Ziyosfera

Devshirme

Девширме — Усмонлилар империяси даврида, айниқса, Болқонлар томонидан босиб олинган ўлкалардан ёш ва иқтидорли насроний болаларни тўплаш ва қаттиқ тайёргарликдан ўтказиб, устун аскар ёки мансабдор шахсни яратиш тизими демакдир. Бу тизим Болқонда „қон солиғи“[1] деб ҳам аталган ва Болқон давлатларининг тарих китобларида „Усмонли қуллиги“ атамаси билан ишлатилган.[2] У биринчи марта 1438-йилнинг ёзма манбаларида тилга олинган, эҳтимол эса ундан олдин бошланган. У Султонга содиқ аскар ва зобитлардан иборат гуруҳни тузади. Тизим 1400-йиллардан 1600-йилларгача бўлган барча буюк вазирларни тайёрлаган. Девширмелар орасида бу тизим орқали таълим олган Рум Меҳмед Пошо, Вели Маҳмуд Пошо, Юнус Пошо, Рüстем Пошо, Соколлу Меҳмед Пошо, Куюcу Мурат Пошо, Паргали Иброҳим Пошо кабилар мансабдор бўлганлар. Бу Усмонлилар империясининг аксарият вилоят ҳокимларини ва ҳарбий қўмондонларини ҳам етиштирган.[3] Девширме баъзан оилаларига ёрдам бериш учун ҳам ўз лавозимларидан фойдаланган. Девширме Болқоннинг қайта тикланишига ҳам таъсир кўрсатади.

Ўғил болалар расмий тарзда илм-фан, уруш ва бюрократия бўйича таълим оладилар ва султоннинг маслаҳатчиси, сара пиёдалар, армияда генераллар, денгиз флотида адмираллар ва молия соҳасида ишлайдиган амалдорлар бўлишади.[4] Қолганлари эса яничар сифатида қўшинга қўшилади.

1594-йилда мусулмонларга девширме лавозимларини эгаллашга расман рухсат берилди ва 1648-йилда христианларни ёллаш тизими амалда тўхтатилди.[5][6] 1703-йилда уни қайта тиклашга бўлган уринишга қаршилик кўрсатилди ва ниҳоят унинг ҳукмронлигининг дастлабки кунларида Аҳмет ИИИ томонидан бу тизим олиб ташланади.

Тизимни одатда Европада болаларни мажбурий йиғиш учун танқид қилишган. Қолаверса, уларнинг динини мажбуран қабул қилгани[7] ҳам танқид остига олинган. Уилям Гервасе Кларенс-Смитга кўра, баъзи насроний оилалар, хусусан, албанлар ва боснияликлар ўз ўғилларини ихтиёрий равишда беришади, чунки бу тизим яхши мартаба имкониятларини таъминлайди, лекин тизим маҳаллий халқнинг кучига айланади.[8] Мусулмон болалари йиғилмаган бўлса-да, айрим истиснолардан ташқари, баъзи мусулмон оилалар ўз фарзандларини қочиришган.[9] Македония тарихи дарсликларида „оилалар ўз фарзандларини ўрмонда яширади“ ва " девширмедан қочиш учун „бармоқларидан бирини қасддан кесади“ деб ёритирилган.[2] Паоло Гиовио ва бошқа манбалар масиҳий ота-оналарнинг фарзандларини девширмега ёллашдан қочишга уринишларини эслатиб ўтади.[10][11] 1565-йилда Эпирда девширме тузумига қарши ўзаро қўзғолон кўтарилади.[8] Девширме тизими ўша вилоятнинг халқ қўшиғида оид олинган.[12] Бундан ташқари, одатда, европалик академиклар томонидан бу тизим Ислом қонунларига зид эканлиги айтилади.

Қолаверса, болаларни мажбуран йиғиб олинмайди, тизим одамларга яхши шароит яратиб беряпти, деган фикрлар ҳам мавжуд бўлган. Девширмелар мавқега эришганларидан сўнг, Боснияда насроний ота-оналар фарзандларини олиб кетиш учун скаутларга пора беришларини бошлаганлари маълум бўлган.[13]

Девширме (Тўпқопи саройи); Гравüрда ёшлигида оиласидан олиб кетилган ва Усмонли армияси учун тарбияланган насроний болалар тасвирланган.

Ишга қабул қилинган ҳар бир боланинг туғилган йили, қишлоғи, тумани, байроғи, отаси ва онасининг исмидан ташқари, тавсифлар ҳам дафтарга ёзилган, бу дафтарлар Эшгал дафтарлари деб номланган. Турк оиласининг бошлиғи бўлмиш сипоҳининг исми, кейинчалик унга бериладиган номи ҳам шу дафтарда ёзилган. Бу дафтар икки нусхада сақланган, бири девширме амалдорида, иккинчиси болаларни жўнатган мас’улда бўлган. Ҳозиргача ана шундай тавсиф дафтарларидан учтаси топилган бўлиб, бу дафтарлардаги маълумотлар ўрганилганда, қоида тариқасида, 8-18 ёшдаги ёшлар, 6 ёшда олинганлар ҳам олинаётгани маълум бўлган. Учта китобдаги девширменинг ўртача ёши 15,3 эди.

Девширме Мурод И даврида ташкил этилган Яничарлар бўлими ва Бўстончи ўчоғининг асосини бир муддатдан сўнг ташкил қила бошлади. Девширме, Усмонийлар томонидан босиб олинган ҳудудлардаги насроний оилалар фарзандларининг 1/5 қисмини олиб, уларни қобилиятларига кўра тарбиялашга асосланган эди; Агар улар кучли ва жангга мойил бўлса , яничарлар корпусига, давлат ишларига мойил бўлса, саройга олиб кетилган. Шу нуқтаи назардан, саройдаги Эндерун мактаби ишга олинган мутасаддиларни тайёрлаган. Усмонли тарихида кўплаб саркардалар ва давлат арбоблари девширме бўлган. Девширме, айниқса , Истанбул фатҳ қилингандан кейин алоҳида кучга эга бўлиб, давлат тепасига жойлаша бошлади. Бу дастлабки даврларда жуда фойдали эди; девширме Усмонли қўшинида муҳим ўрин тутган. Бироқ, тизим сўнгги пайтларда суиистеъмол қилинган ва бузилган. Девширме тизимининг Усмонлилар империясининг парчаланишига таъсири бугунги кунда муҳим тарихий баҳсдир.

Девширме тизими; Бугунги кунда Непал, Покистон ва Ҳиндистонда давом этмоқда. Усмонлилар салтанатидан олдин Рим, Византия ва кўплаб ислом давлатларида девширме амалиётида чет эллик ёшларни танлаш одатий ҳол бўлган. Усмонлилар империясидаги девширме тизими эса ўз халқидан ёшларни йиғишга асосланган эди. Девширме яничар корпуси ва Бостанчи корпусининг асосини ташкил қилади.

Манбалар

  1. ↑ Ингвар Сванберг анд Давид Wестерлунд, Ислам Оуциде тҳе Араб Wорлд, Роутледге, 1999, с. 140
  2. ↑ 2,0 2,1 „БУЛГАРİСТАН ТАРİҲ АЛГИСИНДА ВЕ ТАРİҲ ДЕРС КİТАПЛАРИНДА ДЕВŞİРМЕ СİСТЕМİ ВЕ ЕНİÇЭРİЛЕР“. Тариҳ Дергиси. № 66. 7 Касıм 2017. 129–154-бет. ИССН 1015-1818. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)[сайт ишламайди]
  3. ↑ А Ҳисторй оф тҳе Модерн Миддле Эаст. ИСБН 978-1-4587-8155-0. Қаралди: 29 майıс 2021. 
  4. ↑ Доуглас Э Стресуснд. Исламиc Гунпоwдер Эмпирес: Оттоманс, Сафавидс, анд Мугҳалс. с. 83.
  5. ↑ Давид Ниcолле (2011). „Девширме Сйстем“. Ин Алехандер Микаберидзе (эд.). Cонфлиcт анд Cонқуэст ин тҳе Исламиc Wорлд: А Ҳисториcал Энcйcлопедиа. 1. с. 273-4.
  6. ↑ Соутҳеастерн Эуропе ундер Оттоман Руле, 1354-1804. ИСБН 978-0-295-80363-0. Қаралди: 29 майıс 2021. 
  7. ↑ Тҳе Неw Энcйcлопедиа оф Ислам, эд. Cйрил Глассé, (Роwман & Литтлефиэлд, 2008), 129.
  8. ↑ 8,0 8,1 Ислам анд тҳе Аболитион оф Славерй. Охфорд Университй Пресс — 49-бет. ИСБН 978-1-78738-415-6. Қаралди: 29 майıс 2021. 
  9. ↑ Р. М. Саворй (эд.). Интродуcтион ṭо Исламиc Cивилизатион.
  10. ↑ Тҳе Албанианс: Ан Этҳниc Ҳисторй фром Преҳисториc Тимес то тҳе Пресент. ИСБН 978-0-89950-932-7. 
  11. ↑ Ҳисториcал Диcтионарй оф Булгариа. ИСБН 9781442241800. Қаралди: 29 майıс 2021. 
  12. ↑ Даилй Лифе ин Анcиэнт анд Модерн Истанбул. ИСБН 978-0-8225-3217-0. Қаралди: 29 майıс 2021. 
  13. ↑ Босниа: А Шорт Ҳисторй. ИСБН 0-333-66215-6. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi