Дидро эффекти – истеъмол товарлари билан боғлиқ ижтимоий ҳодиса бўлиб, у икки асосий ғояга асосланади. Биринчи ғояга кўра, истеъмолчилар томонидан сотиб олинган товарлар уларнинг ўзига хосликги билан мос келади ва натижада бир-бирини тўлдириб туради. Иккинчи ғоя шуни кўрсатадики, истеъмолчининг жорий тўлдирувчи товарларидан четга чиқадиган янги мулкнинг киритилиши истеъмолнинг айланма ҳаракатига олиб келиши мумкин. Бу атама 1988-йилда илк бор антрополог ва истеъмол моделлари олими Грант МакКраккен томонидан қўлланган ва бу атамани биринчи марта ўз эссесида тасвирлаган франсуз файласуфи Дени Дидро (1713-1784) шарафига номланган.

„Дидро эффекти“да шундай назария илгари сурилади: ҳар бир харид кейинги харидни амалга оширишга ундайди ва харидлар занжири узунлашгани сари кейинги харидлар қимматлашиб ва маъносизлашиб боради. Кейинчалик бу назария „Дидро эффекти“ номини олган.

Келиб чиқиши

Қизил халатдаги Дидро, Дмитрий Левицкий, 1773-йил

Эффект биринчи марта Дидронинг „Менинг эски халатим билан хайрлашганимдан афсусдаман“ эссесида тасвирланган. Бу ерда у чиройли қизил халат совғаси қандай қилиб кутилмаган натижаларга олиб келиши ва охир-оқибатда уни қарзга ботишига сабабчи бўлгани ҳақида айтади. Дастлаб совғадан мамнун бўлган Дидро ўзининг янги кийимига норози бўла бошлади. Сабаби, бу янги нафис халати билан солиштирганда, унинг қолган зеб-зийнатлари ёқимсиз бўлиб кўрина бошлади ва улар янги мулкининг нафислиги ва услубига мос келмаслигидан норози бўлди. Масалан, у эски сомон стулини Марокаш териси билан қопланган креслога алмаштирди; эски столи қиммат янги ёзув столига алмаштирилди ва ҳоказо. „Мен эски халатимнинг мутлақ эгаси эдим“, деб ёзади Дидро, „лекин мен янгисига қул бўлдим … Тўсатдан бойликнинг ифлосланишидан эҳтиёт бўлинг. Камбағал одам ташқи кўринишни ўйламасдан хотиржам бўлиши мумкин, лекин бой одам доимо тангликда бўлади.“

Қўлланилиши

Маккракеннинг қўлланишида Дидро эффекти „маҳсулотни тўлдирувчи“ ёки „Дидро бирликлари“ доирасидаги об’эктлар ва истеъмолчилар ўртасидаги ўзаро таъсир натижасидир. Дидро бирлиги – бу бир-бирини маданий жиҳатдан тўлдирувчи, бир-бирини тўлдирадиган об’эктлар гуруҳи.

Социолог ва иқтисодчи Жулиэт Шор 1992-йилда чоп этилган "Ўта харажатманд америкалик: Нима учун биз керак бўлмаган нарсани хоҳлаймиз?" номли бесцеллер китобида бу атамани норозилик туфайли юзага келган рақобатбардош, истеъмол жараёнларини тасвирлаш учун ишлатади. Шорнинг 2005-йилдаги „Дидро сабоғини ўрганиш: истакнинг юқорига силжишини тўхтатиш“ эссесида эса замонавий истеъмол маданиятидаги таъсир унинг салбий экологик оқибатлари тасвирланган.

Фойдаланилган адабиётлар

  • МcCраcкен, Грант маданияти ва истеъмоли: истеъмол товарлари ва фаолиятининг рамзий хусусиятига янги ёндашувлар . Индиана университети матбуоти, Блоомингтон ва Индианаполис, 1988 йилИСБН 0-253-31526-3 ; пп.118-129
  • Шор, Жулиэт Б. „Ўта харажатманд америкалик: Нима учун биз керак бўлмаган нарсани хоҳлаймиз“ Ҳарпер Перенниал; 1-ҳарперПеренниал Эд Пуб. 1999 йил нашри.ИСБН 0-06-097758-2ИСБН 0-06-097758-2ИСБН 978-0060977580
  • Шор, Жулиэт Б. Тим Жексон (эд), Барқарор истеъмол (2005) „Дидро сабоғини ўрганиш: истакнинг юқорига силжишини тўхтатиш“

Қўшимча мутолаа

  • Регрец сур ма виэилле робе де чамбре  (франсузча) — Викиманба. [сcан Vikimanba havolasi]сcан Wikisource link]
  • Энглиш транслатион оф Регрец он Мй Олд Дрессинг Гоwн ҳттпс://www.мархисц.орг/референcе/арчиве/дидерот/1769/регрец.ҳтм
  • 'Дидерот ЭффеcтъЭванс, Д, ин: П. Роббинс, Ж. Мансвелт анд Г.Голсон, эдитор(с). „Энcйcлопаэдиа оф Греэн Cонсумерисм“. Саге; 2010.
  • Пантзар, Мика „Доместиcатион оф Эверйдай Лифе Течнологй: Дйнамиc Виэwс он тҳе Соcиал Ҳисториэс оф Артифаcц“ ин Десигн Иссуэс, Вол. 13, Но. 3 (Аутумн, 1997), пп.52-65

Ҳаволалар