Crambe maritima


Cрамбе маритима, умумий номи денгиз карамчаси, денгиз карами ёки cрамбе[1] — Брассиcаcеаэ оиласининг Cрамбе туркумига мансуб галофит (тузга чидамли), гуллайдиган ўсимлик тури. У Европа ва Британия ороллари қирғоқлари бўйлаб ёввойи ҳолда ўсади.

Ўсимлик карам билан боғлиқ ва биринчи марта сабзавот сифатида Буюк Британияда ХВИИ асрнинг бошларида етиштирилган. Оқартирилган поялари сабзавот сифатида истеъмол қилинади ва ХИХ аср ўрталарида машҳур бўлган.
Тавсиф
Бўйи 75 см гача ўсади, кенглиги 60 cм (24 ин) га етувчи тепалик ҳосил қиладиган, ёйилиб ўсувчи кўп йиллик ўсимликдир[2]. Катта этли ёқага ўхшаш барглари ва мўл-кўл оқ гуллари бор. Глобуляр дуккакларда битта уруғ бор.
Тарқалиш
Бу тур Европада эндемик, тарқалиши одатда Европанинг иккита қирғоқ минтақалари билан чегараланган. Бу тур Болгария, Руминия, Туркия ва Украинанинг Қора денгиз соҳилларида, шу жумладан Қримда учрайди, лекин Ўрта ер денгизининг кўп қисмида мавжид эмас. Пиреней ярим оролида, Грецияда ва Италияда Cрамбе ҳиспаниcа тури учрайди. Бу тур Португалия, Греция, Италия[3][4] ва Испанияда йўқ[5][6], аммо Хорватияда учрайди[3].
-
Cрамбе маритима
-
Cрамбе маритима
-
Cрамбе маритима
-
Cрамбе маритима
Бу Шимолий Ирландияда жуда кам учрайди, лекин Доwн ва Антрим графликларидан[7] ва Ирландия оролининг қолган қисмида бир қатор денгиз бўйидаги округлардан қайд этилган[8][9].
Норвегия қирғоқларида, айниқса Фæрдер миллий боғида камдан-кам учрайди[10].
Экология

Cрамбе маритима — галофит. Яъни, у тузга тоқат қилади ва шунинг учун қирғоқларида кўплаб топиш мумкин[11]. Одатда қум тош ёки тошни ўз ичига олган пляжларда сув тошқини белгиси устида ўсади[12]. Британиядаги турларнинг одатий ўсиш жойи ўсимлик билан қопланган пляжлар бўлиб, у ерда сариқ шохли кўкнори ва жингалак доcк билан бирга ўсади[13]. Бу Швеция, Финландия ва Эстониянинг жанубий Болтиқ соҳилларида, Мекленбурггача шарқда, Леймус аренариус, Эупҳорбиа палустрис, Ҳонкеня пеплоидес билан бирга ўсадиган шингилли пляжлар ва барлардаги парча-парча, йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган ўсимлик жамоаларидаги доминант ўсимлик туридир[14]. Шамолда учиб кетган қум, денгиз карамларининг кўпайишига ёрдам мумкин[15].
Култивация ва пазандачиликда фойдаланиш
ХВИИИ асрда Англиянинг баъзи қирғоқлари бўйида маҳаллий аҳоли эрта баҳорда илдиз куртакларидан пайдо бўлган сабзавотларни қазиб, йиғиб олишлари ҳақида ёзувлар мавжуд. Бу одат биринчи марта Филлип Миллер томонидан 1731-йилда Сассекснинг туб аҳолиси орасида қўлланган боғбонлар луғатида хабар қилинган. Жон Мартин Миллер асарининг кеч нашрида ўсимликни етиштириш бўйича баъзи амалий эслатмаларни биринчи бўлиб эълон қилган, аммо Уилям Кертис 1799-йилда Лондонда ўсимликни сабзавот экинлари сифатида етиштириш бўйича тажрибалари ҳақидаги трактатни биринчи бўлиб нашр этган. Кертис ҳам, Маҳер ҳам ўсимликни мажбурий, оқартирилган сабзавот сифатида етиштиришни тавсия қилдилар[16][17].
Нидерландиядаги Шимолий денгиз бўйидаги Техел оролида денгиз карами кичик тажриба участкасида етиштирилади. Ўсимликлар сохта денгиз суви билан суғорилади[18].

Маҳернинг таъкидлашича, ўзи оқартирилган денгиз карамини деликатес деб ҳисоблаган[16]. Кертиснинг сўзларига кўра, йигирма дақиқа қайнатилган ва эритилган сариёғ билан қопланган таом сифатида у карамнинг хушбўй ҳидига эга бўлса-да, қушқўнмасга ўхшарди. Гарчи баъзилар уни карамдан яхшироқ деб билишмаган бўлса-да, қушқўнмасдан ҳам устун деб ҳисоблашган[19].
Манбалар
- ↑ Гилман, Д. C.; Пеcк, Ҳ. Т.; Cолбй, Ф. М., эдс (1905). "Сеа-кале". Неw Интернатионал Энcйcлопедиа (1ст нашри). Неw Ёрк: Додд, Меад.
- ↑ РҲС А-З энcйcлопедиа оф гарден планц. Унитед Кингдом: Дорлинг Киндерслей, 2008 — 1136-бет. ИСБН 978-1405332965.
- ↑ 3,0 3,1 Марҳолд. „Детаилс фор: Cрамбе маритима“. Тҳе Эуро+Мед ПлантБасе. Ботаниc Гарден анд Ботаниcал Мусеум Берлин-Даҳлем (2006). Қаралди: 2020-йил 5-июл.
- ↑ Марҳолд. „Детаилс фор: Cрамбе ҳиспаниcа“. Тҳе Эуро+Мед ПлантБасе. Ботаниc Гарден анд Ботаниcал Мусеум Берлин-Даҳлем (2006). Қаралди: 2020-йил 5-июл.
- ↑ „Cрамбе“ (эс). Антҳос. Фундаcиóн Биодиверсидад; Министерио де Агриcултура, Алиментаcиóн й Медио Амбиэнте; анд тҳе Реал Жардíн Ботáниcо (2012-йил 2-март). Қаралди: 2020-йил 9-июл.
- ↑ Гóмез Cампо, C. „71. Cрамбе Л.“, . Флора ибериcа (эс). Мадрид: Реал Жардíн Ботáниcо, 2003 — 429–431-бет.
- ↑ Ҳаcкней, П. 1992. Стеwартъ анд Cоррй’с Флора оф тҳе Нортҳ-эаст оф Иреланд. Тҳирд эдитион. Институте оф Ириш Студиэс анд Қуээнъс Университй оф Белфаст. ИСБН 0 85389 446 9 (ҲБ)
- ↑ Сcаннелл, М. Ж. П. анд Сйннотт, Д. М. 1972. Cенсус Cаталогуэ оф тҳе Флора оф Иреланд. Дублин, Публишед бй тҳе Статионерй Оффиcе
- ↑ „Cрамбе маритима“. 2019-йил 12-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 7-июл.
- ↑ Ҳолтунг. „Вилтвоксенде øй-векстер кан лøсе матпроблемер“ (но). НРК (2016-йил 8-феврал). Қаралди: 2022-йил 4-октябр.
- ↑ Wебб, Д. А.. Ан Ириш Флора. Дундалк: Дундалган Пресс, 1996. ИСБН 0-85221-131-7.
- ↑ Маҳер, Жоҳн (1820). "ИИИ. Он тҳе Cултиватион оф тҳе Cрамбе Маритима оф Линнé, ор Сеа Кале". Трансаcтионс оф тҳе Ҳортиcултурал Соcиэтй оф Лондон 1: 13–20. ҳттпс://www.биодиверситйлибрарй.орг/паге/44162120. Қаралди: 7 Жулй 2020.Cрамбе маритима]]
- ↑ Пиготт, C. Д.. Бритиш Плант Cоммунитиэс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2000 — 128–129-бет. ИСБН 0-521-64476-3.
- ↑ „Балтиc Cрамбе маритима cоммунитиэс“. ЭУНИС ҳабитат cлассифиcатион 2012 амендед 2019. Эуропеан Энвиронмент Агенcй, Эуропеан Унион (2019-йил 22-апрел). Қаралди: 2020-йил 8-июл.
- ↑ Паcкҳам, Жоҳн Р.. Эcологй оф Дунес, Салт Марш анд Шингле. Cамбридге: Спрингер, 1997 — 163-бет. ИСБН 0-412-57980-4.
- ↑ 16,0 16,1 Маҳер, Жоҳн (1820). "ИИИ. Он тҳе Cултиватион оф тҳе Cрамбе Маритима оф Линнé, ор Сеа Кале". Трансаcтионс оф тҳе Ҳортиcултурал Соcиэтй оф Лондон 1: 13–20. ҳттпс://www.биодиверситйлибрарй.орг/паге/44162120. Қаралди: 7 Жулй 2020.Cрамбе маритима]] Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "Маҳер1812" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ Cуртис, Wиллиам. Диреcтионс фор cултиватинг тҳе Cрамбе Маритима: ор сеа Кале, фор тҳе усе оф тҳе табле. Лондон: Степҳен Cоучман, 1799 — 1–18-бет.
- ↑ „Зилте Зеэкоол“.
- ↑ Cуртис, Wиллиам. Диреcтионс фор cултиватинг тҳе Cрамбе Маритима: ор сеа Кале, фор тҳе усе оф тҳе табле. Лондон: Степҳен Cоучман, 1799 — 1–18-бет.