Diagenez

Диагенез (диа... — тугалланганни билдирувчи олд қўшимча ва генесис — ҳосил бўлиш) — сув ҳавзалари тубида бўш чўкиндиларнинг Ер пўстининг юқори қатламлари муҳитида чўкинди тоғ жинсларига айланиш табиий жараёнлари мажмуи. Диагенез чўкиндиларнинг қайта кристалланиши, коллоидларнинг вақт ўтиши билан ўзгариши, аутиген минераллар (глауконит, родохрозит, сидерит ва б.), ғуддаларнинг ҳосил бўлиши, барқарор минерал турларининг таркиб топиши, дегидратация (сувсизланиш) ёки гидратация ва чўкиндиларнинг сементланишидан иборат. Диагенез тушунчасини фанга немис геологи В. Гюмбел (1888) киритган. Унинг фикрича, Диагенез чўкиндиларнинг дастлабки ҳолатидан метаморфик жинсга айланишига қадар бўладиган ўзгаришлар тушунилади. Диагенез океан, денгиз ва даре тубида ҳосил бўлган чўкиндилар таркибидаги ўзаро ва улар атрофидаги мувозанатнинг бузилишидан юзага келади. Мувозанатнинг йўқолиши ички ва ташқи ўзгаришларни келтириб чиқаради. Бу эса тарқоқ ҳолдаги қум ва гил зарраларининг бир-бирига ёпишиб, зич, яхлит ва қаттиқ тоғ жинсларига айланишига сабаб бўлади. Масалан, Диагенезда чўкинди гиллардан термал сувлар таъсирида кристалли сланеилар ҳосил бўлади. Эрта Диагенез(чўкиндилар таркибининг физик-кимёвий мувозанатлашуви) ва кечки Диагенез (моддаларни қайта тақсимланиб турли минерал тўпламларини ҳосил қилиши) фарқ қилинади. Чўкиндиларнинг дастлабки шакли, таркиби ва хусусиятларини аниқлашда Диагенезнинг аҳамияти муҳим.

Адабиёт

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил