Daisan
| Даисан | |
|---|---|
| Биринчи даражали шаҳзода Ли | |
 Нома'лум Син рассоми чизган Даисан портрети | |
| Биринчи даражали шаҳзода Ли | 1636-1648-й.й. |
| Ўтмишдоши | Мавжуд эмас |
| Давомчиси | Мандаҳай |
| Туғилиши |
Аисин Гиоро Даиšан (愛新覺羅 代善)19-август 1583-йил |
| Вафоти |
25-ноябр 1648-йил (65 ёшда) Пекин, Хитой |
| Турмуш ўртоғи |
Лигия хоним Еҳе Нара хоним Еҳе Нара Сабунчжу |
| Уй | Аисин Гиоро |
| Отаси | Нурхачи |
| Онаси | Тунггия Ҳаҳана Жаcинг |
Даисан (Манжурча:
; 1583-йил 19-август – 1648-йил 25-ноябр) Син сулоласининг нуфузли манжур шаҳзодаси ва давлат арбоби.
Оила тарихи
Даисан Манжурларнинг Аисин Гиоро уруғида Син сулоласининг асосчиси Нурхачининг иккинчи ўғли сифатида туғилган. Унинг онаси Нурҳачининг биринчи турмуш ўртоғи Тунггия хоним эди. У Нурхачининг вориси Хонг Тайжининг катта акаси эди.
Карера
Нурҳачи ҳукмронлиги
1607-йилда Нурхачининг Ула қабиласига ва унинг иттифоқчиси Бужантайга қарши юриши пайтида Даисан жанг майдонида Šурхаcи ва Куенга ёрдам бериши билан ажралиб турди. Унинг са'й-ҳаракатлари учун унга "Гуен Батуру" унвони берилди (сўзма-сўз: "қаҳрамонни кашф этувчи")[1].
1613-йилда Даисан Нурхачининг Ула уруғига қарши юришида яна жанг майдонида ҳаракат қилди.
1616-йилда Нурхачи ўзини хон деб э'лон қилиб, Сўнгги Жин сулоласини ўрнатганида, Даисан Нурхачий томонидан ма'муриятга ёрдам бериш учун биринчи махсус унвонга эга бўлди. Бу катта беиле сифатида танилган бўлиб, қолган жойларни Амин, Манггултай ва Хонг Тайжи тўлдирарди[2][3].
1618-йилдан бошланган Мин сулоласига қарши юриш Нурхачининг "Етти шикоят"и э'лон қилиниши билан бошланганидан бошлаб, 1622-йилгача Даисан етакчи генерал бўлган ва Саккиз байроқдаги Қизил Байроқнинг капитани сифатида Фушунни қўлга олишда муҳим рол ўйнаган. 1618-1619-йилларда Сарху жангидаги ғалабада, 1621-йилда Шенянни босиб олишда жасорат кўрсатган. 1621-йилдан бошлаб Даисан ва қолган учта катта беиле сўнгги Жин сулоласининг давлат ишларини бошқаришда ойлик навбат билан Нурхачининг ёрдамчилари сифатида хизмат қилдилар.
Хонг Тайжи ҳукмронлиги
1626-йилдаги Нингюан жангида Нурхачининг ўлимидан сўнг Даишан ўз та'сиридан фойдаланиб, князлар ва генераллар билан Хонг Тайжининг хон бўлиши тўғрисида келишиб олишга муваффақ бўлди. Бироқ, Ҳонг Тайжи хон бўлган бўлса ҳам Даишан Манггултай ва Амин билан бирга 1629-йилгача ма'мур ёрдамчилари сифатида навбатчилик қилишда давом этди. Чунки Хонг Тайжи ўз ҳокимиятини мустаҳкамлай бошлади.
1629-1634-йиллар оралиғида Даисан Хонг Тайжининг Мин сулоласига қарши юришларининг аксариятида қатнашган. 1636-йилда Хонг Тайжи ўзини император деб э'лон қилди ва Сўнгги Жин сулоласини "Син сулоласи" деб ўзгартирди. Даишанга "Биринчи даражали шаҳзода Ли" ва қўшимча "Кекса биродар" унвони берилди[4].
Император Шунжи ҳукмронлиги
1643-йилда Хонг Тайжи вафот этди ва унинг вориси номи айтилмади. Аввалига Даисан Ҳонг Тайжининг тўнғич ўғли Хугени меросхўр деб атади. Аммо у отасининг ўрнини эгаллаш таклифини рад этди. Ажиге ва Додо Доргоннинг тахтга ўтиришини хоҳлашди, лекин Доргон уни кўтарган марҳум императорга хиёнат қилиш бўлади, деб таклифни рад этди. Ниҳоят, Хонг Тайжи генераллари Хонг Тайжининг ўғилларидан бири тахтга ўтиришини хоҳлаётганликларини э'лон қилганларида, масала ҳал бўлди. Шундай қилиб, Хонг Тайжининг тўққизинчи ўғли Фулин (бўлажак император Шунжи) олти ёшида император деб э'лон қилинди. Доргон ва Жиргаланг регент сифатида ҳаракат қилишди. Шунга қарамай, бутун Син саройи тахтга содиқлик учун қасамёд қилгандан кейин ба'зи зодагонлар Доргонни Фулин ўрнига тахтга чиқариш учун фитна уюштирдилар. Даисан низони Фулинни қўллаб-қувватлаш ва фитначиларни фош қилиш орқали ҳал қилди. Фитначилар орасида ўз ўғли Шото ва набираси Адали (Саҳалиеннинг тўнғич ўғли) бор эди. Доргон ва Даисан уларнинг иккаласини ҳам қатл этишди.
Ўлими ва мероси
Тарихий ма'лумотларга кўра, Даисан ҳеч қачон ўзи шахсан ҳокимиятни эгаллашга уринмаган. Бунинг ўрнига фақатгина Аисин Гиоро уруғи манфаати учун ишлаган. 1643-йилда у Жиргаланг ва Доргонни император Шунжининг ёрдамчилари этиб тайинлаш учун князлар кенгашини бошқарган. 1644-йилда у Доргоннинг ортидан Пекинга борди ва у ерда тўрт йил яшаб вафот этди.
Ўлими вақтида ҳам, вафотидан кейин ҳам унга махсус мукофотлар берилмаган. Фақат дафн маросими учун оиласига одатдагидек 5000 таэл ўрнига 10000 таэл берилган ва хотира тахтаси ўрнатилган. Кейинчалик Син сулоласининг императорлари унинг сулола ва император уруғи учун қилган ишларини тан олишади ва қадрлашади. Император Канси 1671-йилда Даисанга вафотидан кейин "Лие" номини берди. 1754-йилда император Сянлун Даишанга Мукдендаги князлар ибодатхонасидан жой беришни буюрди ва 1778-йилда уни Жиргаланг, Доргон, Хуге ва Ётони каби сулоланинг дастлабки давридаги ажойиб ютуқлари учун мақтаб, уларнинг номларини абадийлаштиришни буюрди. Улар император аждодлари ибодатхонасида рўйхатга олинди.
Шу билан бирга ушбу беш кишининг унвонлари, шунингдек, Додо, Šурхаcи ва Лекедехунларга абадий мерос ҳуқуқи берилди. Даисан унвони ўлимидан сўнг ўғли Мандахаи ва набираси Гиесу даврида икки марта ўзгартирилган. Кейинчалик шаҳзода Лига қайтарилган ва меросхўр ҳукумат маросимларида бошқа шаҳзодаларга қараганда юқори ўринни эгаллаган.
Даисаннинг жами саккиз ўғли бор эди. Еттинчиси Мандахай биринчи даражали шаҳзода унвонини мерос қилиб олди. Унвон унинг ўғлига ўтди. Бироқ, 1659-йилда унвон Мандахай авлодларидан олиниб, Даишаннинг набираси Гиесуга берилди. Унинг авлодлари Син сулоласи қулагунига қадар уни сақлаб қолишди.
Катта ўғли Ёто "Иккинчи даражали шаҳзода Кеқин" унвонига сазовор бўлди, учинчиси Саҳалиен эса "Биринчи даражали шаҳзода Йинг" унвонига эга эди. Саҳалиеннинг ўғли Лекедехун 1648-йилда "Иккинчи даражали шаҳзода Шунченг" номини олди. Даисаннинг тўртинчи ўғли Вакда "иккинчи даражали шаҳзода Қиан" унвонига эга эди. Вакда Хианг сифатида канонизация қилинган. Аммо бу унвон абадий мерос ҳуқуқига эга эмас эди.
Шажараси
| Фуман | ||||||||||||||||
| Гиоcангга (1526–1583) | ||||||||||||||||
| Императрица Чжи | ||||||||||||||||
| Такси (1543–1583) | ||||||||||||||||
| Императрица Йи | ||||||||||||||||
| Нурҳаcи (1559–1626) | ||||||||||||||||
| Cанча | ||||||||||||||||
| Агу | ||||||||||||||||
| Эмпресс Хуан (д. 1569) | ||||||||||||||||
| Даиšан (1583–1648) | ||||||||||||||||
| Таму | ||||||||||||||||
| Ҳаҳана Жаcинг (1560–1592) | ||||||||||||||||
Манбалар
- ↑ 中国第一历史档案馆，中国社会科学院历史研究所译注．满文老档．北京：中华书局，1990：1-2
- ↑ 《清史稿》卷二百十六 列传三太祖诸子：褚英屡有功，上委以政。不恤众，诸弟及群臣愬於上，上浸疏之。褚英意不自得，焚表告天自诉，乃坐咀咒，幽禁，是岁癸丑。越二年乙卯闰八月，死於禁所，年三十六。
- ↑ 《清史稿》太祖本纪：秋闰八月，帝长子褚英卒。先是太祖将授政於褚英，褚英暴伉，众心不附，遂止。褚英怨望，焚表告天，为人所告，自缢死。
- ↑ Ҳуммел, Артҳур W. Ср., эд. (1943). "Даиšан" . Эминент Чинесе оф тҳе Ч'инг Период. Унитед Статес Говернмент Принтинг Оффиcе.