Ziyosfera

Cash

Ушбу мақола {{{1}}} ҳақидадир. {{{2}}} сўзининг бошқа маънолари учун [[{{{3}}}|бу ерга]] қаранг.
АҚШ доллари банкноталари

Иқтисодиётда нақд пул — бу пул бирлигининг жисмоний шаклидаги пул, масалан, банкнотлар ва тангалар .

Бухгалтерия ҳисоби ва молиявий бухгалтерия ҳисобида нақд пул — бу валюта ёки валюта эквивалентларини ўз ичига олган айланма маблағлар бўлиб, уларга дарҳол ёки дарҳол кириш мумкин (пул бозори ҳисобларида бўлгани каби). Нақд пул тўловлар учун захира сифатида, тизимли ёки тасодифий салбий пул оқимлари ёки молиявий бозорлардаги пасайишнинг олдини олиш усули сифатида кўрилади.

Этимология

Инглиз тилидаги „cаш“ сўзи дастлаб „пул қутиси“ маъносини англатган бўлса, кейинчалик „пул“ деган иккинчи даражали маънога эга бўлган. Бу иккиламчи фойдаланиш ХВИИИ асрда ягона маънога айланди. „Нақд пул“ сўзи ўрта франсузча cаиссе („пул қутиси“) дан келиб чиққан бўлиб, у қадимги италянча " cасса " дан ва охир-оқибат лотинча cапса („қути“) дан келиб чиққан [1][2] .

„Нақд пул“ сўзининг яна бир келиб чиқиши португалча cаиха сўзи бўлиб, у тамилча (кācу деб талаффуз қилинади), олтин ёки кумушдан ясалган кичик мис танга сўзидан келиб чиққан[1].

Тарих

Ғарбий Европада, Ғарбий Рим империяси қулагандан сўнг, тангалар, кумуш тақинчоқлар ва кумуш (бўлакларга бўлинган кумуш буюмлар) асрлар давомида ягона пул шакли бўлиб келган, токи Венециялик савдогарлар ўрта асрларнинг бошларида йирик битимлар учун кумуш барлардан фойдалана бошлаганлар. . Алоҳида ривожланишда венециялик савдогарлар ўзларининг банкирларига тўловларни амалга оширишни кўрсатиб, қоғоз векселлардан фойдаланишни бошладилар. Шунга ўхшаш кумуш тангалар венециялик савдогарлар ваколатхоналарини очган мамлакатларда ишлатилган. Византия империяси ва Болқон ҳудудидаги бир қанча давлатлар ва Киэв Руси ҳам катта тўловлар учун белгиланган кумуш новдалардан фойдаланган. Жаҳон иқтисодиётининг ривожланиши ва кумуш захираларининг кўпайиши билан, хусусан, Жанубий Америка мустамлака қилинганидан сўнг, тангалар катталашди ва ХВ асрдан халқаро тўловлар учун стандарт тангалар пайдо бўлди: 8 реаллик испан ва испан мустамлака тангалари. Унинг олтиндаги ҳамкасби Венециялик дукат эди.

Танга турлари бозорлар учун рақобатлашади. Хорижий бозорларни забт этиш орқали эмитент ҳукмдорлар сенёраждан қўшимча даромад оладилар (танганинг қиймати ва танга ясалган металл қиймати ўртасидаги фарқ). Юқори зодагонларнинг муваффақиятли танга турларини сенёраж учун қуйи зодагонлар томонидан кўчирилади. Тақлидлар одатда камроқ вазнга эга бўлиб, асл нусханинг машҳурлигига путур этказди. Феодал давлатларнинг қиролликларга бирлашиши натижасида кумуш турларига тақлид қилиш барҳам топди, аммо олтин тангалар, хусусан, олтин дукат ва олтин флорин ҳали ҳам савдо тангалари сифатида чиқарилди: оғирлик бўйича қатъий қиймациз тангалар. Мустамлакачи давлатлар, шунингдек, Испаниядан кумуш тангаларнинг савдо танга эквивалентларини чиқариш орқали бозор улушини тортиб олишга ҳаракат қилишди, аммо муваффақият қозонмади.

