Carnot sikli
Карно сикли — навбатма-навбат ўзаро алмашиниб турувчи икки изотермик жараён ва икки адиабатик жараёндан иборат қайтар айланма иссиқлик жараёни. Уни биринчи бўлиб Ниcолас Лéонард Сади Cарнот ўрганган (1824). Расмда Карно сикли координаталари (босим) ва (ҳажм) да кўрсатилган. Карно сиклида иш жисми температура Г, ли иссиқ жисм билан таъсирлашиб, иссикликни олади (бунда буғ кенгаяди ва иш бажаради, изотерма ). Сўнгра иш жисми адиабатик кенгайиб, температура гача совийди (адиабата, ). Шу температура да иш жисми изотермик сиқилади ва у иссиқликни совиткичга беради (изотерма, ). Ниҳоят, иш жисми Тт температурали бошланғич ҳолатга қайтади (адиабата, )
Карно сиклининг фойдали иш коэффициенти фақат иситкич билан совиткичнинг температурасига боғлиқ бўлиб иш бажарувчи жисмнинг хоссаларига боғлиқ эмас.
Карно сиклини таҳлил қилиб, қуйидаги муҳим хулосаларга келиш мумкин: а) айнан бир хил шароитларда, яъни иситкич ва совиткичларнинг температуралари бир хил бўлганда барча қайтувчан машиналарнинг фойдали иш коэффициенти бир хил бўлади; б) қайтмас машинанинг фойдали иш коэффициенти иш шароити ўхшаш бўлган қайтувчан машинанинг фойдали иш коэффициентидан ҳамиша кичик бўлади. Карно сикли термодинамика ва теплотехниканинг ривожланишида муҳим рол ўйнайди[1].
Термодинамикада барча турдаги доиравий процесслардан Карно доиравий процесси ёки Карно сикли алоҳида аҳамиятга эгадир. Чунки, бу сиклда бирор жисмдан олинган иссиқлик энг фойдали тарзда ишга айлантирилади. Карно сикли иккита изотерма ва иккита адиабатадан иборат. Сиклни ишчи жисм температураси, иситкич температураси
га тенг бо`лган пайтдан бошлаймиз (11-расм). Температуралар фарқи бо`лмагани учун бунда иссиқлик о`тказувчанлик бо`лмайди. Чунки, мақсадимиз максимал иш олиш бо`лгани учун сиклда қайтмас процесслар бо`лишига ё`л қо`ймаслик керак. Ишчи жисм сифатида идеал газ олинган ҳолни ко`рган ма`қул, чунки идеал газ учун кенгайиш ва сиқилиш ишларини аниқ ҳисоблаш мумкин. Дастлаб ишчи жисм иситкич билан контактда бо`лган ҳолда изотерма бо`йлаб кенгайиб, иситкичдан олинган иссиқлик миқдори ҳисобига иш бажаради. Ишчи жисм 1 мол идеал газдан иборат бо`лса, унинг кенгайишда бажарган иши.
(1)
га тенг бо`лади.
Иккинчи босқичда газ иситкичдан ажратилади ва унинг температураси совуткич температураси га тенглашгунга қадар адиабата бо`йича кенгайишга мажбур қилинади. Бу босқичда газнинг бажарган иши қуйидагига тенг бо`лади:
Бу босқичда газнинг кенгайиши керак бо`лган ҳажмининг қиймати ни қуйидаги
(3)
тенгламадан топиш мумкин. 3-ҳолатда система (газ) совиткич билан контактга лтирилади. Шу билан сиклнинг биринчи ярми тамом бо`лади. Энди ишчи жисмни дастлабки ҳолатга қайтариш керак бо`лади. Бу жараён ҳам икки босқичдан иборат бо`лади. Дастлаб ишчи жисмни унинг совиткич билан контактини узмаган ҳолда 4-ҳолатгача изотермик сиқилади. Бунда ишчи жисм манфий иш бажаради ва у совуткичга иссиқлик миқдори беради. Бу иш қуйидагига тенг бо`лади:
(4)
Ниҳоят ишчи жисмни совуткичдан изоляциялаб, у иситкич температурасигача қизигунча қо`шимча адиабатик сиқилади. Бунинг учун 4- ҳолат шундай танланган бо`лиши керакки, у қуйидаги
(5)
тенгликни қаноатлантириши керак. Сиклнинг охирги босқичида бажарилган иш
(6) га тенг бо`лади.
Энди газ қайтадан бошланг`ич ҳолатда бо`лади. Карно сикли натижасида системанинг ички энергияси о`згармайди, шунинг учун ишчи жисмнинг бажарган иши
(7)
га тенг бо`лади. (1), (2), (4) ва (6) тенгликлардан қуйидагини оламиз:
(8)
(3) ва (5) тенгликларни э`тиборга олсак, эканлиги келиб чиқади, у ҳолда (8) ни қуйидаги ко`ринишда ёзиш мумкин:
(9)
Карно сиклининг фойдали иш коэффициенти ҳуйидаги тенглик билан аниқланади:
(10)
Биз ко`рган Карно сикли о`зининг барча босқичларида шундай амалга оширилдики, бунда барча жараёнлар қайтувчанлик ё`ли билан амалга оширилди, бу эса максимум иш бажарилишини та`минланишига олиб келди. Шунинг учун (10) формулада келтирилгандан юқорироқ фойдали иш коэффициентига эришиш принсип жиҳатидан мумкин эмас. Бу факт Карно теоремаларида ҳам о`з тасдиг`ини топган. Қуйида бу теоремаларни исбоциз келтирамиз: Карно сикли бо`йича ишлайдиган иссиқлик машинасининг фойдали иш коэффициенти фақат иситкич ва совуткичнинг ва температурасига бог`лиқ бо`либ, машинанинг тузилишига ва ишчи жисмнинг турига бог`лиқ бо`лмайди (1-теорема). Ҳар қандай иссиқлик машинасининг фойдали иш коэффициенти иситкич ва совуткичнинг худди шу температураларида Карно сикли бо`йича ишлаётган идеал машинанинг фойдали иш коэффициентидан катта бо`лиши мумкин эмас (2-теорема). Юқорида айтилганлардан иссиқлик машинасининг Ф.И.К. юқори бо`лиши учун нималарга э`тибор бериш кераклиги равшан бо`лади. Биринчидан, машинанинг сикли иложи борича қайтар процессга яқин бо`лишига интилиш керак. Иккинчидан, имконият борича иситкичнинг температурасини ко`тариш ва совуткичнинг температурасини пасайтириш керак.
Карно сикли
Андоза:Иссиқлик машиналари,Сиклик жараёнлар
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |