Derende
Даренде — Малатя вилоятидаги туман. Туман маркази Малатянинг 74-мавзесида жойлашган. 74 км (46 мил) шимоли-г'арбда, Сивас шаҳридан 140 км км (87 мил) жанубда ва Кайсери шаҳридан 117 км (110 миля) шарққда. Ғарб ва шимолда Сивас, шарқда Ҳекимхон, жанубда Акчадаг ва Элбистон, шимоли-ғарбда Гüрüн, шимолда Кулунчак ва Кангал жойлашган.
Тарихи
Даренде о'тмишда ко'плаб номлар билан аталган, жумладан Таранда, Даранда ва Дериндере. Арслантепа ва Cафер Ҳöюк[1] каби қўшни археологик ёдгорликларга асосланиб, бу ҳудуд милоддан аввалги 7000-5000-йиллардан бери яшаб келган деб тахмин қилинади.
Даренде'да ма'лум бо'лган биринчи ма'мурий бирлик Хеттлар томонидан ташкил этилган. Туман чегараларидаги Хет даврига оид харобалардан бири Даренде марказининг ғарбидаги Арслантош ҳудудида жойлашган қўш шер ҳайкалидир[2]. Хронологик жиҳатдан ма'мурий бошқарув Хет, Митанний, Оссурия, Аҳамоний, Рим, Византия, Умавийлар, Аббосийлар, Салжуқийлар, Данишмандлар, Анадолу салжуқийлари, Илхонийлар, Эретна, Дулқодирог'уллари, Умто'г'уллар ва Умтомонлар қо'л остида қолди.
Ҳудудни о'раб турган табиий канёнлар (масалан, Тоҳма канёни ) туфайли туман ҳудуди ко'плаб қо'шни ҳудудлардан келган савдо, миграция ва ҳарбий ё'лларнинг чорраҳаси эканлиги ма'лум қилинган; Мисол учун, Суппилулиума И округ ҳудудидан жанубга бориш учун фойдаланган, шу билан бирга О'рта эр денгизи ва Месопотамиядаги Янги Қиролликка қарши Хетлар ҳукмронлигини кенгайтирган[3] ва Василий И округ ҳудудида мусулмонларга қарши юришларини амалга оширган[4].
1921-йили Ёзгат депутати Сулаймон Сирри ИÇОЗ Буюк Миллат Мажлисига Даренденинг вилоят бўлиши таклифини киритади ва парламентнинг умумий йиғилиши катта қаршилик кўрсатиб, таклифни рад этди[5].
География
Туман ерлари жануби-шарқий Торос тоғларининг шимолга йўналган тоғ тизмалари ва улар орасидаги бўшлиқ ҳудуди билан қўполлашган. Бу ҳудуднинг жанубида Нурҳақ тог'ларининг кенгайтмалари жойлашган. Бундан ташқари, бу тог'ли ҳудудда шимоли-шарққа чо'зилган ва Тоҳма Сую водийси билан кесилган алоҳида тог'лар мавжуд. Гунпинар шаршараси туман чегарасидаги Тоҳма оқимида жойлашган. Жануби-Шарқий Торос тог'ларининг бир тармог'и бо'лган Ҳезанли тог'и туманнинг г'арбий қисмини қо'пол қилади.
Даренденинг шарқий чегараси бо'йлаб чо'зилган Акчабаба тог'лари Нурҳак тог'ларининг шимоли-шарқий давоми ҳисобланади. Аммо, бу жуда баланд тог'лар эмас. Шимолдаги Акçабаба Чали Тепе ва Лейлек тог'и бу қисмдаги энг баланд тог'лардир. Эрозия натижасида пайдо бўлган платолар туманда жуда катта ўринни эгаллайди.
Туман ерлари Тоҳма суви ва унинг ирмоқларидан бири бўлган Балиқлитоҳма сойидан суғорилади. Бу икки оқимнинг қўшилиш жойида туманнинг энг муҳим текислиги Мигди Дüзü текислиги жойлашган. Тахминан 5000 гектар майдонга ёйилган Мигди Дüзунинг марказий қисмлари текис бо'либ, чеккаларга қараб ко'тарилиб, қо'пол ко'ринишга эга бо'лади. Дарёлар олиб борадиган аллювий туфайли бу текислик деҳқончилик нуқтаи назаридан жуда унумдор. Туманда Тоҳма оқими бўйидаги ерларни суғориш учун яроқли ерлар қаторига киритиш мумкин. Туманнинг қишлоқ хўжалиги билан шуғулланиши мумкин бўлган бошқа текисликлари Еникўй, Балабан, Агилязи ва Бошдирек текисликларидир.
Иқлим
Округда континентал иқлим ҳукмрон. Ёзи қуруқ ва иссиқ, қиши совуқ ва ёмғирли.
Иқтисодиёт
Туман иқтисодиёти асосан деҳқончилик ва чорвачиликка ихтисослашган. Етиштириладиган асосий қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари: арпа, буг'дой, қанд лавлаги, но'хат ва картошка кабилар. Сабзавотчилик сув-ботқоқ ерларда ҳам амалга оширилади. Туманда мевали боғлар ҳам кенг тарқалган: Тут, ўрик ва узум етиштириладиган мевалар етакчи ҳисобланади. Чорвачиликда қорамол, қўй ва тукли эчкилар ҳам етиштирилади.
Туманнинг энг катта даромад манбаи о'рик бо'либ, шаҳарга 1,5 миллионга яқин о'рик дарахти экилган. Малатянинг жами о'рик ишлаб чиқаришининг то'ртдан бирини та'минлаган Даренде, Туркиядан бошқа мамлакатларга ҳам о'рик экспорти ё'лга қо'йилган.
Маданият
Халқ мусиқаси
Турк халқ мусиқасига оид метадата таҳлили Даренде томонидан о'н иккита халқ қо'шиг'и ҳақида хабар берди.
| халқ қо'шиг'и | идора | томонидан тузилган |
|---|---|---|
| Сут бо'лганда арпа дердим | Ҳусайний | Музаффер Сарисозен |
| Чиқиб, шохдан олхо'рини олинг | Усшак | Назми Озалп |
| Тегирмоннинг устуни тор | Ҳусайний | Музаффер Сарисозен |
| тегирмон гули | баҳолаш | Аҳмет Ямачи/Турҳан Карабулут |
| Сойдан тутун кўтарилди | Ҳусайний | Юcел Пашмакчи |
| Қо'лда шиша | Ҳусайний | Музаффер Сарисозен |
| Агар ҳаётингиз сиз учун фойдали бо'лса | баҳолаш | Юcел Пашмакчи |
| қизил гул куртаклари | Никриз | Турҳан Карабулут |
| тонг тонг | Ҳусайний | Музаффер Сарисозен |
| Мен сув ичдим | Ҳусайний | Назми Озалп |
| нозулларга сув келади | баҳолаш | Музаффер Сарисозен |
| сариқ гул сарг'айган тог'лар | Ҳусайний | Назми Озалп |
Ҳазейинcе тили
Даренде ҳунармандлари ва ҳунармандлари орасида Ҳазейнcе деб номланган мини крипто тили пайдо бо'лади ва бугунги кунгача бу тилдан фойдаланилмоқда.
Ушбу мини-тилнинг луг'ати араб, форс ва рус каби тиллардан то'планган ва турк грамматикасига киритилган. Шундай қилиб, мулоқот вақтида савдогар ва ҳунармандлар орасидан четда қолишни хоҳлайдиган одамлар мулоқотдан четлаштирилиши мумкин.
Фестиваллар
Дарендаги ан'анавий ёз фестивалларидан бири Зенгибар Каракуcак кураш ва маданият фестивалидир[6]. ( Қорақуcак услуби — ўғуз – туркий кураш услуби)[7].
Манбалар
- ↑ "Малатя’нıн Туризм Потансиелинин Ортая Çıкарıлмасıна Йöнелик Алгıлар" (Тüркçэ). Анемон Муş Алпарслан Üниверситеси Сосял Билимлер Дергиси 6: 92. 2018. Арчивед фром тҳе оригинал он 30 Аğустос 2021. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210830160725/ҳттпс://дергипарк.орг.тр/эн/пуб/анемон/артиcле/290700. Қаралди: 30 Аğустос 2021.Деренде]]
- ↑ 2,0 2,1 "Малатя İли Ерлеşмелеринин Тариҳсел Дöнемлере Гöре Cоğрафи Даğıлışı" (Тüркçэ). Анкара Üниверситеси Дил ве Тариҳ-Cоğрафя Факüлтеси Дергиси 53 (1): 198. 2013. Арчивед фром тҳе оригинал он 2 Эйлüл 2021. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210902200628/ҳттп://дтcфдергиси.анкара.эду.тр/индех.пҳп/дтcф/артиcле/виэw/535/409. Қаралди: 2 Эйлüл 2021.Деренде]]
- ↑ Малатя Тариҳи (Тüркçэ), 1985 — 68-бет.
- ↑ "7. ВЕ 12. ЙÜЗЙИЛЛАР АРАСИНДА АНАДОЛУ’ЙУ КАТЕДЕН БАЗИ АСКЕРÎ СЕФЕРЛЕР ВЕ ГÜЗЕРГÂҲЛАРИ". Тариҳ Окулу Дергиси 7: 41. 2014. дои:10.14225/Жоҳ622. ҳттп://дх.дои.орг/10.14225/Жоҳ622. Қаралди: 30 Аğустос 2021.Деренде]]
- ↑ „Меcлиси Карışтıран 'Даренде İл Олсун' Теклифи!“. Даренде Газетеси. 4 аğустос 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 майıс 2016.
- ↑ "Потансиел Бир Тариҳ ве Кüлтüр Туризми Меркези Öрнеğи Оларак Малатя" (Тüркçэ). Аcадемиc Кноwледге 3 (2): 116.
- ↑ "Ҳисторй анд аcтуал имаге оф оил wрестлинг". Интернатионал Жоурнал оф Этҳноспорт анд Традитионал Гамес 2 (2): 19. 2019. дои:10.34685/ҲИ.2020.75.15.002.
Ҳаволалар
- Лоcалнет профили
- Даренде тумани губернаторлигининг расмий сайти 2012 15 Касıм 2012 тариҳинде
- Даренде муниципалитети расмий сайти 2014 13 Нисан 2014 тариҳинде