Cенад ( венг.: Нагйcсанáд , Маросвáр қоронг'у асрларда ; олмонча: Цчанад  ; сербча: Чанад  ; лотинча: Чанадинум ) Руминиянинг Тимиş округида жойлашган аҳоли пунктидир . У битта қишлоқ, Cенаддан иборат. Қишлоқ Руминиянинг Венгрия билан чегарасида жойлашган бо'либ, божхона нуқтаси сифатида хизмат қилади.

Cенад
Cоммуне
Skyline of Cenad
Cenad
Герб
Мамлакат Руминия
Асос солинган 1000 (урбе Морисена)[1]
Аҳолиси
 (2018)
4 867
Вақт минтақаси УТCЕЭТ

Географияси

Cенад қишлог'и Тимиş округининг г'арбий қисми, Муреş дарёсининг чап қирг'ог'и ва Венгрия билан чегарада жойлашган. У шимоли-шарқдан Игриš билан, жануби-шарқдан Саравале билан, жанубдан Санниcолау Маре билан , жануби- г'арбдан Дудеşтии Вечи билан г'арбдан эса Беба Вече билан чегарадош. [2]

Иқлими

Иқлими мо'тадил,заиф О'рта ер денгизи та'сирига эга. Унинг ёзи мо'тадил ,қиши эса юмшоқ. О'ртача йиллик ҳарорат 10,8 ° C, о'ртача йиллик ёг'ингарчилик эса 536,3 ммни ташкил этади. [2]

Тарихи

Cенад Банатдаги энг қадимги ҳужжатлаштирилган тарихга эга бо'лган ҳудудлардан биридир. Унинг ҳудудида инсоннинг пайдо бо'лиши тахминан 7000 йил олдинги неолит даврига тог'ри келиши аниқланган. Старчево-Криș, Винча, Тисза ва Тисзаполгáр каби археологик манзилгоҳлардан топилган моддий манбалар орқали о'ша пайтдаги одамлар ҳаётининг изчиллигини ко'рсатади. [2] Ушбу ҳудудда Бронза даврига оид уй-ро'зг'ор буюмлари ва дафн маросимининг археологик топилмалари мавжуд. [2] Археологик манзилгоҳларда Рим даври маданияти билан яхши ифодаланган: кулолчилик буюмлари, асбоблар, турли конструкциялардан ташқари ба'зи Рим ҳарбий қисмларининг муҳрлари туширилган г'иштлар ва турли Рим императорлари томонидан чиқарилган тангалар ҳам топилган. [2] Кейинчалик, бошқа кашфиётлар Византия та'сирини ва ВИИ-ИХ асрларда аҳоли пункти мавжудлигини тасдиқлади. [2]

Морисенадан Cенадгача

Cенад ХИИИ асргача Морисена номи билан аталган. У ерда Легио ХИИИ Гемина легионерлар лагери жойлашган эди. О'рта асрларда бу жой Ҳунлар учун, кейин эса Аварлар учун вақтинчалик пойтахт вазифасини о'таган . Венгрия истилосидан олдин у биринчи Болгария империяси таркибида бо'лган. Стивен И ҳукмронлигининг бошида Венгриянинг биринчи қироли Ахтум бу ерда о'з қароргоҳини қуради ва Cенадга Грециядан черков, монастир ва сарой қуриш учун ме'морларни олиб келади. [3] Бутпараст бо'лганлиги сабабли, унинг ҳукмронлиги даврида маҳаллий аҳолига нисбатан бир нечта адолацизликлар бо'либ турарди, шунинг учун Стивен И унга қарши қиролнинг қариндоши ва Эстергомда насронийлашган Ахтумнинг собиқ до'сти Чанадинни юборишга қарор қилади. Чанадинус унинг салтанатини эгаллаб, Ахтумни маг'луб этади ва о'лдиради. [4] эришилган г'алабага мукофот сифатида қирол Чанадинус номи билан аталган ва Морисена шаҳрида жойлашган янги округни ташкил қилади, у ҳам қирол қал'аси мақомини олади.

1030-йилда қирол католик черковининг авлиёсига айланган Венеция епископи епархия ташкил этди. [3] У черков бунёд эттирди ва Худонинг Онасига баг'ишланган монастир ташкил этмоқчи бо'лади. Шу муносабат билан у италиялик муҳандисларни олиб келди, улар бу ерга жойлашдилар ва эски Морисена қал'аси о'рнига Cенад қал'асини қурдилар. [5]

О'рта асрларда Cенад

Винcензо Cоронелли томонидан Cенаднинг харитада тасвирланиши

О'рта асрларда Cенад Венгрия Қироллигида жуда муҳим стратегик аҳамиятга эга бо'лган. Бу ерга турли қиролларнинг вақт о'тиши билан қилган ташрифлари бунинг яққол далилидир.Масалан:1278-йилда Ладислаус ИВ,1322-йилда Карл И,1366-йилда Луи И,1394-1436-йилларда Сигисмунд ва 1459- йилда Ладислав В бир неча марта ташриф буюришган. Жон Ҳуняди бир вақтлар Cсанад округининг префекти эди.

1241-йилги буюк татар истилоси пайтида Cенад ҳужумга учрайди ва ё'қ қилиб ташланади. Кейинчалик епископ Булcсу Лад томонидан қишлоқ қайта тикланган. Cенад 1526-йилгача Омоним округнинг бошланг'ич жойи бо'лган. У 1526-1551-йилларда Усмонлилар истилосидан олдин Шарқий Венгрия қироллиги таркибига кирган. У 1551-1595-йилларда ва яна 1598-1707-йилларда Чанад Санжагининг маркази бо'лган. 1707-йилдан 1716-йилгача Темешвар Эялетидаги Темешвар санжаги таркибидаги казак маркази эди. У ердаги Усмонлилар ҳукмронлиги 1595-1598 йилларда Трансилвания князлиги томонидан босиб олиниб, 1716-йилда Австриянинг истилоси билан тугатилган.

18-20-асрларда Cенад

Турклар австрияликлар томонидан маг'лубиятга учраганидан со'нг, 1699 йилдаги Карловиц шартномасининг шартлари орасида Cенаддаги каби Банатдаги қал'аларни бузиш ҳам бор эди. Ҳақиқий бузилиш генерал Оэттингеннинг мувофиқлиги остида амалга оширилди. О'ша пайтда Cенадда асосан серблар яшаган. Австрияликлар даврида немислар билан мустамлакачилик бошланди ва биринчи то'лқин 1764-1765-йилларда бу ерда жойлашди. Шу сабабли, серблар яшаган "Буюк Кенад" (ёки "Расcиан Cенад") дан фарқли о'лароқ, амалда "Герман Cенади" (ёки "Эски Cенад") янги ҳудуд ташкил этилди. Бу икки аҳоли пункти кейинчалик бир тузилмага бирлашган.

1779-йилда Cсанад округи тугатилди ва коммуна Торонтал округи таркибига кирди. 1858-йилда у Македония-Руминия Нако оиласининг мулкига айланди, улар ҳам бу ерда қал'а қурдилар. Cенад 1918-йилда серб қо'шинлари томонидан босиб олинган ва 1920-йилда Трианон шартномасидан кейин Руминияга о'тган.

Демографияси

2011-йилги аҳолини ро'йхатга олишда Cенад 4207 аҳолига эга эди, бу 2002 йилдаги аҳолини ро'йхатга олишдан 1 фоизга кам. Аксарият аҳолини руминлар (63,39%), катта озчиликларни венгерлар (12,36%), ло'лилар (12,34%) ва серблар (6,39%) ташкил қилади. Аҳолининг 4,3% учун этник келиб чиқиши нома'лум. [6] Динига ко'ра, аҳолининг ко'пчилиги православлар (61,47%), лекин Рим католиклари (17,85%), серб православлари (6,44%), юнон католиклари (5,89%) ва эллик э'тиқоди ( 2,59 %) озчиликлари ҳам бор. Аҳолининг 4,33% диний мансублиги нома'лум. [7]

Аҳолини рўйхатга олиш [8] Этник таркиби
Йил Аҳоли Руминияликлар венгерлар немислар Рома серблар
1880 6982 2074 128 3166 - 1495
1890 7427 2216 166 3418 - 1567
1900 7389 2246 211 3244 - 1583
1910 йил 7187 2073 613 2750 - 1590
1920 7219 2146 534 3,184 - -
1930 йил 7236 2120 655 2985 227 1216
1941 йил 7526 2341 718 2878 - -
1956 йил 6089 2541 755 1744 7 1023
1966 йил 5,614 2036 730 1645 337 851
1977 йил 5,022 2023 682 1419 229 654
1992 йил 3991 2304 734 83 450 401
2002 йил 4249 2820 657 48 367 320
2011 йил 4,207 2667 520 27 519 269

Туристик диққатга сазовор жойлар

  • Олдинги қал'анинг харобалари. У 13-асрда қурилган , 1241-йилдаги буюк татар истилоси пайтида вайрон қилинган ва 16-асрда Усмонли-Габсбург урушлари натижасида қайта тикланган. [9] 18-аср бошларида тош ва тупроқдан ясалган истеҳкомлар вайрон қилинган, ҳозирги қишлоқ қурилиши учун жой очишган.
  • Сувга чо'мдирувчи Авлиё Юҳаннога баг'ишланган собиқ монастир харобалари. У 10-аср охирида Ахтум томонидан ёлланган юнон архитекторлари томонидан қурилган. Бу ерда 2003 йилда янги монастир - Морисена монастири ташкил этилган [10]
  • Сент-Жерард Рим-католик черкови, 1870 йилда қурилган нео-готик черков. Унда 1083-йилда авлиё ва шаҳид сифатида шарафланган Ксанадлик Герард саркофаги жойлашган. [11]
  • Cенад о'рмони (310,5 га) ва Буюк орол (3 га), қо'риқхоналар Лунcа Муреșулуи табиий бог'ига киритилган

Манбалар

  1. ↑ Сзабó, М. Аттила. Эрдéлй, Бáнсáг éс Партиум тöртéнети éс кöзигазгатáси ҳелйсéгнéвтáра. Миэрcуреа Cиуc: Про-Принт Киадó, 2003. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 „Деспре cомунă“. Примăриа cомунеи Cенад.
  3. ↑ 3,0 3,1 Месароș, Cлаудиу. Философиа Сфâнтулуи Герард де Cенад îн cонтехт cултурал șи биографиc. Сзегед: ЖАТЕ Пресс, 2013. ИСБН 9789633151488. 
  4. ↑ Лотреану, Иоан. Монографиа Банатулуи. Тимиșоара: Институтул де Арте Графиcе „Țара”, 1935. 
  5. ↑ Cотоșман, Гҳеоргҳе. Дин треcутул Банатулуи. Тимиșоара: Соннтогсблатт, 1935. 
  6. ↑ „Таб8. Популаțиа стабилă дупă этниэ – жудеțэ, муниcипии, ораșэ, cомуне“. Институтул Наțионал де Статистиcă. 2016-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 14-сентябр.
  7. ↑ „Таб13. Популаțиа стабилă дупă религиэ – жудеțэ, муниcипии, ораșэ, cомуне“. Институтул Наțионал де Статистиcă. 2020-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-сентябр.
  8. ↑ Варга. „Темес меге телепüлéсеинек этникаи (анянелви/немзетисéги) адатаи 1880-2002“. 2007-йил 10-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-ноябр.
  9. ↑ Иамбор, Петру; Матеи, Șтефан; Бежан, Адриан (1982). "Cерcетăри арҳеологиcе îн аșэзареа феудал-тимпуриэ де ла Cенад (1974-1975)". Зиридава (14): 89–114. 
  10. ↑ Баиски, Дуșан (2 Фебруарй 2002). "Дупă о миэ де ани, о ноуă мăнăстире ла Cенад". Агенда (5). 
  11. ↑ „Cенад – вечи сcаун эписcопал, ази лоc де пелеринаж“. Диэcеза Романо-Cатолиcă де Тимиșоара. 2022-йил 24-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-ноябр.
  • ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