклиги, унинг хавфсизлигини таъминлаш тўғрисидаги қарорини эълон қилди. Аёлнинг болаларига алимент тўлаш ва унга етказилган жисмоний ва руҳий зарарни қоплаш учун ҳуқуқий ёрдам кўрсатилиши белгиланди.
- Учинчи ариза бўйича 2006-йилги 34-сессиясида туркиялик Раҳиме Кайҳаннинг аризаси бўйича қўмита ўз қарорини эълон қилди. Рўмоли туфайли диншунослик фанидан дарс берган мактабдан ҳайдалганлиги ва меҳнат шароити бўйича ҳуқуқлари бузилгани ҳақидаги шикоятни кўриб чиқиб, қўмита аризачини давлат идораларига мурожаат қилмаганини таъкидлаб, аризани қабул қилиб бўлмайди деган қарорга келди[53].
- Қўмита 2004-йил июл ойидаги 31-сессиясида қабул қилинган қарорга мувофиқ, 1993-йилдан бери 230 дан ортиқ аёлнинг ўғирлаб кетилган, зўрланган ва ўлдирилган Мексиканинг Сюдад-Хуарез шаҳридаги Чиҳуаҳуа минтақасида ўз текширувларини амалга оширди. Текширув натижасига кўра давлатнинг барча кўрилаётган чора-тадбирлар ниҳоятда ноадекват ва самарасиз эканлиги аниқланиб, зарур тавсиялар берилди. Мексика ҳукумати томонидан юборилган расмий жавобда аёлларга нисбатан ҳуқуқбузарликлар мавжудлиги тан олинди ва бу муаммони ҳал қилиш бўйича саъй-ҳаракатларини тобора кўпроқ давом эттириш мажбуриятини ўз бўйнига олганини таъкидлаб ўтди.
Мунозара
CЕДАW атрофидаги баҳс-мунозаралар икки қарама-қарши йўналишдан келиб чиқади: ижтимоий ва диний консерваторлар, улар CЕДАW анъанавий қадриятларга зарар етказган ҳолда мамлакатларга либерал, прогрессив, феминистик стандартни ўрнатишга ҳаракат қиладилар ва радикал феминистлар CЕДАWнинг жамиятларни тубдан ўзгартириш ва аёлларни чинакам озод қилиш кучига ва ҳатто истагига шубҳа билан қарайдилар ва CЕДАW бошқа асосий ташкилотларга ўхшаш заиф либерал феминизм шаклига амал қилади, деб даъво қиладилар. Улар, шунингдек, БМТ аъзолари камбағал, консерватив, диний ёки заифлар қадриятларини ифодаловчи мақсадларни ярата олмайдилар, чунки БМТ расмийлари ёки ходимларининг сони жуда кам дея даъво қиладилар[54][55][56].
2016-йилда Скандинавия мамлакатларидан кўрсатилган номзод Гуннар Бергбй Норвегия ҳукумати томонидан радикал гендер квоталаридан фойдаланганишда „малакалироқ“ дея таъриф берилиши баҳс-мунозараларга сабаб бўлди ва CЕДАW эксперти Анне Ҳеллумнинг номзоди барча йирик аёллар ҳуқуқлари бўйича нодавлат-нотижорат ташкилотлари ва Скандинавия мамлакатларидаги аёллар ҳуқуқи бўйича тадқиқот муҳити, шунингдек, Нордик қўмитасининг истеъфодаги аъзоси Никлас Бруун томонидан қўллаб-қувватланди. Натижада Бергбйнинг номзоди барча шимолий мамлакатлардаги аёллар ҳуқуқлари бўйича нодавлат ташкилотлар ва экспертлар томонидан „кенг қораланди“. Бергбй Скандинавия мамлакатларидан қўмита аъзолигига номзод сифатида кўрсатилган қаторасига учинчи эркак бўлди, бироқ 1990-йиллардан бери Скандинавия мамлакатларидан бирорта ҳам аёл номзоди кўрсатилмади. Норвегия Ташқи ишлар вазирлиги аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи ноҳукумат ташкилотларга эркакларнинг овозига эҳтиёж туфайли учинчи маротаба эркак кишининг номзодлигини исташлари учун принсипиал равишда аёл номзодини кўрсатишдан бош тортганликларини айтди. Осло университети ҳуқуқ профессори Cеcилия Баиллиэтнинг таъкидлашича, Скандинавия мамлакатларидаги аёллар ҳуқуқлари бўйича нодавлат-нотижорат ташкилотлари Бергбйнинг „малакалироқ“ аёлга номзод сифатида кўрсатилишидан ҳайратда қолишган ва Норвегия гендер тенглиги бўйича ўз мажбуриятларини, шунингдек, Норвегия қонунини бузган[57][58][59][60].
2019-йилда андорралик инсон ҳуқуқлари активисти Ванесса Мендоза Cортéс Андоррада абортни декриминаллаштириш бўйича CЕДАWга махсус ишини тақдим этди ва кейинчалик Андорра ҳукумати томонидан туҳмат айби билан судга тортилган[61][62][63].
Яна қаранг
- ДЕВАW
- Гендер роли
- Аёлларга нисбатан зо'равонликка барҳам бериш то'г'рисидаги декларация
- Аёлларга нисбатан зо'равонлик ва оиладаги зо'равонликнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш то'г'рисидаги конвенция
- Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Аёллар учун тараққиёт жамг'армаси
- БМТ Аёллар
- Аёллар ҳуқуқлари
Манбалар
- ↑ „Унитед Натионс Треатй Cоллеcтион“. Унитед Натионс. 2015-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Деcларатионс, Ресерватионс анд Обжеcтионс то CЕДАW“. Унитед Натионс. 2011-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 27-сентябр.
- ↑ 3,0 3,1 „Бирлеşмиş Миллетлер Кадıнлара Карşı Ҳер Тüрлü Айрıмcıлığıн Ортадан Калдıрıлмасıна Даир Сöзлеşме (Öнгöрüлен Ҳаклар ве Öнгöрüлен Усуллер“. ÜҲФ Меcмуасı, Cилт 62, Сайı 1-2, Йıл 2004. 10 ҳазиран 2021да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 нисан 2021.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 „Бирлеşмиş Миллетлер кадıнлара карşı ҳер тüрлü айрıмcıлığıн öнленмеси сöзлеşмеси ве денетим меканизмасı“. Билгиси: Анкара Üниверситеси / Сосял Билимлер Энститüсü йüксек лисанс тези 2006. Қаралди: 4 нисан 2021.
- ↑ „ОҲCҲР | Мембершип“. оҳчр.орг. 2013-йил 3-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 13-июн.
- ↑ Ҳенкин, Лоуис. Ҳуман Ригҳц. Фоундатион Пресс, 2009 — 221-бет.
- ↑ 7,0 7,1 „40 Йıлда CЕДАW: Нелер öğрендик ве Нелер Деğиşти“. Боэлл.орг 18 Аралıк 2019. 10 ҳазиран 2021да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 нисан 2021.
- ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 „Cонвентион он тҳе Элиминатион оф Алл Формс оф Дисcриминатион агаинст Wомен“. оҳчр.орг. 2015-йил 7-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-май.
- ↑ 9,0 9,1 „Cонвентион он тҳе Элиминатион оф Алл Формс оф Дисcриминатион агаинст Wомен (CЕДАW) Артиcлес – ГОВ.УК“. гов.ук. 2017-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 16-октябр.
- ↑ „Энсуринг Аccоунтабилитй то УНСCР 1325 анд 1820 усинг CЕДАW репортинг мечанисмс“. гнwп.орг. Глобал Нетwорк оф Wомен Пеаcебуилдерс (2010-йил 1-ноябр). 2012-йил 1-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 5-июл.
- ↑ ГНWП-ИCАН. „Wриттен Статемент субмиттед то CЕДАW он тҳе оccасион оф тҳе Генерал Дисcуссион он Wомен ин Cонфлиcт анд Пост-cонфлиcт Ситуатионс“. гнwп.орг. Глобал Нетwорк оф Wомен Пеаcебуилдерс (ГНWП) – Интернатионал Cивил соcиэтй Аcтион Нетwорк (ИCАН) (2011-йил 18-июл). 2011-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 25-август.
- ↑ УНИФЕМ (2006). „CЕДАW анд Сеcуритй Cоунcил Ресолутион 1325: А Қуиcк Гуиде“ (ПДФ). Wомен, Пеаcе & Сеcуритй. 26 Аугуст 2014да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 25 Аугуст 2014.
- ↑ „Энсуринг Аccоунтабилитй то УНСCР 1325 анд 1820 усинг CЕДАW репортинг мечанисмс“. гнwп.орг. Глобал Нетwорк оф Wомен Пеаcебуилдерс (2010-йил 1-ноябр). 2012-йил 1-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 5-июл.
- ↑ „CЕДАW wитҳ УНСCР 1325 анд 1820“. 2013-йил 14-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 3-октябр.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 „Cонвентион он тҳе Элиминатион оф Алл Формс оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2012-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 27-сентябр.
- ↑ Ноте: Сеэ Неw Зеаланд Но 47 Деcларатионс анд Ресерватионс Неw Зеаланд ҳас сигнед тҳис треатй он беҳалф оф Ниуэ.
- ↑ Говернмент Информатион Оффиcе, Републиc оф Чина (Таиwан). „Таиwан Аимс то Сигн Уп Агаинст Дисcриминатион.“ 8 Септембер 2006.
- ↑ „Wҳй Wон'т тҳе У.С. Ратифй тҳе CЕДАW Ҳуман Ригҳц Треатй?“. 2021-йил 4-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 4-август.
- ↑ Балдез, Лиса, Wҳй Ҳаснът тҳе УС Ратифиэд тҳе УН Wоменъс Ригҳц Cонвентион? Wебархив андозасида хато:
|урл=қийматини текширинг. Бўш. (2011). АПСА 2011 Аннуал Меэтинг Папер - ↑ „Баcкгроунд, Cитиэс фор CЕДАW“ (эн-УС). Cитиэс фор CЕДАW. 2018-йил 15-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 15-ноябр.
- ↑ „CЕДАW 29тҳ Сессион 30 Жуне то 25 Жулй 2003“. Унитед Натионс. 2011-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 12-сентябр.
- ↑ 22,00 22,01 22,02 22,03 22,04 22,05 22,06 22,07 22,08 22,09 У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Фаcт Шеэт Но. 22, Дисcриминатион Агаинст Wомен: Тҳе Cонвентион анд тҳе Cоммиттеэ“. Унитед Натионс. 2020-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 Унитед Натионс Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен. Тҳе Wорк оф CЕДАW: Репорц оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен. Неw Ёрк: Унитед Натионс, 1989 — 5-бет. ИСБН 9211301327.
- ↑ У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Рулес оф Проcедуре оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2012-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ 25,0 25,1 У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Рулес оф Проcедуре оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2012-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ 26,0 26,1 У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен – Сессионс“. Унитед Натионс. 2012-йил 5-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 6-ноябр.
- ↑ 27,0 27,1 Унитед Натионс Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен. „Репорт оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2017-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 21-март.
- ↑ 28,0 28,1 28,2 У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Рулес оф Проcедуре оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2012-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ Унитед Натионс Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен. „Овервиэw оф тҳе cуррент wоркинг метҳодс оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2013-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 30,5 У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Рулес оф Проcедуре оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2012-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ 31,0 31,1 Унитед Натионс Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен. „Овервиэw оф тҳе cуррент wоркинг метҳодс оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2013-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ 32,00 32,01 32,02 32,03 32,04 32,05 32,06 32,07 32,08 32,09 32,10 32,11 32,12 32,13 32,14 32,15 32,16 32,17 32,18 32,19 32,20 32,21 32,22 32,23 32,24 „Генерал реcоммендатионс маде бй тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2015-йил 10-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-май.
- ↑ Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен. „Генерал Реcоммендатион Но. 25“. Унитед Натионс (2004). 2017-йил 29-августда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен. „Генерал Реcоммендатион Но. 26“. Унитед Натионс (2008-йил 5-декабр). 2015-йил 18-майда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен. „Генерал реcоммендатион Но. 27 он олдер wомен анд протеcтион оф тҳеир ҳуман ригҳц“. Унитед Натионс (2010-йил 16-декабр). 2017-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 21-март.
- ↑ 36,0 36,1 36,2 Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен. „Генерал реcоммендатион Но. 28 он тҳе cоре облигатионс оф Статес партиэс ундер артиcле 2 оф тҳе Cонвентион он тҳе Элиминатион оф Алл Формс оф Дисcриминатион агаинст Wомен“. Унитед Натионс (2010-йил 16-декабр). 2017-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен. „Генерал Реcоммендатион Но. 29“. Унитед Натионс (2013). 2017-йил 2-январда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен. „Генерал Реcоммендатион Но. 30“. Унитед Натионс (2013). 2015-йил 18-майда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 39,0 39,1 „ОҲCҲР -“. оҳчр.орг. 2013-йил 13-декабрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен. „Генерал Реcоммендатион Но. 31“. Унитед Натионс (2014). 2015-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „УН ҳуман ригҳц эхперц сет оут cоунтриэс' облигатионс то таcкле ҳармфул праcтиcес суч ас ФГМ анд форcед марриаге“. Унитед Натионс Ҳуман Ригҳц, Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц (2014-йил 5-ноябр). 2014-йил 29-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 15-ноябр.
- ↑ Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен. „Генерал реcоммендатион Но. 32 он тҳе гендер-релатед дименсионс оф рефугеэ статус, асйлум, натионалитй анд стателесснесс оф wомен“. Унитед Натионс (2014-йил 14-ноябр). 2017-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 Реиллй, Ниамҳ. Wомен'с ҳуман ригҳц : сеэкинг гендер жустиcе ин а глобализинг аге, Репринтед., Cамбридге: Политй Пресс, 2009 — 62-бет. ИСБН 9780745637006.
- ↑ 44,0 44,1 44,2 У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Рулес оф Проcедуре оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2012-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ 45,0 45,1 45,2 45,3 45,4 Меррй, Саллй Энгле. Ҳуман ригҳц анд гендер виоленcе : транслатинг интернатионал лаw инто лоcал жустиcе, [Начдр.]., Чиcаго [у.а.]: Унив. оф Чиcаго Пресс, 2006 — 82-бет. ИСБН 0226520730.
- ↑ У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Рулес оф Проcедуре оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2012-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Рулес оф Проcедуре оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2012-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ „НГО CСW, НЙ / Абоут / Ҳоw Wе Wорк“. Нгоcсw.орг (2011-йил 26-июл). 2011-йил 11-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 27-сентябр.
- ↑ У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Мембершип оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион агаинст Wомен“. ОҲCҲР. 2013-йил 3-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ 50,0 50,1 50,2 50,3 У.Н. Оффиcе оф тҳе Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. „Рулес оф Проcедуре оф тҳе Cоммиттеэ он тҳе Элиминатион оф Дисcриминатион Агаинст Wомен“. Унитед Натионс. 2012-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 18-октябр.
- ↑ „Мембершип“. оҳчр.орг. 2013-йил 3-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 14-июн.
- ↑ Оптионал Протоcол то тҳе Cонвентион он тҳе Элиминатион оф Алл Формс оф Дисcриминатион агаинст Wомен Wебархив андозасида хато:
|урл=қийматини текширинг. Бўш., Артиcле 1. - ↑ „Тüрбанı йüзüнден атıлан öğретмене бир рет де БМ’ден“. Ҳурриет.cом 11 Нисан 20906. 10 ҳазиран 2021да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9 нисан 2021.
- ↑ Радлай, Франcес (30 Марч 2012). „Гендер анд демоcратиc cитизеншип: тҳе импаcт оф CЕДАW“. Интернатионал Жоурнал оф Cонститутионал Лаw. 10-жилд, № 2. 512–530-бет. дои:10.1093/иcон/мор068. 4 Жуне 2018да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 9 Аугуст 2017.
- ↑ „Арчивед cопй“. 2018-йил 11-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 9-август.
- ↑ „Арчивед cопй“. 2017-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 9-август.
- ↑ Баиллиэт, Cеcилиа. „А Cалл фор Транспаренcй ин Номинатионс то Интернатионал Cоммиттеэс анд Трибуналс“. Воиcес он интернатионал лаw, полиcй, праcтиcе (2016-йил 15-март). 2020-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 24-июн.
- ↑ Скжеиэ, Ҳеге; Ҳернес, Ҳелга. „Икке тил å тро“. Дагенс Нæрингслив (2016-йил 2-апрел). 2020-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 24-июн.
- ↑ „Форбигåр ден бесте: Дривер Утенриксдепартементет (УД) радикал кжøннсквотеринг ав менн – сом эр форбудт и арбеидсливет?“. Дагенс Нæрингслив (2016-йил 31-март). 2020-йил 28-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 24-июн.
- ↑ „Оппневнте манн тил квиннекомитé“. Адвокатбладет. 2018-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 24-июн.
- ↑ „Чанге ис иневитабле: пеопле деманд тҳе ҳуман ригҳт то аccесс сафе абортион аcросс Эуропе – Амнестй Интернатионал“ (2021-йил 19-ноябр). 2021-йил 19-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-ноябр.
- ↑ „Андорре : ла милитанте дес дроиц дес феммес Мендоза Cортéс девант ле жуге“ (2021-йил 7-сентябр). 2021-йил 7-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-ноябр.
- ↑ „Cриминалисатион агаинст Стоп Виолèнcиэс | Фронт Лине Дефендерс“ (2021-йил 21-август). 2021-йил 21-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-ноябр.