Ziyosfera

Dengiz sathi

Денгиз сатҳини кўрсатадиган бу белги Қуддус ва О'лик денгиз ўртасида жойлашган.
Сўнгги 550 миллион йил ичида денгиз сатҳининг ўзгаришини кўрсатадиган график

Денгиз сатҳи – бу Жаҳон океанининг эркин юзасининг ҳолати бўлиб, у қандайдир анъанавий мос ёзувлар нуқтасига нисбатан осмон сфераси орқали ўлчанади. Бу жой тортишиш қонуни, Ернинг айланиш моменти, ҳарорат, сув тошқини ва бошқа омиллар билан белгиланади. Денгиз сатҳининг „тезкор“, тўлқинли, ўртача кунлик, ўртача ойлик, ўртача йиллик ва ўртача узоқ муддатли денгиз сатҳи мавжуд.

Шамол тўлқинлари, сув тошқини, денгиз сатҳининг исиши ва совиши, атмосфера босимининг ўзгариши, ёғингарчилик ва буғланиш, дарё ва музлик оқимининг таъсири остида денгиз сатҳи доимий равишда ўзгариб туради. Узоқ муддатли ўртача денгиз сатҳи бу денгиз юзаси тебранишларига боғлиқ эмас. Ўртача узоқ муддатли денгиз сатҳининг ҳолати тортишишнинг тақсимланиши ва гидрометеорологик хусусиятларнинг фазовий нотекислиги (сув зичлиги, атмосфера босими ва бошқалар) билан белгиланади.

Ҳар бир нуқтада доимий ўртача узоқ муддатли денгиз сатҳи мутлақ баландликлар ўлчанадиган бошланғич даража сифатида қабул қилинади. Тўлқинлар паст бўлган денгизларнинг чуқурлигини ўлчаш учун бу даража нол чуқурлик сифатида қабул қилинади – чуқурлик юк ташиш талабларига мувофиқ ўлчанадиган сув сатҳи белгиси. Россияда ва собиқ СССРнинг кўпгина бошқа мамлакатларида, шунингдек, Полшада ер юзидаги нуқталарнинг мутлақ баландликлари Кронштадтдаги нол ўлчовдан аниқланган Болтиқ денгизининг ўртача узоқ муддатли даражасидан ўлчанади[1]. Ғарбий Европа мамлакатларидаги чуқурликлар ва баландликлар Амстердам ўлчагичи (Ўрта ер денгизи сатҳи Марсел ўлчагич ёрдамида ўлчанади)[2] ёрдамида ҳисобланади. АҚШ ва Канада учун бошланиш нуқтаси Канаданинг Римоуски шаҳрида, ХХР учун эса Қингдао шаҳрида жойлашган[3]. Тўлқин ўлчагич денгиз сатҳининг ўзгаришини ўлчаш ва қайд этиш учун ишлатилади.

Глобал об-ҳавонинг ўзгаришига таъсир қилувчи кўплаб омиллар мавжуд бўлгани сабабли (масалан, глобал исиш), яқин келажакда денгиз сатҳининг ўзгаришини башорат қилиш ва тахмин қилиш унчалик аниқ эмас.

Денгиз сатҳи баландлиги

Жейсон 1 сунъий йўлдош маълумотларидан олинган 2008-йил 10-мартдаги Гулф Стрим минтақасида денгиз сатҳининг мутлақ баландлиги (сантиметрда). Чизиқлар денгиз сатҳининг баландлигидаги ўзгаришлар билан боғлиқ геострофик оқимларни кўрсатади.

Денгиз сатҳи баландлиги (ДСБ) – океан юзасининг баландлиги (ёки топографияси ёки релефи). Кун давомида у Ерга таъсир қилувчи Ой ва Қуёшнинг тўлқин кучларининг таъсирига энг сезгир. Катта вақт миқёсида ДСБга океан сиркуляцияси таъсир қилади. Одатда, океан сиркуляцияси топографиянинг ўртача даражадан максимал ±1 м[4] га оғишига олиб келади. ДСБдаги энг секин ўзгаришлар Ернинг тортишиш майдонидаги (геоид) қитъаларнинг қайта тақсимланиши, денгиз тоғларининг шаклланиши ва бошқалар натижасида содир бўлади.

Ернинг тортишиш майдони ўнлаб йиллар ва асрлар давомида нисбатан барқарор бўлганлиги сабабли, океан айланиши кузатилган ДСБ ўзгарувчанлигида катта рол ўйнайди. Иссиқлик тақсимотидаги мавсумий ўзгаришлар ва шамолни мажбурлаш океан айланишига таъсир қилади, бу эса ўз навбатида ДСБга таъсир қилади. ДСБ ўзгаришларини сунъий йўлдош алтиметри (масалан, ТОПЕХ/Посеидон, Жейсон 1 сунъий йўлдошлари) ёрдамида ўлчаш мумкин ва улар, масалан, денгиз сатҳининг кўтарилиши, иссиқлик миқдори ва геострофик оқимларни ҳисоблаш, океан гирдобларини аниқлаш ва ўрганиш учун ишлатилади.

Манбалар

  1. ↑ Так називаэмая „Балтийская система высот“.
  2. ↑ „Кронштадтский футшток“. 2013-йил 18-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 10-октябр.
  3. ↑ На уровне моря // Наука и жизнь. — 2018. — № 1. — С. 63—64.
  4. ↑ Роберт Стюарт.. Введение в физическую океанографию, 2005.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi