Ziyosfera

Cenote

Юкатандаги Ҳубику шаҳри яқинида жойлашган cенот [1]

Cеноте – бу табиий чуқурлик ёки карст қудуқ бўлиб, оҳактош қатламининг ювилиб кетиши натижасида ер ости сувлари юқорига чиқиб қолишидан ҳосил бўлади. Бу атама дастлаб Мексиканинг Юкатан ярим оролида пайдо бўлган бўлиб, қадимги Майя халқи cенотлардан сув манбаи сифатида ва баъзида қурбонликлар учун фойдаланган.[2] Бу ном Юкатан Майя тилида ер ости сувлари мавжуд бўлган ҳар қандай жойни англатадиган „цъоноъот“ сўзидан келиб чиққан

Мексикада, фақат Юкатан ярим оролида тахминан 10,000 та cеноте мавжуд. Улар оҳактош жинсларининг емирилишидан табиий равишда ҳосил бўлган сув билан тўлган чуқурликлардир ва улар ярим орол бўйлаб жуда кўп тарқалган.[3]

Таърифи ва тавсифи

Мексика Чичен Итза шаҳридаги cеноте

Cенотлар ер ости сув ҳавзалари билан ер юзини боғлайдиган қудуқ вазифасини ўтайди. Энг машҳур cенотлар, масалан, Мексикадаги Чичен Итзаъдагидек, катта, очиқ сув ҳавзалари бўлса-да, кўпчилик cенотлар кичикроқ ва ер юзида суви кўринмаслиги мумкин.[4] Мексиканинг Юкатан ярим оролида камида 10,000 та cеноте бор. Cеноте суви одатда жуда тиниқ бўлади. Cенотелардаги ер ости сув оқими тезлиги жуда секин бўлиши мумкин. Кўп ҳолларда, cенотлар ғорнинг юқори қисми қулаб тушганда ҳосил бўлади.

Геологияси ва гидрологияси

Мексиканинг Юкатон штатидаги Валладолид ҳудудида жойлашган Самула cенотиси

Cенотелар оҳактошнинг эриши ва ер остида бўшлиқ ҳосил бўлиши натижасида юзага келади. Cенотлар тўлиқ қулаб тушиб, очиқ сув ҳавзаларини ҳосил қилиши мумкин. Одатда cенотлар диаметри бир неча ўн метр бўлган, тош деворлари ўралган кичик думалоқ ҳовузларга ўхшайди. [5]Юкатан ярим оролининг шимоли ва шимоли-ғарбида cенотлар денгиз сатҳидан 50-100 метр чуқурликда бўлади. Уларнинг кўпчилиги горизонтал ер ости дарё тизимлари билан боғланган. Юкатан ярим оролининг Кариб денгизи қирғоғидаги cенотелар кенг сув ости дарё тизимларини ҳосил қилган.[6]

Машҳур Cенотелар

Австралияда

  • Жанубий Австралия Гамбиэр тоғи яқинидаги Эwенс ҳовузлари
  • Килсби сув ғарқаси, Гамбиэр тоғи яқинида, Жанубий Австралия
  • Жанубий Австралиянинг Шанк тоғи яқинидаги кичкина кўк кўл

Канадада

  • Девил’с Батҳ Канададаги энг катта cенота бўлиб, унинг диаметрлари 1178 фут (359 метр) ва чуқурлиги 144 фут (44 метр) ҳисобланади.  У Ванкувер ороли шимоли-ғарбий соҳилидаги Бритиш Cолумбиа штатидаги Порт Алиха қишлоғи яқинида жойлашган.

Доминикана Республикасида

  • Ҳоё Азул (Пунта Cана)
  • Лос Трес Ожос
  • Ожос Индигенас (Пунта Cана)

Грецияда

  • Мелиссани кўрхонаси, Кефалония

Ямайкада

  • Очо Риос

Мексикада

  • Дос Ожос, Тулум шаҳрининг шаҳарчасиТулумнинг шаҳарчаси
  • Джибилчалтун, Юкат
  • Ик Кил, Юкатон
  • Гран Cеноте, Тулум муниcипалити
  • Ҳубику, Юкатон
  • Муқаддас сенот, Чичен Итза
  • Хтаcунбилхунан, Болончéн
  • Cеноте Азул, Плая дел Cармен
  • Жардин Дел Эден, Баcалар
  • Чоо-Ҳа, Cоба
  • Заcи, Валладолид
  • Эл Запоте, Ҳеллс Беллс қўнғироқга ўхшаш тош шакли жойлашган жой

АҚШда

  • Блуэ Ҳоле, Санта Роса, Янги Мексика
  • Кўк чўққиз, Касталия, Охоё
  • Росвел, Ню-Мексико яқинидаги ботунсиз кўллар
  • Монтезума Wелл, Верде водийси, Аризона
  • Ҳамилтон ҳовуз, Техас" ид="мwАВо" рел="мw:WикиЛинк" титле="Аустин, Техас">Остин, Тексас

Шунингдек қаранг

  • Карст – Эритилган эрийдиган жинслардан ҳосил бўлган релеф шакли
  • Синкҳоле – Геологик жиҳатдан шаклланган топологик чуқурлик

Манбалар

  1. ↑ Cеноте Ҳубику – Темозóн, Мехиcо | Атлас Обсcура
  2. ↑ Сорая Кишwари (12 Жануарй 2023). „А Неw Тоурист Траин ин Мехиcо Wилл Дестрой Индигеноус Ланд анд Ливелиҳоодс“. Тиме. 2025-06-27да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2024-07-16.
  3. ↑ „Лонг Ундерwатер Cавес“.
  4. ↑ „Ассоcиатион фор Мехиcан Cаве Студиэс, Аcтивитиэс, Неwслеттер, Нумбер 33“ (2010-йил 1-июн).
  5. ↑ „Ассоcиатион фор Мехиcан Cаве Студиэс, Аcтивитиэс, Неwслеттер, Нумбер 33“.
  6. ↑ „Тратамиэнтос мортуориос эн лос cенотес“ (эс). Арқуэологíа Мехиcана (2016-йил 1-ноябр). Қаралди: 2023-йил 9-феврал.

Китоблар

Ташқи ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi