Ziyosfera

Ceyhan

Cейҳан — Адана вилоятининг тумани. Аданадан 47 км узоқликда жойлашган. Бу Адананинг марказий туманларидан ташқарида аҳолиси энг кўп бўлган тумандир[1][2].

Cейҳан
Туман
Ceyhan
Байроқ
Мамлакат Туркия
Телефон коди +90

Этимологияси

Cейҳан ташкил топганидан бери қуйидаги номларни олди, 1860-йилда Ярсуат, 1896-йилда Абдулҳамид ИИ номи билан Ҳамидие, 1909-йилда Урфия, 1929-йил 3-майда эса республика номи билан Cейҳан деб номланган.

Тарихи

Шаҳар тарихи 9 минг йил олдинги даврга келиб тақалади. Cейҳан текислиги Хет, Оссурия, Финикия, Миср, Эрон, Рим ва Византия сивилизацияларига мезбонлик қилган.

Боğазкöй ва Кüлтепе манбаларида тилга олинган учта қиролликлар билан чегарадош бўлган. Ҳусусан Cейҳан дарёсининг шарқий қисмида Лувий подшолиги (мил.ав 1900-йил), ғарбда Арзава подшолиги (мил.ав 1500 — 1333-йиллар). Лувийлар оссурияликлар, арзавонлар эса хетлар ҳукмронлиги остига ўтган. Киззуватна қироллиги Cейҳан ва Сейҳан дарёлари орасида ташкил этилган ва Хетлар ҳукмронлиги остида бўлган.

1071-йил Манзикерт жангидан кейин Сулаймон Шоҳ (Анадолу Салжуқийлар давлатининг асосчиси) 1083-йилда Cейҳан текислиги ва Аданани бутунлай эгаллади. 1097-йили Арманистон Киликия қироллигига қўшилган, Cейҳан ХИВ-асрда Миср мамлуклари қўлига ўтиб, кейинчалик Дулкадир ўғли князлигига қўшилган. Ўша пайтда унинг аҳолиси 5000 киши атрофида бўлган. Cейҳан 1353 — 1515-йилларда Мамлукларга қарашли Рамазон ўғуллари беклиги тасарруфида қолди. Мамлуклар ва Усмонлилар 1485 — 1498- йилларда бу ерлар учун курашдилар. 1515-йилдан бошлаб Явуз Султон Салимнинг Миср экспедицияси пайтида Адана ерлари Cейҳан текислиги билан бирга Усмонлилар давлати тасарруфига ўтди.

1525-йилдаги Усмонлилар давлаталарининг тарихий манбаларида Ярсуват сифатида қайд этилган. Қримда Ярсуват ''дарё бўйи '' деган маънони англатади. Бу даврда ҳудудга ўрнашиб олган Кıнıк туркманлари Ўғузларнинг Учок қабилаларига мансуб Денизхонўғуллари авлоди бўлган. Дарҳақиқат, бугунги кунда минтақада кўп аҳолига эга бўлган Сıркıнтıоğуллари, Карсантиўғуллари, Козанўғуллари, Cерит, Йüреğир, Барак каби туркман қабилалари ўғузларнинг Киник қабиласига қарашли бўлган. Кўчманчи ўғузларнинг Туркман ва Авşар қабилалари бу ҳудудда узоқ йиллар давомида қишлоғ сифатида танилган.

Қрим урушидан кейин Усмонли турклар бу ерга нўғай туркларини, 93-йил урушидан кейин эса Румели туркларини жойлаштирдилар. 1896-йилда Абдулҳамид ИИ томонидан Ҳамидие деб номланган. 1908-йилга келиб Урфие деб ўзгартирилган.

1926-йил 19-июлда туман мақомини олиб, Cебелиберекет (Османия) вилоятига қўшилди. 1920-йил 3-майда қабул қилинган қонунда номи Cейҳанга ўзгартирилган. 1933-йилда Cебелиберекет вилоятининг тумани сифатида расман эълон қилинди.

Географияси ва иқлими

О'рта ер денгизи минтақасида жойлашган Cейҳан Аданадан 47 км, Ўрта ер денгизидан 30 км узоқликда жойлашган. Cейҳан 36 ва 37 шимолий кенгликда, 35 ва 36 шарқий узунликлар ўртасида жойлашган шаҳарча. Жанубда Юмурталик, шимолда Козан, шимоли-ғарбда Имўғли, шимоли-шарқда Кадирли, ғарбда Юрегир, шарқда Османия ва Ҳатай вилоятининг Эрзин тумани билан чегарадош.

Туманнинг асосий қисми қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлардан иборат бўлиб, унинг майдони 1424 км² га бўлиб, 71 та маҳалладан иборат.

Туман ёнидан Cейҳан дарёси оқиб ўтади ва унинг узунлиги 509 км. Бундан ташқари, Мерcин, Караçай, Ҳандереси, Çэперcе туманларидан ўтади.

Ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши совуқ ва ёмғирли бўлган туман. Иқлими Ўрта ер денгизи иқлимига хосдир. Cейҳан текислигида ёғингарчилик миқдори 600-750 мм, тоғли ҳудудларда эса 750-1000 мм. Қишда 50%, баҳорда 27%, кузда 18%, ёзда 5% ёғингарчиликлар кузатилади.

Cейҳан жуда катта ўрман текисликларидан иборат. Инсонлар фойдаланиши учун, ўрмонлар вайрон қилиниб, қишлоқ хўжалиги ҳудудига айлантирилди. Лекин баъзи жойларда қарағай ўрмонларини топиш мумкин.

Cейҳан ўрмонларидаги қарағайлар ёғоч сифатида ишлатилади.

Аҳолиси

Cейҳан тумани 112 та қишлоқдан иборат.

Cейҳандаги 112 та қишлоқнинг, 31 таси марказда жойлашган. 113 914 нафар аҳоли (70,9%) марказий қишлоқларда истиқомат қилади. Унинг энг узоқ қишлоғи Гунлуcе бўлиб, 40,5 км узоқликда жойлашган. Буюкмангит қишлоғида 3806 дан юқори киши истиқомат қилади. 2017-йилда Cейҳан аҳолиси 0,28% га ошди[3].

№ Қишлоқ Км* Баландлик Аҳолиси
2016 2017-йил 2018-йил 2019-йил
1 Адатепе 2,2 103 103
2 Алтıоcак 3,2 2.960 2.962
3 Айдемироğлу 1,5 550 536
4 Беледие Эвлери 3,3 6.500 6.380
5 Бота 2,1 2.277 2.202
6 Бурҳание 0,0 5.504 5.496
7 Бüйüккıрıм 0,5 946 829
8 Cивантаяк 1,7 482 452
9 Cумҳуриет 1,7 10.282 10.792
10 Эмек 4,9 2.487 2.394
11 Эсентепе 5,4 3.162 3.193
12 Фатиҳ Султан Меҳмет 2,4 4.819 4.670
13 Гази Осман Паşа 2,3 6.528 6.439
14 Ҳüрриет 1,0 3.705 3.692
15 İнöнü 3,2 1.879 1.887
16 İстиклал 2,8 9.615 10.077
17 Калтакие 1,5 921 852
18 Келемети 3,8 248 262
19 Конакоğлу 0,8 1.003 904
20 Коруклу 5,4 201 187
21 Кüçüккıрıм 2,9 3.722 3.709
22 Митҳат Паşа 1,0 3.995 4.066 4.159 4.201
23 Модерневлер 2,9 1.288 1.253
24 Мурадие 1,5 2.430 2.307
25 Намıк Кемал 1,8 14.836 16.064
26 Сарıсакал 2,7 2.512 2.415
27 Şаҳин Öзбилен 2,5 10.161 10.104
28 Şэҳит Ҳаcı İбраҳим 1,0 1.151 1.162
29 Тüрлüбаş 1,5 1.017 1.046
30 Улус 1,0 4.404 4.527
31 Ярсуат 2,9 3.065 2.952
Cейҳан (Марказ) 32 112.753 113.914
32 Адапıнар 17,7 27 260 250
33 Аğаçлı 33,0 31 87 103
34 Аğаçпıнар 11,7 43 236 232
35 Акдам 30,3 35 445 408
36 Алтıгöз 26,0 31 180 169
37 Алтıкара 13,8 21 72 67
38 Айдıнлар 10,7 97 252 253
39 Азизли 19,9 70 337 306
40 Баşöрен 26,3 178 1.580 1.547
41 Биркент 37,1 35 955 922
42 Бурҳанлı 34,5 44 311 282
43 Бüйüкбурҳание 12,7 65 124 125
44 Бüйüкмангıт 5,3 24 3.847 3.806
45 Cамузаğıлı 32,3 41 448 448
46 Cейҳанбекирли 26,4 33 137 149
47 Çакалдере 16,0 27 373 362
48 Çатаклı 31,5 41 461 471
49 Çаталҳüйüк 26,0 34 210 216
50 Çэвретепе 20,5 131 297 296
51 Çиçэкли 14,1 61 49 56
52 Çифтликлер 6,9 34 358 353
53 Çокçапıнар 13,9 37 309 317
54 Даğıстан 23,2 31 256 222
55 Деğирмендере 10,0 59 346 353
56 Деğирменли 22,9 31 196 187
57 Дикилитаş 24,4 33 128 136
58 Докузтекне 16,7 205 1.045 1.015
59 Дорук 25,1 92 2.052 1.988
60 Дурҳасандеде 23,4 87 99 86
61 Дутлупıнар 21,4 229 608 582
62 Экинязı 21,2 28 313 309
63 Элмагöлü 20,0 30 279 355
64 Эренлер 12,4 103 223 232
65 Гüмüрдüлü 20,7 77 1.658 1.662
66 Гüндоğан 25,7 109 214 222
67 Гüнлücе 40,5 33 237 225
68 Гüнязı 15,8 33 306 309
69 Ҳамдилли 11,8 46 785 754
70 Ҳамидие 20,5 146 75 69
71 Ҳамитбей 15,8 27 130 133
72 Ҳамитбейбуcаğı 16,0 26 433 417
73 Ирмаклı 31,5 34 161 165
74 Исıрганлı 18,0 81 317 310
75 İмран 15,7 115 343 348
76 İнcетарла 9,3 27 350 344
77 İнcеер 27,0 29 131 128
78 İсалı 19,0 53 357 341
79 Каракаялı 15,0 27 241 234
80 Кıлıçкая 24,4 71 310 325
81 Кıврıклı 10,7 48 738 722
82 Кıзıлдере 20,6 110 644 662
83 Кöпрüлü 14,4 27 230 192
84 Кöркую 11,1 26 613 591
85 Кöсрели 30,6 31 1.202 1.148
86 Курткулаğı 15,4 89 1.285 1.274
87 Куртпıнар 20,0 88 1.654 1.550
88 Кузуcак 22,0 44 553 516
89 Кüçüкбурҳание 11,1 33 90 91
90 Кüçüкмангıт 6,0 25 329 346
91 Мерcимек 13,0 28 3.213 3.234
92 Мустафабейли 26,5 38 1.680 1.767
93 Нарлıк 16,4 46 456 432
94 Саğıрлар 16,0 167 133 135
95 Саğкая 24,4 57 930 931
96 Сарıбаҳçэ 24,6 31 360 363
97 Сарıмазı 17,6 164 3.717 3.646
98 Селимие 17,3 210 154 152
99 Сиркели 8,1 31 516 480
100 Соğукпıнар 15,0 145 352 332
101 Сойсаллı 23,8 80 837 835
102 Татарлı 29,4 37 692 668
103 Татлıкую 16,3 45 342 337
104 Токтамış 6,3 22 820 817
105 Тумлу 20,6 44 525 507
106 Üçдутеşилова 26,0 50 547 534
107 Ялак 18,5 29 294 291
108 Еллибел 28,3 245 177 168
109 Еникöйназıмбей 14,2 28 248 254
110 Еşилбаҳçэ 19,1 27 542 533
111 Еşилдам 31,4 32 403 396
112 Йıланкале 8,2 29 221 209
Cейҳан (Қишлоқ) 47.418 46.702
Cейҳан (Туман) 160.171 160.616

* Км — Бурҳаний туман ҳокимлигигача бўлган масофа.

Спорт

Спорт клублари[4]

Cейҳаннинг (БАЛ) 2 та ҳаваскор Футбол жамоаси бор.

Жамоа номи филиали 2016—2017-йиллар 2017—2018-йиллар 2018—2019-йиллар
Cейҳанспор Футбол БАЛ БАЛ БАЛ
Cейҳан Доğан Спор Футбол БАЛ хх хх

Қардош шаҳарлари

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Он Дöрт İлде Бüйüкşэҳир Беледиеси ве Йирми Еди İлçэ Курулмасı иле Базı Канун ве Канун Ҳüкмüнде Карарнамелерде Деğиşиклик Япıлмасıна Даир Канун“. Ресмигазете.гов.тр (12 касıм 2012). 4 аğустос 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25 эйлüл 2020.
  2. ↑ „Тамим“ (Тüркçэ). Ресмî Газете (6 ҳазиран 1956). 18 аралıк 2021да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9 ҳазиран 2022.
  3. ↑ ТÜİК 1 Şубат 2018 верилери
  4. ↑ ТФФ 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi