Dili

Дили шаҳари

Дили – (тетум, индонез ва инглиз Дили, порт Дíли) – Шарқий Тиморнинг пойтахти ва энг йирик шаҳри. Тимор оролининг шимолий соҳилида, Кичик Сунда оролларининг энг шарқий қисмида жойлашган. Дили Шарқий Тиморнинг асосий порти ва савдо маркази бўлиб, 193 563 кишидан иборат. Бу ерда Шарқий Тимор миллий қаҳрамони Николау Лобато (собиқ Комор аэропорти) номи билан аталган халқаро аэропорт жойлашган. Шаҳар, шунингдек, атрофдаги ҳудудларни ўз ичига олган Дили маъмурий вилоятининг пойтахти ҳисобланади.

Тарихи

1520-йилда Португалияликлар томонидан асос солинган, 1769-йилда Дилини Португалия Тимори мустамлакаси марказига айлантирган. Бунга янги губернатор Антонио Хосе Теллес де Менезеснинг муваффақияциз ҳарбий ҳаракатлари сабаб бўлди, у ўз маъмуриятини икки йил давомида исёнчилар қамалида бўлган Форт Лифаудан кўчиришга мажбур бўлди. Иккинчи жаҳон уруши даврида, Япония томонидан босиб олинган; Йил охирида бошланган Иттифоқчиларнинг ҳаво ҳужумларидан шаҳар катта зарар кўрди ва шунинг учун унинг аҳолиси деярли бутунлай ташлаб кетилди. Орол устидан назоратни тўғридан-тўғри япон ишғол маъмуриятидан португалларга ўтказиш, Австралия ҳукуматининг қаршиликларига қарамай, 1945-йил сентабр ойида бўлиб ўтди. Урушдан кейинги даврда шаҳар қайта қурилди, унинг кўп миллатли аҳолиси барқарор ўсиб борди ва 1970-йилларнинг бошларига келиб 10 минг кишига етди. Иқтисодиёт ва маданиятда ижобий ўзгаришлар рўй бермоқда: "Шаҳар губернатор саройи, муниципал кенгаш биноси, барокко черкови ва ободонлаштирилган денгиз сайргоҳи билан безатилган. Ўзини маъмурий ва тижорат маркази сифатида қайта тиклаган Дили алоҳида мавқега эга бўлиб, Португалия маданий таъсиридан бевосита таъсир кўрсатадиган асосий ижтимоий-этник гуруҳлар эритилган „сохта тигел“ га айланди. Мустамлакачиликка қарши йирик қўзғолон (1961–1963) даврида пойтахти Батугада бўлган Бирлашган Тимор-Дили Республикаси ташкил этилганлиги эълон қилинди, бироқ у Португалия ҳукумати томонидан шафқацизларча бостирилди. Қўзғолон мағлубиятга учраганига қарамай, маҳаллий аҳолининг ушбу ва аввалги норозиликлари метрополитен ҳокимиятини ислоҳотлар зарурлигига мажбур қилди. 1963-йил ноябр ойида Шарқий Тимор ўз маъмуриятига эга бўлган чет эл провинсияси мақомини олди. У 60 туманга ва Дили муниципал вилоятига бўлинган. Португалия Тиморида деколонизация жараёни 1974 йилда, Португалияда авторитар режим қулагандан кейин бошланган. 1975-йил 28-ноябрда Шарқий Тимор мустақиллиги декларацияси эълон қилинди. Бироқ тўққиз кундан кейин Индонезия армиясининг бўлинмалари мамлакатга бостириб кирди ва Шарқий Тимор Индонезиянинг 27-вилояти деб эълон қилинди.

Бунинг ортидан 1975-йилдан 1999-йилгача Индонезия кучлари ва мустақиллик учун курашувчилар ўртасидаги партизан уруши давом этди, бу даврда ўн минглаб Шарқий Тимор ва баъзи чет эллик тинч аҳоли ҳалок бўлди. 1999-йилда БМТ босими остида Шарқий Тиморда ўз тақдирини ўзи белгилаш бўйича референдум бўлиб ўтди. Натижада, аҳолининг 78,5% мустақиллик учун овоз берди ва 2002-йил 20-майда Дили Шарқий Тимор Демократик Республикасининг янги мустақил давлатининг пойтахти бўлди.

Ёдгорликлар ва иншоотлар

Индонезия ҳарбийлари ва маҳаллий жангарилар томонидан 1999-йилдаги тартибсизликларда кўплаб бинолар вайрон қилинган. Бироқ, шаҳарда ҳали ҳам Португалия даврида қурилган кўплаб уйлар мавжуд. Португалия собиқ губернатори қароргоҳи ҳозир мамлакат бош вазирининг қароргоҳи ҳисобланади. Бундан олдин Индонезия губернатори ва БМТнинг Шарқий Тимордаги ўтиш даври маъмурияти томонидан ҳам фойдаланилган.

Бирлаштириш ёдгорлиги

Католик черкови Индонезия истилосига қаршилик марказига айланди. Бунинг хотирасига Жануби-Шарқий Осиёдаги энг катта собори бўлган Дили Рим-католик епархиясининг қароргоҳи жойлашган Беғубор Консепсия собори қурилган. 1976 йилда Шарқий Тиморнинг Индонезия томонидан қўшиб олинишига бағишланган Бирлаштириш ёдгорлиги ҳам машҳур. Ҳайкал устидаги одам анъанавий Тимор кийимида, билагида синган занжирлар билан тасвирланган, бу ёдгорлик бузилмаган.

Транспорт

Дилига Шарқий Тимордаги ягона халқаро аэропорт, Президент Николау Лобато халқаро аэропорти хизмат кўрсатади. Шунингдек, Бауcау, Суаи ва Оэcуссе шаҳарларида ички рейслар учун фойдаланиладиган бир нечта учиш майдончалари мавжуд. Яқин вақтгача Дили аэропортидаги учиш-қўниш йўлаги Боэинг 737 ёки C-130 Ҳерcулес самолётларидан каттароқ самолётларни сиғдира олмас эди, аммо 2008 йил январ ойида Португалиянинг ЭуроАтлантиc Аирwайс авиакомпанияси Лиссабондан тўғридан-тўғри парвоз қилиш учун Боэинг 757 самолётидан фойдаланган, унинг 140 нафар аъзоси бўлган. Португалия миллий гвардияси. Португалия ҳукмронлиги даврида узоқроқ учиш-қўниш йўлагига эга бўлган Баука аэропорти халқаро парвозлар учун фойдаланилган, бироқ Индонезия босқинидан сўнг у Индонезия ҳарбийлари томонидан ишғол қилинган ва фуқаролик ҳаракати учун ёпилган.

Адабиёт

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил