Chugach
Chugach, Chugachlar, Chugachigmyutlar[1] (inglizcha: Chugach Sugpiaq yoki Chugachigmiut) — Alyaskaning janubiy qirgʻogʻining mahalliy aholisi, Kenay yarim orolidagi eskimos etnolingvistik guruhi va shahzoda Uilyam Sound (Chugach koʻrfazi[2]). Ular Alutikning eskimo qirgʻoq xalqlariga mansub va Alutik tilining Chugach tilida gaplashadilar. Ilgari yozuv kirill alifbosiga asoslangan boʻlsa, endi lotin tiliga oʻtilgan[3].
Etnonimlar
Oʻzining nomi Sugpiaq (Chugachik[2]) "suk" — „odam“ va "piaq" — „haqiqiy“ soʻzlaridan kelib chiqqan.
Tlingit (ruscha Kolyuji, Kolyusha, Kolyuzhtsy) Chugachlarni Kushek etnonimi deb atagan[4].
Qabilaning etnonimi atrofdagi joy nomlari tarkibiga kiradi: Chugach togʻlari, Chugach bogʻi, Chugach milliy oʻrmoni. Ilgari, knyaz Vilgelm boʻgʻozi Chugatskiy koʻrfazi[2] deb nomlangan.
Tarixi
Chugachlar, arxeologik maʼlumotlarga koʻra, ming yil oldin shahzoda Vilgelm boʻgʻozi hududida yashagan. Ular birinchilardan boʻlib 1741-yilda Vitus Jonassen Bering bilan uchrashishdi. Bu davrda Chugachlar Eyaklar, Atnaslar va Tlingitlar bilan savdo aloqsida boʻlishgan, yoki jang qilishgan.
1783-yil 17-avgustda ruslar birinchi marta Chugachlar bilan uchrashdilar, ular bir oy oʻtgach, Panov kompaniyasi sanoatchilar lagerini qoʻriqlagan 9 qoʻriqchini oʻldirdilar[5].
1834-yilda ularning soni 471 tani, 1890-yilda esa 433 tani tashkil etgan[1].
1964-yilda Alyaskadagi kuchli zilzila tufayli tsunami Chenega qishlogʻini vayron qiladi. 1989-yilda Exxon Valdez tankeridan neftning toʻkilishi Chugach baliqchiligiga katta zarar yetkazdi.
Madaniyat
Afsonaga koʻra, Chugachlar qargʻadan emas, balki Itlardan kelib chiqqan va shimoldan kelgan, ularning vatandoshlari Bristol koʻrfazidan Bering boʻgʻozigacha boʻlgan qirgʻoqda qolgan. Oʻzaro urush natijasida ular Kodiak orolidan quvilgan[6].
Keyingi sayohatchilar xalq afsonasining oʻzgarishini taʼkidladilar:
Kayak orolining shimolida materikda Chilkak degan joy bor. U yerda bir qudratli chol erkak va ayolni yaratdi. Avvaliga chol ularni toshdan yasamoqchi boʻladi, lekin tayyor odamni oyoqqa qoʻyib, bexosdan chap oyogʻini sindirib oladi. Keyin u yer turpogʻidan odamlarni yaratishga qaror qiladi. Shu sababli odamlar oʻladi: yer vayron boʻladi. Agar biz toshdan yasalgan boʻlsak, biz abadiy yashar edik[7].
Chugachlar nasl qoʻlga kiritib, yangi unumdor joylarni izlashga qaror qilishdi. Chugatskiy koʻrfazi orollariga joylashib, Ushugnak (Peregrebnye), Shuyak va Kodiak orollariga joylashdilar.
Chugachlar — dengiz qirgʻogʻida yashaydigan xalq, laxtaklar bilan qoplangan baydarkalarda, kitlar va dengiz qunduzlarini ovlaydi; qishda — tulki va vidralarni itlar va tutun yordamida ovlaydilar. Qazlmalarni esa Chugachlar Konstantinovskiy redutida yoki qoʻshni qabilalardan kerakli mxsulotlarga almashtirardilar. Chugachlar redobutda yollanadigan ishlarning eng muhimi yukola (quritilgan yoki dudlangan baliq) tayyorlash, idishni yuklash yoki tushirish va oʻtin yetkazib berishdir.
Kiyimlar paylar yordamida tikilgan. Parklar va boshqa kiyimlar uchun dengiz, kamroq quruqlikdagi hayvonlarning terilari, shuningdek qush terilari ishlatilgan. Suvga chidamli kamleyalar dengiz hayvonlarining ichaklaridan qilingan[2].
Oʻlganlarni, ruslar bilan yaqinlashishdan oldin, Chugachlar marhumning narsalari bilan birga dengiz qirgʻogʻida yondirib, shunda marhum goʻyo suvda yashirinib, oʻziga kerak boʻlgan narsani kuldan olishi mumkin edi[7].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Berg Lev Semenovich. Otkrыtie Kamchatki i Ekspeditsii Beringa, 1725-1742. Glavsevmorputi, 1935 — 213-214-bet.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 {{{zaglavie}}}.
- ↑ Vrangelь F. P. Chugachi i Kadьyaktsы // Sыn Otechestva. — 1839. — № 2.
- ↑ Davыdov „2“, . Dvukratnoe puteshestvie v Ameriku morskix ofitserov Xvostova i Davыdova. SPb.: Morskaya tipografiya, 1812 — 234-bet.
- ↑ Kuchin Vladimir. Vsemirnaya volnovaya istoriya ot 1600 g. po 1799 g.. Litres, 2017. ISBN 5457876179.
- ↑ Spravochnыy entsiklopedicheskiy slovarь. SPb.: Tipografiya K. Krayya, 1847 — 194-bet.
- ↑ 7,0 7,1 Doroshin P. P. Iz zapisok, vedennыx v Russkoy Amerike. — 1866.
Adabiyotlar
- {{{zaglavie}}}.
- Berg L. S.. Otkrыtie Kamchatki i ekspeditsii Beringa 1725—1742. Izdatelьstvo Glavsevmorputi, 1935 — 213—214-bet.
- Lisyanskiy Yu. F.. Plavanie korablya «Neva» ot ostrova Kadьyak do Sitkinskogo zaliva, Puteshestvie vokrug sveta na korable «Neva» v 1803—1806 godax (1812), M.: Direkt-Media, 2014.
- Artemьev A. R.. Russkaya Amerika i Dalьniy Vostok: konets XVIII v. — 1867 g.: K 200-letiyu obrazovaniya rossiysko-amerikanskoy kompanii, Materialы mejdunarodnoy narodnoy nauchnoy konferentsii, Vladivostok, 11-13 oktyabrya 1999 g., Institut istorii, arxeologii i etnografii narodov Dalьnego Vostoka DVO RAN, 2001.
- Sarыchev G. A.. Puteshestvіe flota kapitana Sarыcheva po sѣverovostochnoy chasti Sibiri: Ledovitomu moryu i Vostochnomu okeanu, v prodoljenіe osьmi lѣt, pri Geograficheskoy i astronomicheskoy morskoy ekspeditsіi, bыvshey pod nachalьstvom flota kapitana Billingsa s 1785 po 1793 god. Tipografiya Shnora, 1802.