ХВИИ аср бошларида Англияда Инглиз Ост-Ҳинд компанияси тангалари зарб қилинган ва Шарққа жўнатилган. Вақт ўтиши билан Англияда нақд пул сўзи санскрит тилидан карса,  олтин ёки кумушнинг оғирлиги, лекин қадимги форс тилига ўхшаш карша, оғирлик бирлиги (83,30 грамм). Шарқий Ҳиндистон компанияси тангалари савдода фойдаланишни осонлаштириш учун урду ва инглиз тилларида ёзилган эди. 1671-йилда Шарқий Ҳиндистон компанияси директорлари Бомбейда Бомбайн номи билан машҳур бўлган зарбхона очишни буюрдилар. 1677-йилда бу тож томонидан тасдиқланган, тангалар қироллик санкциясига эга бўлиб, кумуш рупийлар сифатида зарб қилинган; ёзув Чарлз ИИ томонидан „Бомбаим руписи“ деб ёзилган.

Тахминан бу вақтда Мадрас зарбхонасида Шарқий Ҳиндистон компанияси учун тангалар ишлаб чиқарилар эди. Компаниянинг Бомбей ва Бенгал маъмурий ҳудудларидаги валюта рупий эди. Мадрасда компания ҳисоблари пагодалар, фраксиялар, фанамлар, фалуcе ва нақд пулларда ҳисобланган. Ушбу тизим 1818-йилгача компаниянинг операциялари учун пул бирлиги сифатида рупий қабул қилингангача сақланиб қолди.

Анъанавий тешикли Хитой тангалари нақд пул сифатида ҳам танилган

Қоғоз пуллар Европада пайдо бўлишидан 500 йил олдин Танг сулоласи даврида Хитойда ишлатилган[3] .ХИИИ асрда Хитойга қилган ташрифи чоғида Марко Поло одамлар кумуш ёки олтиндан ясалган қимматбаҳо тангалар эмас, балки қоғоз пулларни товарларга алмаштирганликларини кўриб ҳайратда қолди. У Буюк Каан қоғоз пулларни яратишда тут дарахтининг бир қисмидан қандай фойдалангани ва уни тасдиқлаш учун қоғозга муҳр босиш жараёни ҳақида кўп ёзган. Марко Поло, шунингдек, қалбакилаштириш эҳтимоли ҳақида гапиради ва қалбаки пул билан қўлга олинган киши ўлим билан жазоланишини айтади [4] ..ХВИИ асрда Европа мамлакатлари қимматбаҳо металлар тақчиллиги туфайли қисман қоғоз пуллардан фойдалана бошладилар, бу эса тангаларнинг камроқ ишлаб чиқарилиши ва муомалага киритилишига олиб келди[5]. Дастлаб, у Европа кучларининг колонияларида энг машҳур эди. ХВИИИ асрда Сейлон каби мустамлакаларда ва Эссекибо, Демерара ва Бербица билан чегарадош колонияларда муҳим қоғозлар чиқарилди. Жон Лоу Банқуэ Рояле билан банкнотлар устида кашшоф ишларни амалга оширди. Пул массаси ва инфляция ўртасидаги боғлиқлик ҳали ҳам тўлиқ тушунилмаган ва банк ўз банкноталарини ортиқча муомалага киритганлиги сабабли қимматга тушмаган. Ўрганилган сабоқлар франсуз қўшинларига қарши ярим орол урушини молиялаштиришда ҳал қилувчи рол ўйнаган Англия Банкига қўлланди, бу эса металл франк де Герминал томонидан қопланади.

Қоғоз пулларни яратиш қобилияти миллий давлатларни пул массасини назорат қилиш орқали инфляцияни бошқариш учун жавобгар бўлди. Бундан ташқари, у танга металли ва унинг номинал қиймати ўртасидаги тўғридан-тўғри алоқани ортиқча қилди. 1816-йилдан бошлаб тангалар одатда токен пулга айланди, бироқ баъзи йирик кумуш ва олтин тангалар 1927-йилгача стандарт тангалар бўлиб қолди.  Биринчи жаҳон уруши стандарт тангалар жуда катта даражада йўқолганини кўрди. Кейинчалик, стандарт олтин тангалар, асосан Британия суверенлари, мустамлакаларда ва иқтисодиёти кам ривожланган мамлакатларда қўлланади ва 1780 йилдаги кумуш Мария Тереза талерлари 1946-йилгача Шарқий Осиё мамлакатлари учун савдо тангалари сифатида зарб қилинган ва эҳтимол кейинроқ маҳаллий миқёсда.

Нақд пул ҳозирда пул массасининг жуда кичик қисмига айланди. Унинг қолган роли бошқа тизимларда иштирок этишни истамайдиган, кичик тўловларни қулай ва тез амалга оширишни истамаганлар учун валютани сақлаш ва тўлаш шаклини таъминлашдан иборат, гарчи бу охирги рол тобора тез-тез электрон тўлов тизимлари билан алмаштирилмоқда. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, нақд пулга бўлган талаб дебет картасидан фойдаланиш ортиши билан камаяди, чунки савдогарлар мижозлар харидлари учун камроқ ўзгартириш киритишлари керак[6].

Айланмада нақд пул кўпаймоқда. АҚШ долларининг муомаладаги қиймати 2007-йилдан 2012-йилгача 42 фоизга ошди [7] Муомаладаги фунт стерлинг пул белгиларининг қиймати 2008-йилдан 2013-йилгача 29 фоизга ошди [8] 2008-йил августидан 2013-йил августигача муомаладаги евронинг қиймати 34 фоизга ошди (2 фоиз ўсиш 2009-йилда Словакияда ва 2011-йилда Эстонияда евронинг қабул қилиниши билан боғлиқ) [9].

Мусобақа

Нақд пулсиз тўловлар

Нақд пулсиз жамиятни барча молиявий операциялар нақд пулдан (жисмоний банкноталар ва тангалар) афзалроқ „рақамли“ шакллар (дебет ва кредит карталари) орқали амалга ошириладиган жамият сифатида аниқлаш мумкин. Нақд пулсиз жамиятлар инсоният мавжудлигининг бошиданоқ тарихнинг бир қисми бўлиб келган. Бу даврда турли хил савдо операцияларини амалга ошириш учун бартер ва бошқа айирбошлаш усулларидан фойдаланилган [10].

1980-йиллардан бошлаб банкнотлардан фойдаланиш тобора кўпроқ кредит ва дебет карталари, электрон пул ўтказмалари ва мобил тўловлар билан алмаштирилди, аммо кутилганидан анча секинроқ. Нақд пулсиз жамият қирқ йилдан кўпроқ вақт давомида башорат қилинган [11], аммо нақд пул дунёдаги ва барча қитъаларда энг кенг тарқалган тўлов воситаси бўлиб қолмоқда.[12] :14Ўрганилган 24 мамлакатдан 17 тасида нақд пул барча тўлов операцияларининг 50 % дан ортиғини ташкил этади, Австрияда 85 %, Германияда 80 %, Франсияда 68 %. Бирлашган Қироллик 42 %, Австралия 37 %, АҚШ 32 %, Швеция 20 % ва Жанубий Корея 14 % нақд пулдан кам фойдаланадиган давлатлар қаторига киради.[12] :27

2010-йилларга келиб, Қўшма Штатларда нақд пул тўлашнинг афзал усули эмас эди[13]. 2016-йилда Америка Қўшма Штатлари фойдаланувчилари истеъмолчиларини ўрганиш тадқиқоти шуни кўрсатдики, иштирокчиларнинг тўртдан учтаси нақд пул ўрнига дебет ёки кредит карта тўловини афзал кўрди [14]. Баъзи давлатлар нақд пул билан қандай турдаги операцияларни амалга ошириш мумкинлигини тартибга солиш ва битта транзаксияда ишлатилиши мумкин бўлган нақд пул миқдорига чекловлар ўрнатиш орқали ушбу тенденцияга ҳисса қўшган [15].

Нақд пул ҳали ҳам кам даромадга эга бўлмаган банксиз одамлар учун асосий тўлов воситаси (ва қимматли қоғозлар) бўлиб қолади ва пулнинг назорациз сарфланиши туфайли қарз тузоқларидан қочишга ёрдам беради. У анонимликни қўллаб-қувватлайди ва иқтисодий ёки сиёсий сабабларга кўра кузатувдан қочади [16]. Бундан ташқари, нақд пул табиий офатлар ёки кенг миқёсда электр таъминотининг узилиши ёки алоқа тармоғининг ёпилиши каби техник инфратузилманинг носозликлари ҳолатларида хавфларни камайтириш учун фавқулотда вазиятларни режалаштиришнинг ягона воситасидир [17]. Шу сабабли, марказий банклар ва ҳукуматлар нақд пулнинг етарли даражада мавжудлигини тобора кучайтирмоқда. АҚСҲ Федерал резерв тизими касса хизматларининг узлуксизлиги бўйича кўрсатмалар берди [18] ва Швеция ҳукумати нақд пулдан воз кечиш оқибатларидан хавотирда ва барча банкларни нақд пул билан ишлашни талаб қилувчи қонун қабул қилишни кўриб чиқмоқда[19].

Рақамли ва виртуал валюталар

Рақамли валюта — бу жамоатчиликнинг хавфсиз транзакцияларини қўллаб-қувватлаш ёки марказлаштирилмаган активларни бошқариш учун янги технология сифатида блокчейн каби тақсимланган дафтардан фойдаланиш учун турли ёндашувлар учун умумий атама. Миллий валютанинг эмитент сифатида Марказий банк томонидан қўллаб-қувватланадиган электрон версиясини яратиш масаласи кўриб чиқилади. Виртуал валюта — бу Битcоин каби марказий банк ёки давлат органи томонидан чиқарилмайдиган қийматнинг рақамли ифодасидир[20]. Фаcебоок’нинг рақамли валютаси консепсияси миллий валюталар савати каби молиявий активлар билан таъминланадиган токенга асосланади.

2012 йилда Канада Банки рақамли валютани жорий этишни кўриб чиқди [21][22] . Шу билан бирга, у рақамли валютани жуда мураккаб қарор деб баҳолайди ва ижобий ва салбий томонларини таҳлил қилади ва қайси шароитларда бир кун келиб рақамли валютани чиқариш мантиқийлигини аниқлаш устида ишламоқда. Таҳдид сифатида, марказий банкнинг рақамли валютаси банк тизимида ишлаш хавфини ошириши мумкин [23].

Шунингдек, 2012-йилда Швециянинг марказий банки Сверигес Риксбанк нақд пулга муқобил сифатида электрон пул ва рақамли валюта учун тўлов усуллари бўйича технологик ютуқларни таҳлил қилиши ҳақида хабар берилган эди [24]. 2019-йилда Швеция кронасини электрон крона деб аталмиш электрон шаклда тақдим этиш керакми ёки йўқми ва агар шундай бўлса, бу Швеция қонунчилигига ва Риксбанкнинг вазифасига қандай таъсир қилиши ўрганилмоқда. Келажакдаги потенциал электрон крона учун ечимларни ишлаб чиқиш ва синовдан ўтказиш учун техник етказиб берувчини харид қилишни бошлади. Электрон кронни чиқариш бўйича ҳали ҳеч қандай қарор қабул қилинмаган[25].

Шунингдек

Маълумотномалар

  1. ↑ 1,0 1,1 "Cаш". Мерриам-Wебстер. ҳттпс://www.мерриам-wебстер.cом/диcтионарй/cаш. Қаралди: 2017-08-20. 
  2. ↑ "Cаш". Онлине Этймологй Диcтионарй. ҳттпс://www.этймонлине.cом/wорд/cаш. Қаралди: 2017-08-20. 
  3. ↑ „Топ 10 Тҳингс Ёу Дидн'т Кноw Абоут Моней“. 2009-08-05. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  4. ↑ „Тҳе Cантос Прожеcт – Марcо Поло: Кублаи'с папер моней“. тҳеcантоспрожеcт.эд.аc.ук. 2021-йил 15-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-август.
  5. ↑ „А ҳисторй оф тҳе Франc: тҳе кей моменц“ (эн-УС). наполеон.орг. Қаралди: 2019-йил 6-октябр.
  6. ↑ „Федерал Ресерве Банк оф Чиcаго, Дебит Cард анд Cаш Усаге: А Cросс-Cоунтрй Аналйсис, Марч 2007“. Қаралди: 2013-йил 15-ноябр.
  7. ↑ Wиллиамс. „Cаш Ис Деад! Лонг Ливе Cаш!“. Федерал Ресерве Банк оф Сан Франcисcо. 2021-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-август.
  8. ↑ „Банкноте Статистиcс“. Банк оф Энгланд. 2017-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-август.
  9. ↑ „Банкнотес анд cоинс cирcулатион“. Эуропеан Cентрал Банк (2021-йил 29-январ).
  10. ↑ „Cост оф Cаш ин тҳе Унитед Статес“ (эн-УС). МастерCард Соcиал Неwсроом. 2021-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-август.
  11. ↑ „Мйтҳ: Тҳе Cашлесс Соcиэтй ис Жуст Ароунд тҳе Cорнер“. Cурренcй Ресеарч. 2019-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-июл.
  12. ↑ 12,0 12,1 „Wорлд Cаш Репорт 2018“. Г4С Cаш Солутионс, Пайменц Адвисорй Гроуп. Қаралди: 2019-йил 11-июл.
  13. ↑ Томпор. „А cашлесс соcиэтй? Соме ретаилерс турн носес уп ат cурренcй“ (эн-УС). УСА ТОДАЙ. Қаралди: 2019-йил 5-декабр.
  14. ↑ Cоунт-Моней. „2016 У.С. Cонсумер Паймент Студй“. cоунт-моней.cом (2016).
  15. ↑ „cашаппгуиде“ (2017-йил 14-декабр). 2017-йил 14-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 5-декабр.
  16. ↑ О'Сулливан. „Ҳонг Конг Протесц Шоw Дангерс оф а Cашлесс Соcиэтй“ (2019-йил 2-июл). — „Манй дигитал пайменц cан бе траcкед, потентиаллй ассистинг ан аутҳоритариан cраcкдоwн.“. Қаралди: 2019-йил 11-июл.
  17. ↑ „Сwиш cрашес дуринг популар фоотбалл эвент ин Скöвде, Сwеден“. Cаш Маттерс. 2019-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-август.
  18. ↑ „ФедCаш Сервиcес Бусинесс Cонтинуитй Гуиде“. Тҳе Федерал Ресерве. Қаралди: 2019-йил 11-июл.
  19. ↑ „Сwедиш говернмент эхпеcтед то пасс лаw реқуиринг алл банкс то ҳандле cаш“. Cаш Маттерс (2019-йил 18-апрел). — „Иф тҳе поwер супплй ис cут ит ис но лонгер поссибле то маке элеcтрониc пайменц. Фор реасонс басед пурелй ин препареднесс, wе неэд нотес анд cоинс тҳат wорк wитҳоут элеcтриcитй.“. Қаралди: 2019-йил 11-июл.
  20. ↑ „ЭБА Опинион он 'виртуал cурренcиэс'“. Эуропеан Банкинг Аутҳоритй (2014-йил 4-июл). 2019-йил 18-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-август.
  21. ↑ Странге, Адарио. „Cанада Аскс Девелоперс то Cреате Дигитал Cурренcй“. ПC Магазине (2012-йил 13-апрел).
  22. ↑ Рандй Босwелл. „Cанада унвеилс дигитал cурренcй“. Тҳе Газетте (2012-йил 6-апрел). 2012-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган.
  23. ↑ „Тҳе Роад то Дигитал Моней. Фром беавер пелц то папер моней то дигитал cурренcиэс“. Банк оф Cанада (2019-йил 1-апрел). Қаралди: 2019-йил 11-июл.
  24. ↑ Малин Рисинг. „Ин Сwеден, cаш ис кинг но море - Яҳоо! Неwс“. Неwс.яҳоо.cом (2012-йил 17-март). Қаралди: 2012-йил 15-август.
  25. ↑ „Э-крона“. Сверигес Риксбанк (2019-йил 19-июн). Қаралди: 2019-йил 11-июл.

Қўшимча ўқиш

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi