Дела, Дели — демиург, Ингуш ва чеченларнинг олий маъбуди. У ерни ва оламни, ердаги барча ҳаётни яратди, қолган маъбудлар унга бўйсунадилар. У сиғинишга лойиқ зотдир.

Ўғиллари Елта ва Эштр, қизи Тушоли[1][2][3].

Мифология

Афсоналар ва анъаналарда Дела мў’жизалар яратадиган ва муҳтожларга ёрдам берадиган кучли ва дахлсиз маъбуддир. Қолган худолар унинг назорати остида. Асосан, афсоналарда улар унинг болалари сифатида намоён бўлишади. Аммо ижобий фазилатлар билан бир қаторда у салбий сифатларга ҳам эга („Елта қандай қилиб бир кўзли бўлиб қолди“ га қаранг)[1][2][3].

Дунёнинг яратилиши

Қандай қилиб Елта бир кўзли бўлиб қолди

Нартларнинг ўлими

Нартлар ўжарлик билан барча маъбудлар билан, ҳатто энг олийлари билан рақобатлашдилар. Бунинг учун Дела уларни 7-йиллик очлик билан эритилган мис ичишга мажбурлаб, уларни йўқ қилди. Ёки улар маъбудларни мағлуб эта олмаслигини англаб, ўзлари мис ичишади. Нарт ривоятлари қаҳрамонларига ёрдам берган[1][3][4][5].

Колой-Кант ва Нарт-Орстхойлар

Бир куни орстхойлар нарт Колои-Кант* нинг бир сурув қўйини ўғирлаб кетишади. Нарт уларни таъқиб қилади, жанг бошланади, лекин Орстхойлар ғалаба қозона бошлаганда, Маъбуд улар ва Колай-Кант ўртасида Терек дарёсини яратади ва жангчиларни иккига ажратади[1][3][5].

Сеска-Солса ва тос суяги

Бир куни Сеска Солса йўлда шундай катталикдаги тос суягини учратдики, у отда унинг тешигидан бемалол ўтиб кетди. Ҳайратда қолган Сеска-Солса Маъбуддан бу одамни тирилтиришини сўрай бошлади. Маъбуд унинг илтимосини бажаради ва Сеска-Солсанинг олдида тоғдек катта, аммо кўзлари йўқ дев тирилади. Гигант Маъбуддан унинг кўришини илтимос қилади, лекин Сеска-Солса қўрқиб кетади ва Маъбуддан девни яна суякка айлантиришни сўрайди. Маъбуд унинг хоҳишини амалга оширади, чунки у ҳеч қандай илтимосни рад этмайди[1][4].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Далгат Б.К.. Первобытная религия ингушей и чеченцев. Москва: Наука, 2004. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Мальсагов А.О.. Сказки и легенды ингушей и чеченцев. Москва: Наука, 1983. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Далгат У.Б.. Героический эпос чеченцев и ингушей. Москва: Наука, 1972. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Дахкильгов И.А.. Ингушский нартский эпос. Нальчик: Тетраграф, 2012. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Ахриев Ч.Э.. Несколько слов о героях в ингушских сказаниях. // «Сборник сведений о кавказских горцах», вып. ИВ, Тифлис, 1870. 

Адабиётлар

  • Далгат Б. К. Первобытная религия ингушей и чеченцев. — Москва: Наука, 2004.
  • Мальсагов А. О. Сказки и легенды ингушей и чеченцев / А. И. Алиева. — Москва: Наука, 1983.
  • Далгат У. Б. Героический эпос чеченцев и ингушей. — Москва: Наука, 1972.
  • Дахкильгов И. А. Ингушский нартский эпос. — Нальчик: Тетраграф, 2012.
  • Ахриев Ч. Э. Несколько слов о героях в ингушских сказаниях. // «Сборник сведений о кавказских горцах». — вып. ИВ. — Тифлис, 1870.