Ziyosfera

Chilpiq

Чилпиқ – қадимги иншоот қолдиғи (6— ВИИ асрлар). Нукус ва Беруний шаҳарлари (Қорақалпоғистон) оралиғидаги Султон Увайс тоғи қоялари устида жойлашган. Ч. айлана шаклида бўлиб, атрофи қалин пахса девор билан ўралган, бир томони кириш йўли сифатида очиқ қолдирилган. Ч.нинг 6–8 м лик девори сақланган, ички радиуси 12 м. Маҳаллий аҳоли Ч.нинг барпо этилишини афсонавий девлар билан боғлайди. Ч. ҳудудидан исломгача бўлган қадимги дафн маросимларига хос ёдгорликлар топилган. Олимлар фикрига кўра, Ч. оташпарастлар жасадларини келтириб қўядиган махсус дахма вазифасини ўтаган.

Чилпиқ
қорақалпоқча: Шıлпıқ
Жойлашуви Амударё тумани, Қорақалпоғистон, Ўзбекистон
Координаталар 42°15′52″Н 60°04′11″Э / 42.26434586437306°Н 60.069790858795336°Э / 42.26434586437306; 60.069790858795336
Конфессия Зардуштийлик
Тури дафн минораси
Архитектура услуби Қадимги Хоразм архитектураси
Илк эсланиши 1873-йил
Асосий саналар мил. авв. И аср – милодий И аср
Ҳолати Давлат ҳимоясида
Баландлиги 6–8 метр
Қурилиш материали пахса
Map
Чилпиқ харитада
Чилпиқ Викиомборда

Тавсифи

Чилпиқ – қадимий иншоот қолдиғи (В-ВИ асрлар). Нукус ва Беруний шаҳарлари (Қорақалпоғистон) оралиғидаги Султон Увайс тоғи қоялари устида, Қипчоқ шаҳридан 5–6 км шимолроқда, Амударёнинг ўнг қирғоғида баландлиги тахминан 35 метрлик конуссимон тепалик устида жойлашган айлана шаклли қал’а. Атрофи қалин пахса девор билан ўралган, бир томони кириш йўли сифатида очиқ қолдирилган. Чилпиқнинг 6-8 метрлик девори сақланган, диаметри 60 метр. Архитектураси ва топилган сопол бўлаклари бўйича қал’а эрамизнинг В-ВИ асрларига, илк Африғийлар даврларига оид[1].
Маҳаллий аҳоли Чилпиқнинг барпо этилишини афсонавий девлар билан боғлайди. Халқ ривоятларига кўра Ҳожи-Мулук исмли дев ушбу қал’ани барпо этган. Бошқа бир афсонага кўра, Чилпиқни Қаротин-алп деган дев қурган [2]. Герман Вамберининг келтирган яна бир афсонага кўра Чилпиқ қадимда мустаҳкам қал’а бўлган. Подшонинг қизи отасининг мулозимларидан бирига ошиқ бўлиб қолади. Отаси ғазабига дуч келишдан қўрққан малика ўз ошиғи билан ушбу қал’адан бошпана топишади. Севишганлар ичимлик сув илинжида тепаликдан дарё тарафга қараб лаҳим қазишади. Вамбери Чилпиққа келганида ушбу ер ости йўлининг мавжуд эканлигини қайд этади [3].

Чилпиқ ҳудудидан исломгача бўлган қадимий дафн маросимларига хос ёдгорликлар топилган. Одамлар истиқомат қилганлигини тасдиқловчи белгилар йўқлиги туфайли Чилпиқ оташпарастлар жасадларини келтириб қўядиган махсус дахма вазифасини ўтаганлиги тахмин қилинади. Академик Толстов бошчилигидаги Хоразм археологик ва этнографик экспедицияси 1940-йилда қал’а ҳудудидан кўплаб сопол остадонлар синиқларини топишган[4]. Кейинчалик текширувлар П.Манилов томонидан 1960-йилларнинг охирларида ўтказилади. Лекин унинг тадқиқоти 1972-йилга қадар нашр этилмаган.
Қал’а номи манбаларда турлича шаклларда келтирилган: Чилпуқ, Чалпук, Чалпйқ, Чалпак. „Фирдавсул-иқбол“да Мунис „Чīлпūқ“ шаклида келтирган[5].

Архитектураси

Дахма Чилпик – баландлиги 15 метр ва диаметри 65 метр бўлган ҳалқа шаклидаги иншоот бўлиб, баландлиги 35 метр бўлган табиий конуссимон тепаликни қоплайди. Деворлари қадимий даврга хос бўлган пахса ғишт блокларидан қурилган: уларнинг қалинлиги тагида 5 метрдан тепада 2-3 метргача ўзгариб туради.

Деворнинг периметри бўйлаб суфа – ўликларни покланиш учун қўядиган жой бор эди. Сув ва ерни парчаланиш билан ифлослантирмаслик учун жасадлар ўлик қушлар ва қуёш нурлари томонидан йўқ қилинган. Юмшоқ қопламлардан озод бўлгандан сўнг, суяклар оссуарийларга, қолдиқлар учун махсус идишларга йиғилиб, тепалик ёнбағирларидаги ерга ёки дахманинг ички марказидан нурлар каби шохланган махсус криптларга – науссларга кўмилган.

Минорага кириш шимоли-ғарбий томонда жойлашган эди. Ғарбий йўналиш, қуёш ботиш йўналиши сифатида, зардуштийлик космологиясида ўлим билан боғлиқ эди ва унга боғлиқ устун тепаликнинг ғарбий томонида қурилган.

Чилпиқнинг ўзига хос хусусияти оссуарийларнинг нисбатан кам сонли топилганлигидир. Бу унинг биринчи тадқиқотчиларига (С. П. Толстов, Й. П. Манилов) бу иншоотни „қироллик дахмаси“ деб тахмин қилиш имконини берди. Бу ерда руҳонийлар Гриффинлар овқатланиши учун Қадимги Хоразм ҳукмрон сулоласининг вафот этган вакилларининг жасадларини қўйиб қўйган.

Бундан ташқари, қазишмалар давомида олимлар турли асрларга оид ёзувларни топишга муваффақ бўлишди. Ёзувлар қия бурчак остида жойлашган мураккаб геометрик шакллар кўринишидаги тирқишлар билан қилинган[6].

Маҳаллий афсоналар

„Чилпиқ“ қорақалпоқ тилида ёзилган бўлиб, „лой“ деган маънони англатувчи „Шилпик“ каби янграйди. Баъзи манбаларда „Чилпиқ-қал’а“ номини ҳам кўриш мумкин, бу ном қал’анинг атрибутларини билдиради, бу на дахма мақсадига, на Чилпиқ тарихига мос келмайди.

Ўзбекистон Республикаси ва Қорақалпоғистон Республикаси Ўзбекистон таркибида мустақилликка эришгач, Чилпиқ ва Амударё Қорақалпоғистон Республикаси гербига давлат рамзлари сифатида киритилган.

Манбалар

  1. ↑ Толстов С. П., Древний Хорезм: опит историко-археологического исследования. – Москва: Изданиэ МГУ, 1948, с. 71; Ғуломов Я. Ғ., Хоразмнинг суғорилиш тарихи: қадимги замонлардан ҳозиргача. – Тошкент: ЎзФАН, 1959, 138-бет.
  2. ↑ Снесарев Г. П., Реликти домусулманских верований и обрядов у узбеков Хорезма. – Москва: Наука, 1969, с. 30.
  3. ↑ Áрмин Вáмбéрй, Скетчес оф Cентрал Асиа: аддитионал чаптерс он мй травелс, адвентурес, анд он тҳе этҳнологй оф Cентрал Асиа, Лондон: Аллен анд Cо., 1868, п. 136.
  4. ↑ Толстов С. П., Древний Хорезм: опит историко-археологического исследования. – Москва: Изданиэ МГУ, 1948, с. 72.
  5. ↑ Фирдаwс ал-иқбāл, Ҳисторй оф Кҳорезм, бй Шир Муҳаммад Мираб Мунис, Муҳаммад Риза Мираб Агаҳи, транслатед фром Чагҳатай анд аннотатед бй Юри Брегел, Леиден-Бостон-Кöлн: Брилл, 1999, п. 583, ноте 376.
  6. ↑ Зороастрийцы. Верования и обычаи. Москва: Наука, 1987.  



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi