Давид Сослан (грузинча: დავით სოსლანი) (1207-йилда вафот этган) Алания шаҳзодаси ва қиролича Тамаранинг иккинчи эри бўлиб, у тахминан 1189-йилда унга уйланган. У асосан Грузиянинг мусулмон қўшниларига қарши урушлари пайтидаги ҳарбий жасоратлари билан машҳур.

Давид Сослан

1200-йилда Тамара ва Давид номидан чиқарилган танга
Грузия қироличасининг турмуш ўртоғи
Муддати тах. 1187/1189 – тах. 1207
Вафоти 1207-йил
Турмуш ўртоғи Тамара
Уй Багратионлар
Отаси Жадарон
Дини Грузин православ черкови
David Soslanning imzosi

Исми

Давиднинг иккинчи исми „Сослан“ шахсий исм сифатида қўлланилган дастлабки маълум ҳолат ҳисобланади. Исм осетин Нарт достонларининг етакчи қаҳрамонларидан бири бўлган мифологик қаҳрамон Сосландан олинган[1].

Келиб чиқиши

Грузия шаҳзодаси Вахушти томонидан таклиф қилинган Давид Сосланнинг насабномаси[2].

Давид Сослан Аланияни (грузин манбаларида Овсети ёки Осети; шу боис замонавий Осетия атамаси мавжуд) бошқарган қироллик сулоласи аъзоси бўлган[3], Шимолий Кавказдаги православ насроний қироллиги, ва улар кўпинча Грузиянинг Багратион сулоласи билан оила қуриб келишган. Тамар ва Давид Сосланнинг ўғли бўлган Георгий ИВ Лаша (1212–1223) ҳукмронлиги даврида ёзган номаълум йилномачи Сосланга багратион насабини нисбат беради[4]. Унинг багратион келиб чиқишига оид версия ХВИИИ аср грузин олими шаҳзода Вахушти Багратиони асарларида янада ривожлантирилган: у Сосланни Грузия қироли Георгий И (1014–1027) ва унинг алан рафиқаси Алденинг авлоди, яъни грузин тожига даъвогар бўлиб, муваффақияцизликка учраган Деметрийнинг (Деметре) авлоди деб ҳисоблаган; Деметрийнинг ўғли Давид Баграт ИВ томонидан Аланияга қочишга мажбур қилинган. Вахуштига кўра, Давид ва унинг авлодлари – Атон ва Жадарон – алан ҳукмдорлар оиласига қудалик орқали қўшилиб, „Оси [яъни, Алан] қироли“ бўлиб қолган. Мана шу Жадарон Сосланнинг отаси бўлган дейилади[2]. Мариам Лордкипанидзе[5] ва Кирил Туманов[6] каби замонавий олимлар ушбу ривоятни ишонарли деб ҳисобласа-да, Сосланнинг асл келиб чиқиши ҳали ҳам аниқ эмас.

ХИИИ асрнинг номаълум грузин асари – „Шоҳлар тарихи ва мадҳиялари“дан бир парча Давидни Тамаранинг амакивачча-синглиси (отаси томондан) Русуданнинг ҳомийси бўлганини ва „Эфрайим авлодлари [ძენი; сўзма-сўз „ўғиллари“], яъни Оси, гўзал ва жангда бақувват“ сулоласидан келиб чиққанини айтади. Грузин олими Корнели Кекелидзе Давид Сосланнинг оиласи – „Эпҳраïмийлар“ – ўз насабини Библиядаги Эфрайимдан деб билган бўлиши мумкинлигини айтиб, бу афсонани ўзларини Исроил қироли Давид авлодидан деб билган багратионлар афсонаси билан қиёслайди[7].

1946-йилда шимолий осетин археологи Евгения Пчелина Шимолий Осетия АССРдаги Ардон дарасидаги Нузал черковида қазишлар вақтида, гўёки Давид Сосланга тегишли қабрни топганини эълон қилди; у черковдаги грузин асомтаврули ёзувида тилга олинган бирор Сосланни шу шахс билан бирхиллаштирилди, бу эса Давид Сосланни Нузалнинг халқ оғзаки анъаналарида машҳур бўлган қаҳрамон Саразон (осетин: Цæразонтæ ) сулоласига мансуб бўлгани ҳақидаги машҳур назарияни яна-да мустаҳкамлаши мумкин эди[8]. Бу гипотеза аксарият олимлар томонидан қабул қилинмаган бўлса-да, осетин тарихчилари орасида машҳур[9].

Таржимаи ҳоли

Тамаранинг биринчи эри, Рус князи Юрий Боголюбскийдан ажрашгач, 1187—1189-йиллар оралиғида Тбилисидаги Дидубе саройида Давид Сослан билан турмуш қурган. Арман солномачиси Мхитар Гош ўзининг „Ишатаракан“ („Хотиралар“) асарида ёзишича, Тамара „Алан подшолигидан бўлган, она томондан қариндоши бўлган бир эркакка, исми Сослан, [грузин] тахтига чиқиши билан Давид деб аталган эркакка турмушга чиқди“[10].

Қудратли зодагонлар партиясининг номзоди бўлган Юрийга қарама-қарши равишда Давид Тамаранинг шахсий танлови бўлган[манба керак]. Қобилиятли ҳарбий саркарда бўлган Давид Тамарага катта таянч бўлиб, Юрий тарафида тўпланган исёнчи зодагонларни енгишда муҳим рол ўйнади. Тамара ва Давид икки фарзанд кўрган. 1191-йилда қиролича бир ўғил – келажакдаги қирол Георг ИВ (Лаша) ни дунёга келтирди; бу воқеа бутун қироллик бўйлаб кенг нишонланган. Қизлари Русудан тахминан 1193-йилда туғилган ва кейинчалик Грузия ҳукмдори сифатида укасининг ўрнига тахтга чиққан.

Тамаранинг эри сифатидаги Давид Сосланнинг мақоми, шунингдек, санъат, ҳужжатлар ва тангалардаги иштироки, қиролликнинг эркаклик атрибутлари зарурати билан белгиланар эди, аммо у Тамара билан тахтни бўлишган бўлса-да, мустақил ҳокимиятга эга бўлмаган, унинг кучи ҳукмрон рафиқасидан келиб чиқувчи қўшимча ҳукмдор эди[11].

Давид Тамаранинг экспансион сиёсатини фаол қўллаб-қувватлаган ва ўша йиллардаги можароларда Грузиянинг ҳарбий ғалабаларида асосий рол ўйнаган[12]. Ўрта аср грузин манбалари унинг гўзаллиги, ҳарбий қобилиятлари, жасорати ва Тамарага садоқатини мақтайди. 1190-йилларда Давид Сослан Бардаа, Арзирум, Гегҳаркуник, Байлақон ва Ганжага қарши грузин юришларига бошчилик қилган. Унинг Озарбайжоннинг элдегизийлари устидан Шамхор (1195) ва Рум салжуқийлари устидан Басиан (1202) жангларидаги ғалабалари Грузиянинг шарқий ва ғарбий Кавказ чегараларидаги мавқеини мустаҳкамлади. У кўп ўтмай, тахминан 1207-йилда вафот этган[13].

Манбалар

  1. ↑ Салбиэв 2021.
  2. ↑ 2,0 2,1 Алеманй, Агустí (2000), Соурcес он тҳе Аланс: А Cритиcал Cомпилатион, п. 321. Брилл Аcадемиc Публишерс, ИСБН 90-04-11442-4.
  3. ↑ Дучесне-Гуиллемин, Жаcқуэс. Ҳоммаге универсел: аcтес ду cонгрèс де Шираз 1971, эт аутрес éтудес рéдигéэс à л'оccасион ду 2500э анниверсаире де ла фондатион де л'эмпире персе (эн). Библиотҳèқуэ Паҳлави, 1974 — 294-бет. ИСБН 9789004039025. 
  4. ↑ Гипперт, Жост „Ономастиcа Нартиcа: Сослан – Созйрйқо“, . Ҳаптаcаҳаптаитис: Фесцчрифт фор Фридрик Тҳордарсон он тҳе Оccасион оф Ҳис 77тҳ Биртҳдай Ҳауг, Даг: . Осло: Новус Форлаг, 2005 — 77-бет. ИСБН 82-7099-403-0. 
  5. ↑ Лордкипанидзе, Мариам (1987), Георгиа ин тҳе ХИ-ХИИ Cентуриэс, п. 155. Тбилиси: Ганатлеба
  6. ↑ Тоуманофф, Cйрил (1966). "Армениа анд Георгиа". ин Ҳуссей Ж. М.. Тҳе Cамбридге Медиэвал Ҳисторй. 4. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс. п. 623. ОCЛC 716953. 
  7. ↑ (русча) Дондуа, В. Д., Бердзнишвили, М. М. Жизнь царицы цариц Тамар (Примечания).
  8. ↑ (русча) Пчелина, Е. Г. «Нузальская церковь – место погребения Давида Сослана». Растизинад №115: 1946.
  9. ↑ (русча) Васо Абаэв.Тҳе оригин оф тҳе Оссетиан фамилй намес оф Сæразонтæ анд Æгҳузатæ (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-07-27 санасида архивланган)
  10. ↑ Давид, лике отҳер библиcал намес, wас фаворед бй тҳе Багратидс беcаусе оф тҳеир Давидиc cлаим. Ас фор Сослан, тҳис ис тҳе наме оф оне оф тҳе маин ҳероэс оф тҳе Нарт эпиc, бут алтернативе, тҳоугҳ тентативе, эхпланатионс ҳаве алсо беэн пропосед; фор эхампле, Николай Марр регардс ит ас беинг деривед фром тҳе этҳнонйм "Ос-Алани", wҳиле Василй Абаэв суггесц а поссибле Турcо-Монгол оригин фром Ногаи суслан – "то ҳаве а тҳреатенинг лоок".
  11. ↑ Эастмонд, Антонй (1998), Роял Имагерй ин Медиэвал Георгиа, пп. 135-7. Пенн Стате Пресс, ИСБН 0-271-01628-0.
  12. ↑ Василиэв, А. А. Тҳе Фоундатион оф тҳе Эмпире оф Требизонд (1204–1222). Спеcулум, Вол. 11, Но. 1. (Жан., 1936), п. 13.
  13. ↑ Cоммире, Анне; Клезмер, Дебораҳ. Wомен ин Wорлд Ҳисторй: Сул-Виcа (эн). Ёркин Публиcатионс, 2002 — 144-бет. ИСБН 9780787640743. 

Адабиётлар

Роял титлес
Олдингиси
Юрий Боголюбский
Грузия қироличасининг турмуш ўртоғи
c. 1187/1189 – c. 1207
Кейингиси
Ғиёсиддин