Chiroq
Чироқ (юнонча: Φανάρι) — кўчма ёки стационар сунъий ёруғлик манбаи. Зулматда фазонинг маълум қисмини ёритиш учун қурилма. Чироқ атамасининг этимологияси юнонча чироқ сўзининг келиб чиқишига бориб тақалади[1].
Тарихи
Қўл чироқларига ҳақидаги илк эслатмалар антик даврга тўғри келади. Аристотел фонари ҳайвон органининг прототипига айланган.Қадимги Римда тунда йўлни ёритиши керак бўлган чироқчи (лантернариус) касби мавжуд эди[2]. Муқаддас Китобда чироқлар ҳақида фақат Рим аскарлари Масиҳни ҳибсга олиш учун келганларида эслатиб ўтилади (Ин. 18:3). Маълумки, Синоплик Диоген фонар билан кўчаларда юриб, „Мен одам излаяпман“ иборасини айтган. Тахминан бир вақтнинг ўзида (милоддан аввалги ИИИ аср) Шарқда Хитой чироқлари пайдо бўлди ва кейинчалик чироқлар фестивали ташкил этилди[3].
Ўрта асрларнинг охирида Англияда кўча чироқлари пайдо бўлди. Улар биринчи марта 1417-йилда Лондонда мер Генри Бартон[4] буйруғи асосида ёқилган. Ўша пайтда чироқларда шамлар ишлатилган.Ўрта асрларда Германияда Авлиё Мартин кунини нишонлаш одати (11-нояб) чироқлар билан сайр қилиш анъанаси асосида пайдо бўлган[5]. Кеневир ёғи ёқилғи сифатида ишлатилган ва чироқларга хизмат кўрсатиш мўйначилар томонидан амалга оширилган. Узоқ Шарқда япон чироқлари кенг тарқалган.
Амстердамдаги қизил чироқли туман фоҳишахоналар билан боғланиб қолди. ХВИИ асрда сеҳрли фонар деб номланган проектор пайдо бўлди. 1669-йилда голландиялик Ян ван дер Хейден пахта чироғи билан мой чироққа асосланган кўча чироқлари дизайнини ихтиро қилди[6]. 1720-йилда Санкт-Петербургда шишали ёг 'лампалар пайдо бўлди[7].
1807-йилда Лондонда Уилям Мердок[8] газ лампалари пайдо бўлди ва 1839-йилда улар Санкт-Петербургда ҳам ёқилди[9].
1879-йилда Литеинй кўпригида Яблочковнинг электр лампалари ёқилди[4]. 1883-йилда улар Невский проспектини ҳам қамраб олишни бошладилар[10].
Санъатда
- 1847-йилда Ханс Кристиан Андерсен „Эски кўча чироғи“ (Гаделйгте) эртагини ёзади.
- 1912-йилда Александр Блок „Тун, кўча, чироқ, дорихона“ асарини ёзди.
- 1923-йилда Корней Чуковский Муха-Цокотуҳа шеърини ёзди, унда Чивиннинг қўлидаги „кичик чироқ“ ҳақида сўз боради.
Манбалар
- ↑ Происхождениэ слова фонар
- ↑ Приглашениэ на пир
- ↑ Вся правда об удивителних китайских фонариках[сайт ишламайди]
- ↑ 4,0 4,1 „ИСТОРИЯ УЛИЧНОГО ФОНАРЯ“. 2018-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-май.
- ↑ Ден фонариков — Латерне
- ↑ „Рапсовоэ масло и газовий фонар: История уличного освещэния“. 2019-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-май.
- ↑ Масляниэ фонари ХВИИИ—ХИХ вв.
- ↑ Лондон отметил 200-летиэ газових фонарей на улицах
- ↑ Газовиэ фонари
- ↑ Электрическиэ фонари
 | Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |