Ziyosfera

Clara Barton

Cларисса Ҳарлоwе Бартон (талаффузи: Кларисса Ҳарлоу Бартон; 1821-йил 25-декабр — 1912-йил 12-апрел) – Американинг Қизил Хоч ташкилотига асос солган америкалик ҳамшира эди. У Америка фуқаролар урушида касалхона ҳамшираси, ўқитувчи ва котиб бўлган. Ўша пайтдаги ҳамширалик таълими унчалик расмийлаштирилмаганлиги ва у ҳамширалик мактабига бормаганлиги сабабли, ўз-ўзини ўқитиш орқали ҳамширалик хизматини кўрсатган[1]. Бартон аёлларнинг овоз бериш ҳуқуқига эга бўлгунга қадар инсонпарварлик ишлари ва фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш билан шуғуллангани билан эътиборга лойиқдир[2]. У 1973-йилда Миллий аёллар шон-шуҳрат залига киритилди[3].

Cлара Бартон
Таваллуди
Cларисса Ҳарлоwе Бартон

25-декабр 1821-йил
Массачусетц
Вафоти 12-апрел 1912-йил(1912-04-12)
(90 ёшда)
Марйланд
Касби Ҳамшира, инсонпарвар, Америка Қизил Хоч жамиятининг асосчиси ва биринчи президенти
Имзоси

Ёшлиги

Cларисса Ҳарлоwе Бартон 1821-йил 25-декабрда Шимолий Охфордда (Массачусетц штати) туғилган ва исми Самуэл Ричардсоннинг „Cларисса“ романининг бош қаҳрамони шарафига қўйилган. Унинг отаси капитан Степҳен Бартон, маҳаллий милиция аъзоси ва қизини ватанпарварлик ва кенг инсонпарварлик қизиқишлари билан илҳомлантирган сиёсатчи эди[2]. Степҳен шимоли-ғарбдаги тубжойларга қарши салиб юришида генерал Антҳонй Wайне қўмондонлиги остидаги аскар бўлган. У, шунингдек, Охфорд қишлоғи ҳудудида илғор фикрлар етакчиси эди[4]. Бартоннинг онаси Сараҳ Стоун Бартон бўлган.

Бартон уч ёшлигида акаси Степҳен билан мактабга юборилган, мактабда у ўқиш ва имлони яҳши биларди. Бартон мактабдоши Нанcй Фитц билан яқин дўст бўлган; ўта тортинчоқлиги туфайли Нанcй Бартоннинг болалигидаги ягона дўсти эди[5].

Бартон ўн ёшга тўлганида, акаси Давид омборхона томидан қулаб, бошидан қаттиқ жароҳат олганидан кейин акасининг соғлиғини тиклашни ўз олдига мақсад қилиб қўйган. У акасига буюрилган дори-дармонларни қай вақтда беришни, шунингдек, қон юриши учун унинг танасига зулук қўйишни ўрганган (ўша пайтдаги стандарт даволаниш эди). Шифокорлар таслим бўлганидан кейин ҳам у Давидга ғамхўрлик қилишни давом эттирган. Давид тўлиқ тузалиб кетган[5].

Ота-онаси Бартонни Cолонел Стонес ўрта мактабига жўнатиб, қўрқоқ ва уятчанлигини даволашга ёрдам беришга ҳаракат қилишган, натижада уларнинг бу усули фалокатга айланган[6]. Бартон янада тушкунликка тушиб овқатланмай қўйган. Соғлиғи тикланиши учун уйига қайтарилган.

Уйига қайтиб келгач, унинг оиласи бир қариндошига ёрдам бериш учун бошқа жойга кўчиб ўтишган; Cларанинг амакиваччаси вафот этиб, хотинини тўрт фарзанд ва ферма билан қолдирган эди. Бартонлар оиласи яшаши керак бўлган уйни бўяш ва таъмирлаш керак бўлган[5]. Cлара барча ишларда оиласига кўмаклашарди. Қилинадиган ишлар тугагандан сўнг Cлара ўзини ёмон ҳис қила бошлаган, чунки оиласига ёрдам бериши учун ҳеч қандай иш йўқ эди ва у оиласига оғирлиги тушиб қолишини ҳоҳламаган[6].

Cлара амакиваччалари билан тез-тез ўйнаб турарди ва унинг от миниш маҳорати жиянларини ҳайратга соларди. Cлара жароҳатланганида унинг онаси ўгил болалар билан ўйнашини шубҳа остига қўйган. Онаси қизини кўпроқ аёллик маҳоратларига эътибор қаратишга ундаган. У Cларада аёллик хислатларини ривожлантиришга ёрдам бериш учун Cларанинг қиз амакиваччаларидан бирини уйга таклиф қилган. Cлара амакиваччаси туфайли тегишли ижтимоий кўникмаларга эга бўлган[7].

Бартонга уятчанлигини енгишга ёрдам бериш учун ота-онаси уни мактаб ўқитувчиси бўлишга кўндиради[8]. У ўзининг биринчи ўқитувчилик гувоҳномасини 1839-йилда, атиги 17 ёшида олади. Бу касб Бартонни жуда қизиқтириб қўяди; у ишчиларнинг фарзандларига таълим олиш имконини берадиган самарали қайта тақсимлаш ҳаракатини ўтказади.

Илк касбий фаолияти

Бартон 1838-йилда ўқитувчи касбида фаолият юрита бошлайди ва Канада ҳамда Ғарбий Георгиа мактабларида 12 йил хизмат қилади. Бартон ўқитувчи сифатида самарали ишлаган; у асабий ва шўх бўлган болаларга (айниқса ўғил болаларга) қандай муносабатда бўлишни билар эди, чунки у ёшлигидан амакиваччалари ва ака-укалари билан кўп мулоқот қилган. Бартон ҳудди улар каби ҳаракат қилишни ўрганган, бу унга у ўқитаётган ўғил болалар билан қандай муносабатда бўлишни ва уларни бошқаришни осонлаштирган[6]. 1851-йилда онаси вафотидан кейин оила яшайдиган уйи ёпилади. Бартон Неw-Ёркдаги Клинтон Либерал Институтида ёзиш ва тиллар бўйича ўқишни давом эттиришга қарор қилади. Ушбу коллежда у кўплаб дўстлар орттиради. Институт директори унинг улкан қобилиятларини тан олиб, унинг қилган ишларига қойил қолади. Директор ва талаба ўртасидаги дўстлик узоқ йиллар давом этади ва охир-оқибат ишқий муносабатга айланади[4]. Ёзувчи сифатида унинг терминологияси тоза ва тушунарли тасвирланган. Унинг асарлари маҳаллий давлат арбобларига кўрсатма бериши мумкин эди[4].

Бартон Ҳигҳцтоwн шаҳрида дарс бераётганда, қўшни шаҳар Бордентоwн давлат мактабларининг етишмовчилиги ҳақида ўрганан[4]. 1852-йилда у Бордентоwнда бепул мактаб очиш учун шартнома тузган, бу Неw Жерсейдаги биринчи бепул мактаб эди[9]. Мактаб очилишидан бир йил ўтиб, Cлара 600 дан ортиқ одамни ўқитиш учун ўзига йиордамчи сифатида бир аёл ёллаган. Иккаласи йилига 250 доллар ишлаб топарди. Бу ютуқ шаҳарни янги мактаб биноси учун қарийб 4000 доллар йиғишга мажбур қилган. Яна бир мактаб қурилиши тугаллангандан сўнг, мактаб кенгаши томонидан сайланган одам Бартон ўрнига директор этиб тайинланган. Улар катта муассаса раҳбари лавозимини аёл киши эплолмайди деб ҳисоблашган. Cлара „ёрдамчи аёл“ даражасига туширилган ва соғлиғи билан боғлиқ касалликлар билан бирга тушкунликка тушиб, ишдан бўшагунича оғир шароитларда ишлаган[10].

1855-йилда Cлара Вашингтонга кўчиб ўтган ва АҚШ Патент идорасида котиб сифатида ишлай бошлаган[11]; бу ҳолат биринчи марта федерал ҳукуматда аёл ишлаши ва эркакларнинг маошига тенг маош олишига жиддий хизмат кўрсатган эди. Уч йил давомида у эркак котиблардан кўплаб ҳақоратлар эшитган ва туҳматларга дучор бўлган[12]. Кейинчалик, давлат идораларида ишлайдиган аёлларга нисбатан сиёсий қаршилик остида, унинг лавозими нусха кўчирувчи лавозимига қисқартирилиб, 1858-йилда Жамес Бучанан маъмурияти остида у „қора республикачилиги“ туфайли ишдан бўшатилган[12]. Абраҳам Линcолн сайланганидан сўнг, Cлара Массачусец штатида уч йил қариндошлари ва дўстлари билан яшаб, 1861-йилнинг кузида патент идорасига қайтиб келган ва давлат хизматида кўпроқ аёлларга йўл очишга умид қилиб, вақтинча нусха кўчирувчи сифатида ишлай бошлаган.

Америка фуқаролар уруши

Бартон c. 1866-йил

1861-йил 19-апрелда Балтимордаги қўзғолон Америка фуқаролар урушининг биринчи қон тўкилишига олиб келган. Жароҳатланган 6-Массачусец милициясининг (6тҳ Массачусетц Милитиа) аъзолари Бартон яшаётган Вашингтондаги қурилиши тугалланмаган Капитолий биносига олиб кетилган. Ўз ватанига хизмат қилмоқчи бўлган Бартон қурбонлар келтирилганида темир йўл вокзалига бориб, 40 нафар эркакка ғамҳўрлик қилган[12]. Бартон аскарларга жуда муҳим, шахсий ёрдам кўрсатган, уларнинг кўплари ярадор, оч ва елкаларида кўтариб юрган нарсаларидан бошқа ҳеч ваоси йўқ эди. Cлара аскарларга шахсан ёрдам бериш учун бинога керакли нарсаларни олиб келган.

Бартон баъзилари билан бирга катта бўлгани ва ҳатто баъзиларини ўқитгани учун жарбрланганларни тезда таниб олган. Бартон бошқа бир қанча аёллар билан бирга касал ва ярадор аскарлар учун кийим-кечак, озиқ-овқат ва жиҳозлар билан шахсан таъминлаган. У тиббий буюмларни сақлаш ва тарқатишни ўрганган ва аскарларнинг кайфиятини кўтариб, уларга руҳий ёрдам берган. Бартон уларга китоб ўқиб берарди, оилаларига хат ёзар, улар билан суҳбатлашиб, қўллаб-қувватларди[13].

Айнан ўша куни у ўзини армия иши билан таништирган ва Иттифоқ аскарлари учун тиббий буюмларни йиғиш ҳаракатларини бошлаган. Тўғридан-тўғри жанг майдонига озиқ-овқатларни тарқатиш ва қўшимча ёрдам олишдан олдин, Бартон ўзининг турар жойини омборхона сифатида ишлатган ва 1862-йил бошида уруш бўлими ва дала жарроҳлари ўртасидаги қаршиликларга қарамай, бир нечта дўстлари ёрдамида материалларни тарқатган[2]. Аёлларга ёрдам жамияти кейинчалик фуқаролар уруши пайтида тарқатиладиган бандажлар, озиқ-овқат ва кийим-кечакларни юборишда ёрдам берган. 1862-йил августда Бартон ниҳоят чорак устаси Даниэл Рукердан фронтда ишлашга рухсат олган. У ўз ишига ишонган бошқа одамлардан ёрдам олган. Бу одамлар унинг ҳомийлари бўлишган ва уни энг кўп қўллаб-қувватлаган Массачусец штатидан бўлган сенатор Ҳенрй Wилсон эди[14].

Бартон касалхоналарни тозалаш, кийим-кечакларни тарқатишни назорат қилиш ва ярадор аскарларни озиқ-овқат билан таъминлаш учун ишлаган[15]. Бартон Иттифоқ ва Конфедерация аскарларига ёрдам берган[16]. Бироқ, керакли маҳсулот ва ашёлар ҳар доим ҳам мавжуд эмас эди. Масалан, Антиэтам жангида Бартон бинт ўрнига маккажўхори қобиғидан фойдаланган[17].

1863-йилда у офицер полковник Жоҳн Ж. Элwелл билан ишқий муносабатда бўлган[18].

1864-йилда Бартон Иттифоқ генерали Бенжамин Бутлер томонидан Жамес армиясининг олд қисмидаги касалхоналарга „мас’ул хоним“ этиб тайинланган. Бартон Американинг "Флоренс Нигҳтингале" сифатида танилган[19]. У 1862-йил августида Шимолий Виржиниядаги Сидар тоғида бўлиб ўтган жангдан кейин ўта оғир жароҳатланган аскарларга ёрдамга келганидан кейин „Жанг майдони фариштаси“[13] номи билан ҳам танилган. Ярим тун бўлишига қарамай қаттиқ яраланган аскарларга ёрдам бериш учун Бартон оғир ашёлар билан касалхонага етиб келарди. Бу ном унинг Фейрфакс станцияси, Чантиллй, Харперс пароми, Жанубий тоғ, Антиэтам, Фредериксбург, Чарлестон, Петербург ва Cолд Ҳарбор жангларида қўшинларга хизмат қилгани учун тез-тез ўз вақтида ёрдам бергани туфайли пайдо бўлган.

Урушдан кейин

Америка фуқаролар уруши тугагандан сўнг, Бартон аскарларнинг қариндошлари томонидан уруш бўлимига юборилган минглаб хатлар жавобсиз қолаётганини аниқлаган, чунки улар хатларида сўраган аскарлар номаълум қабрларга дафн этилган эди. Кўплаб аскарлар „йўқолган“ деб белгиланган. Мисс Бартон сўровларга расмий жавоб бериш учун рухсат олиш умидида Президент Линcолн билан боғланган. Унга рухсат берилиб, „Йўқолганларни қидириш“ ҳаракати бошланган.

Урушдан кейин Бартон Галлерй Плаcе маҳалласидаги Вашингтон, Шимоли-ғарбий округдаги 437 ½ Севентҳ Стреэт, 437 ½ манзилида йўқолган аскарлар идорасини бошқарган. Офиснинг мақсади жангда ҳалок бўлган ёки бедарак йўқолган аскарларни топиш ёки аниқлаш эди[20]. Бартон ва унинг ёрдамчилари сўровларга 41 855 та жавоб ёзган ва 22 000 дан ортиқ бедарак йўқолган одамни топишга ёрдам берган. Бартон 1865-йилнинг ёзини Жоржиядаги Конфедерация ҳарбий асирлар лагери бўлган Андерсонвил қамоқ лагерида ҳалок бўлган 13 000 кишини топиш, аниқлаш ва тўғри дафн этишга ёрдам бериш билан ўтказди[21]. Кейинги тўрт йил давомида бу вазифани давом эттириб, яна 20 000 Иттифоқ аскарларини дафн этган ва қабрларини номлаган[22]. Конгресс унинг лойиҳаси учун 15 000 доллар ажратган[23].

Америка Қизил Хочи

Антиэтам миллий жанг майдонидаги Cлара Бартон ёдгорлиги тафсилоти ва туғилган уйидаги ғиштдан ясалган қизил хоч.

Бартон 1865 — 1868-йиллардаги уруш тажрибаси ҳақида бутун мамлакат бўйлаб маърузалар ўқиб, кенг эътирофга эришган. Бу вақт ичида у Сусан Б. Антҳонй билан учрашган ва аёлларнинг сайлов ҳуқуқи ҳаракати билан ҳамкорлик қила бошлаган. Бартон Фредериcк Доугласс билан ҳам танишиб, фуқаролик ҳуқуқлари фаолига айланган. Мамлакат бўйлаб гастрол сафаридан сўнг у ҳам руҳан, ҳам жисмонан чарчаган ва шифокорнинг кўрсатмаси билан ишидан узоқлаштирадиган жойга боришга мажбур бўлган. Бартон 1868-йилда бедарак йўқолган аскарлар идорасини ёпган ва Европага саёҳат қилган. 1869-йилда Швейцариянинг Женева шаҳрига сафари чоғида Бартон Қизил Хоч ва доктор Аппиа билан танишган; доктор кейинчалик уни Қизил Хочнинг Америка бўлими вакили бўлишга таклиф қилади ва унга Америка Қизил Хоч ташкилотининг бошланиши учун молиявий хайриячиларни топишга ёрдам беради. Шунингдек, у Ҳенрй Дунантнинг бетараф асосда ихтиёрий равишда ёрдам кўрсатиш учун миллий жамиятларни шакллантиришга чақирувчи „Солферино хотираси“ китоби билан танишиб чиқади.

Франсия-Пруссия урушининг бошида, 1870-йилда у Баден Буюк Герцогига ҳарбий касалхоналарни тайёрлашда ёрдам берган ва уруш пайтида Қизил Хоч жамиятига катта ҳисса қўшган. Немис ҳукумати ва Страсбург Cомитé де Сеcоурнинг биргаликдаги илтимосига биноан Бартон 1871-йилда Париж қамалидан кейин Страсбург камбағалларини иш билан таъминлашга раҳбарлик қилади ва 1871-йилда парижлик қашшоқ одамларга озиқ-овқатларни оммавий тақсимлаш учун мас’ул бўлади. Уруш охирида у Баденнинг Олтин хочи ва Пруссия Темир хочининг фахрий орденлари билан тақдирланган.

Бартон Америка Қўшма Штатларига қайтиб келгач, ушбу мамлакат ҳукумати томонидан Халқаро Қизил Хоч Қўмитасининг (ИCРC) тан олиниши учун ҳаракат ташкил қилади[24]. 1873-йилда у ушбу лойиҳа устида ишлай бошлайди. 1878-йилда у президент Рутҳерфорд Б. Ҳаес билан учрашади, у ўша пайтдаги кўпчилик америкаликларнинг фикрини билдирди, бу АҚШ фуқаролар уруши каби фалокатга бошқа ҳеч қачон дуч келмайди. Бартон ниҳоят президент Честер Артур бошқаруви даврида янги Америка Қизил Хоч жамияти зилзилалар, ўрмон ёнғинлари ва бўронлар каби табиий офатлар каби урушдан ташқари инқирозларга ҳам жавоб бериши мумкинлиги ҳақидаги аргументдан фойдаланиб муваффақиятга эришди.


Жамиятнинг роли Испания-Америка урушининг бошланиши билан ўзгаради, бу даврда жамият қочқинлар ва фуқаролар уруши асирларига ёрдам берди. Испания-Америка уруши тугаганидан сўнг, миннатдор Сантяго аҳолиси Бартон шарафига шаҳар майдонида ҳайкал қурдишади. Америка Қўшма Штатларида Бартон кўплаб газеталарда мақтовга сазовор бўлади ва Қизил Хоч операциялари ҳақида шахсан хабар беради[25].

Бартон Арманистоннинг 2021-йилги маркасида.

Бартон 1884-йилда Огаё дарёсидаги тошқинлардан келиб чиққан муаммоларга ёрдам берди, 1887-йилги очарчилик пайтида Техасни озиқ-овқат ва керакли ресурслар билан таъминлади, 1888-йилда торнадодан кейин ишчиларни Иллинойсга олиб кетди ва ўша йили сариқ иситма эпидемияси туфайли уларми Флорида штатига олиб борди[26]. Бартон 1889-йилда Жонстаун тошқинидан кейин бир неча кун ичида 50 нафар шифокор ва ҳамширалар делегациясини бошқарди[26]. Бартон 1896-йилда Ҳамидий қирғинларининг Усмонли империясидаги гуманитар инқирозга жавобан, 15-февралда Константинополга келди. Бартон вазир Террелл билан бирга Туркия ташқи ишлар вазири Тевфик Поша билан ички ишларга кириш ҳуқуқини олиш мақсадида суҳбатлашди. Бартоннинг ўзи экспедиция ишларини олиб бориш учун Константинополда қолди. Бартон 1898-йилда 77 ёшида Кубадаги касалхоналарда ҳам ишлаган[27]. Бартоннинг Америка Қизил Хоч президенти сифатида сўнгги дала операцияси 1900-йилда Галвестон довулидан жабрланганларга ёрдам бериш эди. Операция натижасида болалар учун меҳрибонлик уйи ташкил этилди.

Жеймс Э. Пурдй томонидан чизилган Бартон сурати (1904)

Унинг касбий ва шахсий ресурслари аралашиб кетгани учун танқидлар пайдо бўлгани сабабли, Бартон 1904-йилда 83 ёшида Америка Қизил Хоч президенти лавозимидан истеъфога чиқишга мажбур бўлди[28]. Истеъфога чиққанидан сўнг, Бартон Миллий Биринчи ёрдам жамиятига асос солди (Натионал Фирст Аид Соcиэтй).

Сўнгги йиллари

Бартон Мериленд штатидаги Глен Эчо уйида яшашни давом эттирди. Бартон ўзининг автобиографиясини 1908-йилда „Болалигимнинг ҳикояси“ деб номлаган[29]. Cлара Бартон 1912-йил 12-апрелда 90 ёшида зотилжам туфайли ўз уйида вафот этди.

Cлара Бартон номи билан аталган жойлар

Cлара Бартон — Жон Сартаиннинг пўлат ўймакорлиги

Мактаблар

Кўчалар

Бошқа хотиралар

Манбалар

  1. ↑ Суммерс. „Cлара Бартон – Фоундер оф тҳе Америcан Ред Cросс“. Трутҳ Абоут Нурсинг. Қаралди: 2017-йил 5-май.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Эдwард, Жамес. Нотабле Америcан Wомен 1607–1950: А Биограпҳиcал Диcтионарй, Вол. 1.. Cамбридге, МА: Белкнап Пр., 1971 — 103–107-бет. 
  3. ↑ „Бартон, Cлара“. Натионал Wомен’с Ҳалл оф Фаме.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Баcон-Фостер, Cорра (1918). "Cлара Бартон, Ҳуманитариан". Реcордс оф тҳе Cолумбиа Ҳисториcал Соcиэтй, Wашингтон, Д.C. 21: 278–356. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Бартон, Cлара (1980). Тҳе Сторй оф Мй Чилдҳоод Неw Ёрк: Арно Пресс Инc
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Прёр, Элизабетҳ Броwн (1987). Cлара Бартон: Профессионал Ангел. Пҳиладелпҳиа: Университй оф Пеннсйлваниа Пресс. ИСБН 0812212738
  7. ↑ Прёр, Элизабетҳ Броwн. Cлара Бартон: профессионал ангел. Пҳиладелпҳиа: Университй оф Пеннсйлваниа, 1988. ИСБН 978-0812212730. 
  8. ↑ Прёр, Элизабетҳ Броwн (2000). „Бартон, Cлара“. Америcан Натионал Биограпҳй
  9. ↑ Ҳоwард, Ангела. Ҳандбоок оф Америcан Wомен'с Ҳисторй. НЙ: Гарланд, 1990 — 61–62-бет. 
  10. ↑ Спиэгел, Аллен Д (1995). "Тҳе Роле оф Гендер, Пҳренологй, Дисcриминатион анд Нервоус Простратион ин Cлара Бартон'с Cареэр". Жоурнал оф Cоммунитй Ҳеалтҳ 20 (6): 501–526. дои:10.1007/БФ02277066. ПМИД 8568024. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-cоммунитй-ҳеалтҳ_1995-12_20_6/паге/501. 
  11. ↑ „Cлара Бартон“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-05-04 санасида архивланган), Диcтионарй оф Унитариан & Универсалист Биограпҳй
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Wиллард, Франcес Э.. Греат Америcан Wомен оф тҳе 19тҳ Cентурй: А Биограпҳиcал Энcйcлопедиа. Амҳерст, НЙ: Ҳуманитй Боокс, 2005 — 81–82-бет. ИСБН 9781591022114. 
  13. ↑ 13,0 13,1 „Cлара Бартон | Америcан Ред Cросс Фоундер | Wҳо ис Cлара Бартон“. Америcан Ред Cросс. Қаралди: 2016-йил 9-декабр.
  14. ↑ Оатес, Степҳен Б.. А Wоман оф Валор. Маcмиллан, 1994 — 13, 51–52-бет. ИСБН 0029234050. 
  15. ↑ Оатес, Степҳен Б.. А Wоман оф Валор. Маcмиллан, 1994 — 58–64, 67–77, 83–91, 106–120-бет. ИСБН 0029234050. 
  16. ↑ Цуи, Бонниэ. Ше Wент то тҳе Фиэлд: Wомен Солдиэрс оф тҳе Cивил Wар. Гуилфорд: Тwо Дот, 2006 — 110-бет. ИСБН 978-0762743841. 
  17. ↑ Ҳалл, Ричард Ҳ.. Wомен он тҳе Cивил Wар Баттлефронт. Лаwренcе: Университй Пресс оф Кансас, 2006 — 41-бет. ИСБН 978-0700614370. 
  18. ↑ Оатес, Степҳен Б.. А Wоман оф Валор. Маcмиллан, 1994 — 145–146, 148–157-бет. ИСБН 0029234050. 
  19. ↑ Бартон, Wиллиам Элеазар „Тҳе Фореруннерс оф тҳе Ред Cросс“, . Тҳе Лифе оф Cлара Бартон: Фоундер оф тҳе Америcан Ред Cросс, Волуме 2. Ҳоугҳтон Миффлин, 1922 — 115-бет. 
  20. ↑ „Cлара Бартон Миссинг Солдиэрс Оффиcе“. Натионал Мусеум оф Cивил Wар Медиcине. 2013-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 30-июн.
  21. ↑ „Cлара Бартон анд Андерсонвилле“. Натионал Парк Сервиcе. Қаралди: 2016-йил 30-январ.
  22. ↑ Ҳарпер, Ида Ҳ. (1912). "Тҳе Лифе анд Wорк оф Cлара Бартон". Тҳе Нортҳ Америcан Ревиэw 195 (678): 701–712. 
  23. ↑ Пеcк, Гарретт. Wалт Wҳитман ин Wашингтон, Д.C.: Тҳе Cивил Wар анд Америcа'с Греат Поэт. Чарлестон, СC: Тҳе Ҳисторй Пресс, 2015 — 76–79-бет. ИСБН 978-1626199736. 
  24. ↑ Эплер, Перcй Ҳаролд. Тҳе Лифе оф Cлара Бартон. Маcмиллан, 1915. Қаралди: 2010-йил 28-сентябр. 
  25. ↑ Дроми, Шаи М.. Абове тҳе фрай: Тҳе Ред Cросс анд тҳе макинг оф тҳе ҳуманитариан НГО сеcтор. Чиcаго: Унив. оф Чиcаго Пресс, 2020 — 102–106-бет. ИСБН 978-0226680101. 
  26. ↑ 26,0 26,1 МcCуллоугҳ, Давид. Тҳе Жоҳнстоwн Флоод. Неw Ёрк: Симон & Счустер, 1968. ИСБН 978-0671395308. 
  27. ↑ Ардалан, Чристине (2010). "Cлара Бартон'с 1898 баттлес ин Cуба: а реэхаминатион оф ҳер нурсинг cонтрибутионс". Флорида Атлантиc Cомпаративе Студиэс Жоурнал 12 (1): 1–20. Арчивед фром тҳе оригинал он 2022-10-10. ҳттпс://гҳостарчиве.орг/арчиве/20221010/ҳттп://ҳоме.фау.эду/пералта/wеб/ФАCС/CЛАРАБАРТОН.пдф. 
  28. ↑ Доwнинг, Маргарет Брент (1924). "Тҳе Cентенарй оф Cлара Бартон анд Реcент Биограпҳиcал Скетчес оф Ҳер Лифе анд Ачиэвеменц". Реcордс оф тҳе Cолумбиа Ҳисториcал Соcиэтй, Wашингтон, Д.C. 26: 121–128. 
  29. ↑ „Тҳе Сторй оф Мй Чилдҳоод“. Wорлд Дигитал Либрарй (1907). 2021-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-октябр.
  30. ↑ „Cлара Бартон Счоол Но. 2 / Овервиэw“. рcсдк12.орг. 2019-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-октябр.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi