Чакма — Бангладешдаги (Читтагонг вилоятининг тоғли тумани) ва Ҳиндистоннинг чегарадош ҳудудларидаги одамлар. Умумий сони 540 минг киши, жумладан Бангладешда — 440 минг киши, Ҳиндистонда — 100 минг киши. Мянма маданияти ва турмуш тарзи жиҳатидан яқин. Замонавий чакмалар бенгалияликлар томонидан ассимиляция қилинмоқда. Улар Хитой-Тибет оиласининг марказий гуруҳининг тилида гаплашадилар. Кўпчилик бенгал тилида гаплашади. Имонлилар асосан шимолий йўналишдаги буддистлардир, баъзилари анъанавий эътиқодларга риоя қилишади[1].

Тарихи

Чакма аёл

Чакмаларнинг келиб чиқиши ҳақида қизиқ, аммо ишончсиз афсона бор. Уларнинг исмлари бирмача „чаок“ сўзидан келиб чиққан бўлиб, „аралаш насл“ деган маънони англатади ва ўзларини Марма аёлларидан келиб чиққан деб ҳисоблашади[2].

Этник жиҳатдан Чакма Тибет-Бирман тиллари оиласига мансуб ва шунинг учун Ҳимолой этакларидаги қабилалар билан чамбарчас боғлиқ. Уларнинг аждодлари Магадҳа қироллигидан (ҳозирги Бихар, Ҳиндистон) Араканга жойлашиш учун келган. Уларнинг аксарияти кейинчалик Бангладешга кўчиб ўтиб, Кокс-Базар туманига жойлашди. Мустамлакачилар истилосидан олдин сивилизациянинг дастлабки шакли — Чакма подшолиги мавжуд эди. Бугунги кунда Чакма қироли Ража Дебабиш Ройнинг кучи фақат рамзий маънога эга.

Маданияти

Чакма ўз маданияти, халқ оғзаки ижоди, адабиёти ва анъаналарига эга халқдир. Чакма аёллари узун, тўпиғигача бўлган финон деб номланган халат, шунингдек, безак сифатида белига хадий киядилар. Пҳинон ва хади турли дизайндаги ранг-баранг кийимлардир. Бижу — Бенгал календар йилининг тугашини билдирувчи уч кунлик Чакма маданияти фестивали. Ҳар йили ўн учинчи апрелда қўшиқ айтиш, рақсга тушиш, ичиш ва умумий ўйин-кулги билан нишонланади. Бижунинг биринчи куни пҳоол бижу, иккинчи куни эса муп бижу деб аталади. Иккинчи кун — байрамнинг асосий куни. Охирги кун гая пая дин (дам олиш куни) деб аталади. Бу кун фақат Читтагонгда дам олиш куни ҳисобланади. Бижу — Чакма халқининг асосий байрами[3].

Тили

Дастлаб Тибет-Бирман оиласига мансуб тилда сўзлашган, бироқ бу тил қўшни Читтагуниэн тилининг таъсири остида қолган, бу тил бенгал тили билан чамбарчас боғлиқ бўлган Шарқий ҳинд-арян оиласининг тили[4]. Ҳозирги кунда кўпгина тилшунослар замонавий Чакма тилини (Чангма Wаж ёки Чангма Кодҳа номи билан танилган) бенгал тилининг жануби-шарқий тармоғининг бир қисми деб ҳисоблашади. Чакма важнинг ўз имлоси бор, уни очҳопат деб ҳам аташади. Чакма тили имлода унинг курсив шакли ҳисобга олинса, илгари Камбоджа, Лаос, Таиланд ва Бирма жанубида қўлланган кхмер тилига деярли ўхшайди[5].

Дини

Чакмаларнинг аксарияти Теравада буддизмининг издошлари бўлиб, улар асрлар давомида амал қилиб келган дин. Яқинда бир қанча хорижлик ва маҳаллий миссионерлар чакмани насронийликни қабул қилишга уринишлари муваффақияцизликка учрагани ҳақида хабарлар бор[6].

Манбалар

  1. ↑ „Религиозниэ конфликти“. 2010-йил 28-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-май.
  2. ↑ Брук С. И. Чакма // Народи и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. — М.: Болшая Российская Энсиклопедия, 1999. — С. 613.
  3. ↑ Чебоксаров Н. Н. Этническиэ процесси в странах Южной Азии. — М.: Наука, 1976. — С. 201.
  4. ↑ Восточниэ индоарийскиэ язики
  5. ↑ Раси и народи, Т.19 / Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая / Отв. ред. Брук С. И. — М.: Наука, 1989. — С. 106.
  6. ↑ Белокриницкий В. Я., Пучиков П. И. Бангладеш // Болшая российская энсиклопедия, Т.2. — М.: Болшая Российская энсиклопедия, 2005. — С. 744.

Адабиётлар

  • Брук С. И. Чакма // Дунё халқлари ва динлари / Боб. эд. В. А. Тишков. — М.: Буюк рус энсиклопедияси, 1999. — С. 613.
  • Ирқлар ва халқлар, В.19 / Н. Н. Миклухо-Маклай номидаги Этнография институти / Эд. эд. Брук С.И. — М.: Наука, 1989. — С. 106-107.
  • Чебоксаров Н. Н. Жанубий Осиё мамлакатларидаги этник жараёнлар. — М.: Наука, 1976. — С. 196-205.
  • Белокриницкий В. Я., Пучиков П. И. Бангладеш // Буюк рус энциклопедияси, В.2. — М.: Буюк рус энциклопедияси, 2005. — С. 742-749.

Ҳаволалар