Ziyosfera

David Stirling

Шотландия, Доун яқинидаги Девид Стирлинг ҳайкали (ҳайкалтарош Анжела Коннер)

Жаноб Арчибалд Девид Стирлинг ДСО ОБЕ (1915-йил 15-ноябр — 1990-йил 4-ноябр) — Британия армиясидаги Шотландия офицери, алпинист, Махсус ҳаво хизмати (САС) асосчиси ва яратувчиси. Иккинчи жаҳон уруши пайтида у фаол хизмат кўрсатган.

Ёшлик даври

Стирлинг 1915-йил 15-ноябрда Пертҳшире штатидаги Лекропт черковида ўз оиласининг ота-боболари уйи Кеир Ҳоуседа туғилган. У Кейрлик бригада генерали Арчибалд Стирлинг ва Саймон Фрейзернинг қизи Маргарет Фрейзернинг ўғли, Лорд Ловат (Шотландия қироли Чарлз ИИ нинг авлоди). Саймон Фрейзер, 15-лорд Ловат биринчи амакиваччаси эди. Унинг ота-бобоси Сир Уилям Стирлинг-Максвелл, 9-баронета ва хоним Анна Мария Лесли-Мелвил эди.

Стирлинг Амплефортҳ коллежи католик мактаб-интернатида таҳсил олган, лекин рассом бўлиш учун Парижга жўнашдан олдин Кембриждаги Тринити коллежида бор-йўғи бир йил ўқиган. Узун бўйли 6 фут 6 инчес (1.98 м) Атлетик фигурали Стирлинг Иккинчи Жаҳон уруши бошланганда Эверест тоғига чиқиш учун машқ қиларди. :8–10

Иккинчи жаҳон уруши ва САСнинг ташкил топиши

Стирлинг 1937-йил 24-июлда Амплефортҳ коллежи контингенти офицерларини тайёрлаш корпусидан Шотландия гвардиясига тайинланган. 1940-йил июн ойида у подполковник Роберт Лейкок бошчилигидаги янги 8-сонли (Гвардия) қўмондонлиги учун кўнгилли бўлиб, З Форcе (кейинчалик " Лайфорcе " деб номланган) таркибига кирди. 1941-йил 1-февралда Лайфорcе Родосни эгаллашни қўллаб-қувватлаш учун Яқин Шарққа сузиб кетди, бироқ тез орада Крит жанги ва Литани дарёси бўйидаги жангларда оғир талафот кўрганидан сўнг тарқатиб юборилди. Стирлинг, урушнинг механизациялашган табиати туфайли, ҳайратланарли афзалликларга эга бўлган кичик аскарлар гуруҳи бир кечада чўлдан бир нечта нишонларга ҳужум қилиши мумкинлигига ишончи комил эди[1]. :7,12–13,23–24

Ўз ғоясини қўмондонлик лавозимига олиб чиқиш иш бермаслигига ишонган Стирлинг тўғридан-тўғри юқори лавозимларга чиқишга қарор қилди. Парашютда учиш ҳалокатидан кейин қўлтиқ таёқчаларида у бош қўмондон генерал сер Клод Аучинлекни кўриш учун Қоҳирадаги Яқин Шарқ штаб-квартирасига яширинча (тўсиқ остида, ўтиб ёки ошиб) кирди[2]. Қўриқчилар кўриб қолган Стирлинг қўлтиқ таёқчаларини ташлаб, бинога кирди, фақат ўзи билан аввалроқ жанжаллашиб қолган офицер билан юзма-юз келди. Тез орқага чекиниб, у штаб бошлиғи ўринбосари, генерал-маёр Нил Ритчи кабинетига кирди. Стирлинг ўз режасини Ритчига тушунтирди, шундан сўнг Ритчи Аучинлекни Стирлингга янги махсус операциялар бўлинмасини тузишга рухсат беришга кўндирди. Дадли Кларкнинг Шимолий Африкада мавжуд бўлган парашютчилар бригадасини алдашини кучайтириш учун бўлинмага атайлаб чалғитувчи „Л Детачмент, Спеcиал Аир Сервиcе Бригаде“ номи берилди[1]. :25–28

Стирлингнинг янги махсус операциялар бўлими дастлаб Кибрит авиабазасида базани ўрнатганида жиҳозлар (айниқса, чодирлар ва тегишли жиҳозлар) етишмасди. Янги САСнинг биринчи операцияси яқин атрофдаги яхши жиҳозланган Янги Зеландия полкини турли хил материаллар, жумладан, чодирлар, чойшаблар, столлар, стуллар ва пианино билан таъминлаш эди. Камида тўртта саёҳатдан сўнг улар яхши жиҳозланган лагерга эга бўлишди[1]. :34–35

Қисқа муддатли машғулотлардан сўнг, 1941-йил 16-ноябрда „Салибчилар“ операциясини қўллаб-қувватлаш учун немис аэродромига парашют қўниш орқали ҳужум қилишнинг дастлабки уриниши бўлинма учун ҳалокатли тарзда якун топди. Дастлабки 55 кишидан 34 нафари ҳалок бўлган, яраланган ёки нишондан узоқда, йўлдан учиб кетган ёки нотўғри ҳудудга қўнганидан сўнг, минтақага энг катта бўронлардан бири пайтида қўлга олинган. Ҳужумдан кейин бўлинмани олиш учун тайинланган Лонг Ранге Десерт Гроуп (ЛРДГ) ёрдамидагина қочиш — Стирлинг тунда қуруқликка яқинлашиш парашютдан кўра хавфсизроқ ва самаралироқ бўлишига рози бўлди. Иложи борича тезроқ у ушбу оддий усулдан фойдаланган ҳолда портларга рейдлар уюштирди, кўпинча тунда баъзи аскарларининг тил билимларидан фойдаланган ҳолда назорат пунктлари орқали блеф қилди[1]. :51–61,114–115,138

Стирлинг бошчилигида Люэс бомбаси, биринчи марта портловчи ва ёндирувчи қурилма Жок Люэс томонидан ихтиро қилинган. Қаттиқ чўл эрларига бошқа транспортларга қараганда яхшироқ дош бера оладиган Америка жиплари кесилиб, мослаштирилди ва Виcкерс К пулемётлари билан олдинга ва орқага ўрнатилди. Стирлинг, шунингдек, аниқлашдан қочиш учун кичик гуруҳлардан фойдаланишга кашшоф бўлган. Орқа томондан олиб бориш қийин бўлган Стирлинг тез-тез олд томондан олиб борди, унинг САС бўлинмалари самолётлар ва экипажни отиш учун душман аэродромлари бўйлаб ҳайдаб, душман самолётларига бомба қўшишнинг дастлабки операцион стратегиясини ўзгартирди.

Биринчи жип аэродромига рейди 1942-йил июн ойида биринчи жиплар партиясини сотиб олгандан сўнг содир бўлди, ўшанда Стирлингнинг САС гуруҳи Италияга қарашли Багуш аэродромига ва бошқа иккита Ахис аэродромига бир кечада ҳужум қилган. Қоҳирага қайтгач, Стирлинг аэродром рейдлари учун кўпроқ жиплар тўплади. Унинг энг катта муваффақияти 1942-йил 26-июлдан 27-июлга ўтар кечаси, унинг 18 жип билан қуролланган САС эскадрони Сиди Ҳанеиш қўниш чизиғига бостириб кирди ва икки киши ҳалок бўлгани учун 37 экса самолётини (асосан бомбардимончилар ва оғир транспорт) йўқ қилди. Душман патруллари ва самолётларидан қочиб, чўл бўйлаб саёҳат қилгандан сўнг, Стирлинг ва унинг одамлари Қаттара депрессиясининг чеккасидаги Қарет Тартурадаги олдинги лагерининг хавфсиз жойига этиб келишди[1].

Бу уруш ва қочиб кетиш операциялари охир-оқибат Стирлинг режаларининг барбод бўлишига олиб келди; у 1943-йил январда немислар томонидан қўлга олинган, у фелдмаршал Эрвин Роммел томонидан „Фантом маёр“ деб номланган[3]. Гарчи Стирлинг немислар томонидан қўлга олинишидан қочиб қутулган бўлса-да, кейинчалик италияликлар томонидан қайта қўлга олинди, улар бу ўзларининг немис иттифоқчиларига сабаб бўлган шармандаликдан жуда хурсанд бўлишди[4][5][6]. Кейинги тўрт маротаба қочишга уриниш амалга оширилди, Стирлинг ниҳоят Cолдитз қал’асига юборилгунга қадар, у ерда урушнинг қолган қисмида қолди[5] У 1944-йил 20-августда келди ва унга Cолдитз Британия разведка бўлинмасини ташкил этиш вазифаси топширилди[7].. Қўлга олинганидан кейин Педди Мейн САС қўмондонлигини ўз зиммасига олди[8].

Шимолий Африкада, Стирлинг қўлга олинишидан ўн беш ой олдин, САС эрдаги 250 дан ортиқ самолётларни, ўнлаб таъминот омборларини, темир йўлларни ва телекоммуникацияларни вайрон қилди ва юзлаб душман машиналарини ишдан чиқарди. Фелдмаршал Бернард Монтгомери Стирлингни „ақлдан озган, жуда ақлдан озган“ деб таърифлаган, аммо уруш пайтида Стирлингга ўхшаш одамлар керак деб ҳисоблаган.

Хусусий ҳарбий компанияси

Урушдан кейин Буюк Британия ўз кучини йўқотаётганидан хавотирланган Стирлинг турли хил хусусийлаштирилган ташқи сиёсат операциялари учун Саудия Арабистони каби бошқа мамлакатларга Британия қуроллари ва ҳарбий ходимларини этказиб бериш бўйича битимлар тузди. Стирлинг бир нечта ҳамкорлари билан биргаликда Мейфейрдаги Жанубий Одли кўчасига кўчишдан олдин Слоан кўчасида (кейинчалик Челси меҳмонхонаси очилган) офислари бўлган Wатчгуард Интернатионал Лтд ни ташкил этди.

Бизнес асосан Форс кўрфази давлатлари билан боғлиқ эди. У Денис Роули билан бирга 1970 ёки 1971-йилларда Ливия ҳукмдори Муаммар Қаддафийни ағдариш бўйича муваффақияциз уриниш билан боғлиқ эди. Стирлинг КАС Энтерприсес номи билан ҳам танилган КАС Халқаро хусусий ҳарбий компанияси асосчиси эди[9].

Wатчгуард Интернатионал Лтд хусусий ҳарбий компания бўлиб, 1965-йилда Стирлинг ва Жон Вудхаус томонидан Жерсида рўйхатдан ўтган. Вудхауснинг биринчи вазифаси Яманга бориб, сулҳ эълон қилинганда қироллик кучларининг аҳволи ҳақида ҳисобот бериш эди. Шу билан бирга, Стирлинг Эрон ҳукумати билан алоқаларини ривожлантирди ва Африкада иш топиш имкониятларини ўрганди. Компания Замбия ва Серра-Леонеда ишлаган, тренинг гуруҳлари билан таъминлаган ва хавфсизлик масалалари бўйича маслаҳатлар берган, бироқ унинг асосчиларининг бизнес юритишнинг ғайритабиий усуллари унинг якуний қулашига сабаб бўлган. Бир қатор келишмовчиликлардан сўнг Вудхаус Операция директори лавозимидан истеъфога чиқди ва Стирлинг 1972-йилда фаол иштирок этишни тўхтатди.

Буюк Британия 75

1970-йилларнинг ўрталарида Стирлинг „нодемократик ҳодиса“ юз беришидан тобора кўпроқ ташвишлана бошлади ва чора кўришга қарор қилди. У Буюк Британия 75 деб номланган ташкилотни яратди ва Майфейрдаги аристократик клублардан аъзоларни ёллади; Булар асосан собиқ ҳарбийлар ва кўпинча собиқ САС аъзолари эди. Режага кўра, фуқаролик тартибсизликлари натижасида ҳукуматнинг нормал фаолияти бузилган бўлса, улар уни бошқаришни ўз зиммаларига олишлари керак эди. У буни 1974-йилдаги интервюсида батафсил тасвирлаб берди, унинг бир қисми Адам Кертиснинг " Майфаир тўплами " ҳужжатли филмида, 1-қисм: „Ким тўлайди ғалаба қозонади“ деб номланади.

1974-йил август ойида, Стирлинг ГБ75 билан оммага чиқишга тайёр бўлишидан олдин, тинчликпарвар " Пеаcе Неwс " журнали унинг режаларини олди ва эълон қилди ва охир-оқибат ГБ75га қўшилишни истаганларнинг кўпчилигининг ўнг қанот характеридан қўрқиб кетган Стирлинг схемадан воз кечди.  Унинг таржимаи ҳоли Алан Хо газетасида Стирлингни " Полковник Блимп " сифатида камситувчи тасвирини рад этди[10].

Касаба уюшмаларининг бузилиши

1970-йилларнинг ўрталари ва охиригача Стирлинг касаба уюшмаларини ичкаридан бузиш учун яширин ташкилот тузди. У касаба уюшмалари ҳаракатидан ҳамфикрларни жалб этиб, улар конференсиялар пайтида рухсат этилган даражада кўп муаммо туғдиришларини билдириш ниятида эди. Бундай аъзолардан бири Фуқаролик ва давлат хизматлари ассоциацияси раҳбари бўлган Кате Лосинска эди. Ушбу „операция“ни молиялаштириш биринчи навбатда унинг дўсти сер Жеймс Голдсмитдан келган.

Кейинги даврларда

1947-йилда мунтазам армия офицерлар заҳирасига ўтказилган Стирлинг подполковник фахрий унвони билан тақдирланди, бу унвон 1965-йилда нафақага чиққанида ҳам сақланиб қолди. Стирлинг ирқий камситишдан холи Африкани тарғиб қилиш жамияти бўлган Улоқ Африка жамиятининг асосчиси эди. 1949-йилда асос солинган, Африка ҳали мустамлака ҳукмронлиги остида бўлса-да, 1956-йилда Салима конференсиясида ўзининг юқори нуқтасига эришди. Бироқ, у Дисраэлининг „хушбичим франчайзаларига“ ўхшаш малакали ва юқори элитистик овоз бериш франшизасига урғу берганлиги сабабли, ўқимишли африкаликлар бунга бўлинган. Бинобарин, жамиятнинг ижтимоий ривожланишнинг турли даражалари муаммосини ирқий бўлмаган йўл билан ҳал қилишга уриниши самарасиз бўлди, гарчи у Жанубий Африка Коммунистик партияси 1955-йилда „Конгресс иттифоқи“ учун Стирлингнинг кўп ирқли элитистик моделидан фойдаланганда ажабланарли тасдиқни олди. "Жанубий Африка Африка Миллий Конгрессини қабул қилганда[11].

Стирлинг 1959-йилда жамият раиси лавозимидан истеъфога чиқди[12].

Ютуқларир

Стирлинг 1942-йил 24-февралда Яқин Шарқдаги жасоратли ва беқиёс хизматлари учун ордени билан тақдирланди, 1946-йил 14-ноябрда бу соҳадаги жасоратли ва алоҳида хизматлари учун Британия Империяси ордени билан офицер этиб тайинланди. Ҳарбий хизмат учун 1990-йилги янги йил шарафига рицар бакалавр даражасига эга бўлди.

2002-йилда САС ёдгорлиги, Стирлингнинг қоя устида турган ҳайкали, Кейр Паркидаги оиласининг мулки яқинидаги Роw тепалигида очилди. 2014-йил май ойи охирида ҳайкалдан иккита бронза плакет ўғирланган[13] Кеир мулкининг ҳозирги Лейрди унинг жияни Арчи Стирлинг, миллионер бизнесмен ва собиқ Шотландия гвардияси зобитидир.

У Коннор Свинделс томонидан 2022-йилги " САС: Рогуэ Ҳероэс " тарихий драмасида тасвирланган[14].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Маcинтйре, Бен. Рогуэ Wарриорс. Неw Ёрк: Cроwн Публишинг Гроуп, 2016 — 48–49,143–146,149–154-бет. ИСБН 978-1-101-90416-9.  Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "Бен" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  2. ↑ Cоннор, Кен. Гҳост Форcе: Тҳе Сеcрет Ҳисторй оф тҳе САС. Лондон: Cасселл Милитарй Папербаcкс, 1998 — 10-бет. ИСБН 0-304-36367-7. 
  3. ↑ Аллейне, Ричард. „САС фоундер'с лифе сторй то бе маде инто а филм“. Тҳе Даилй Телеграпҳ (19-феврал 2007-йил). Қаралди: 2-март 2017-йил.
  4. ↑ Сахон, Wолфганг. „Сир Давид Стирлинг, 74, тҳе Фоундер оф Бритаин'с Элите Cоммандо Унит“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (6-ноябр 1990-йил). Қаралди: 1-феврал 2017-йил.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Сир Давид Стирлинг | Бритиш оффиcер“ (инглизча). Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 1-феврал 2017-йил.
  6. ↑ Мcлеан, Фитзрой (2004). "Стирлинг, Сир (Арчибалд) Давид (1915—1990)". Охфорд Диcтионарй оф Натионал Биограпҳй. Охфорд Университй Пресс. 
  7. ↑ Реид, П.Р.. Cолдитз, Тҳе Фулл Сторй — 258–262-бет. 
  8. ↑ Желлиcоэ, Георге (2004). "Майне, Роберт Блаир (1915—1955)". Охфорд Диcтионарй оф Натионал Биограпҳй. Охфорд Университй Пресс. 
  9. ↑ „Преториа инқуирй cонфирмс сеcрет баттле фор тҳе рҳино“. Тҳе Индепендент (18-январ 1996-йил). Қаралди: 13-феврал 2008-йил.
  10. ↑ „БООК РЕВИЭW / А плаcе фор мад пеопле: 'Давид Стирлинғ – Алан Ҳоэ“. Индепендент.cо.ук (12-сентабр 1992-йил).
  11. ↑ Бернард Леэман. Мандела, Собукwе, Лебалло анд Мокҳеҳле (Азаниа Пресс 2008), п. 32.
  12. ↑ Тҳе Тимес, Либел Дамагес Фор „Оператион Сноwдроп“ Леадер, 24 Май 1968
  13. ↑ „Полиcе пробе афтер плақуэс столен фром САС мемориал“. ББC Неwс (5-июн 2014-йил). Қаралди: 9-май 2018-йил.
  14. ↑ Ничолсон, Ребеccа. „САС: Рогуэ Ҳероэс ревиэw – ис тҳе фоллоw уп то Пеакй Блиндерс фун? Доэс Артҳур Шелбй лике а дринк?“. Тҳе Гуардиан (30-октабр 2022-йил). Қаралди: 31-октабр 2022-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi